Adhyāya 97

नारद उवाच । एतत्तु नागलोकस्य नाभिस्थाने स्थितं पुरम् । पातालमिति विख्यातं दैत्यदानवसेवितम् ॥

nārada uvāca । etat tu nāgalokasya nābhisthāne sthitaṁ puram । pātālam iti vikhyātaṁ daityadānavasevitam ॥

इदमद्भिः समं प्राप्ता ये केचिद्ध्रुवजङ्गमाः । प्रविशन्तो महानादं नदन्ति भयपीडिताः ॥

idam adbhiḥ samaṁ prāptā ye ke cid dhruvajaṅgamāḥ । praviśanto mahānādaṁ nadanti bhayapīḍitāḥ ॥

अत्रासुरोऽग्निः सततं दीप्यते वारिभोजनः । व्यापारेण धृतात्मानं निबद्धं समबुध्यत ॥

atrāsuro ’gniḥ satataṁ dīpyate vāribhojanaḥ । vyāpāreṇa dhr̥tātmānaṁ nibaddhaṁ samabudhyata ॥

अत्रामृतं सुरैः पीत्वा निहितं निहतारिभिः । अतः सोमस्य हानिश्च वृद्धिश्चैव प्रदृश्यते ॥

atrāmr̥taṁ suraiḥ pītvā nihitaṁ nihatāribhiḥ । ataḥ somasya hāniś ca vr̥ddhiś caiva pradr̥śyate ॥

अत्र दिव्यं हयशिरः काले पर्वणि पर्वणि । उत्तिष्ठति सुवर्णाभं वार्भिरापूरयञ्जगत् ॥

atra divyaṁ hayaśiraḥ kāle parvaṇi parvaṇi । uttiṣṭhati suvarṇābhaṁ vārbhir āpūrayañ jagat ॥

यस्मादत्र समग्रास्ताः पतन्ति जलमूर्तयः । तस्मात्पातालमित्येतत्ख्यायते पुरमुत्तमम् ॥

yasmād atra samagrās tāḥ patanti jalamūrtayaḥ । tasmāt pātālam ity etat khyāyate puram uttamam ॥

ऐरावतोऽस्मात्सलिलं गृहीत्वा जगतो हितः । मेघेष्वामुञ्चते शीतं यन्महेन्द्रः प्रवर्षति ॥

airāvato ’smāt salilaṁ gr̥hītvā jagato hitaḥ । megheṣv āmuñcate śītaṁ yan mahendraḥ pravarṣati ॥

अत्र नानाविधाकारास्तिमयो नैकरूपिणः । अप्सु सोमप्रभां पीत्वा वसन्ति जलचारिणः ॥

atra nānāvidhākārās timayo naikarūpiṇaḥ । apsu somaprabhāṁ pītvā vasanti jalacāriṇaḥ ॥

अत्र सूर्यांशुभिर्भिन्नाः पातालतलमाश्रिताः । मृता दिवसतः सूत पुनर्जीवन्ति ते निशि ॥

atra sūryāṁśubhir bhinnāḥ pātālatalam āśritāḥ । mr̥tā divasataḥ sūta punar jīvanti te niśi ॥

उदये नित्यशश्चात्र चन्द्रमा रश्मिभिर्वृतः । अमृतं स्पृश्य संस्पर्शात्संजीवयति देहिनः ॥

udaye nityaśaś cātra candramā raśmibhir vr̥taḥ । amr̥taṁ spr̥śya saṁsparśāt saṁjīvayati dehinaḥ ॥

अत्र तेऽधर्मनिरता बद्धाः कालेन पीडिताः । दैतेया निवसन्ति स्म वासवेन हृतश्रियः ॥

atra te ’dharmaniratā baddhāḥ kālena pīḍitāḥ । daiteyā nivasanti sma vāsavena hr̥taśriyaḥ ॥

अत्र भूतपतिर्नाम सर्वभूतमहेश्वरः । भूतये सर्वभूतानामचरत्तप उत्तमम् ॥

atra bhūtapatir nāma sarvabhūtamaheśvaraḥ । bhūtaye sarvabhūtānām acarat tapa uttamam ॥

अत्र गोव्रतिनो विप्राः स्वाध्यायाम्नायकर्शिताः । त्यक्तप्राणा जितस्वर्गा निवसन्ति महर्षयः ॥

atra govratino viprāḥ svādhyāyāmnāyakarśitāḥ । tyaktaprāṇā jitasvargā nivasanti maharṣayaḥ ॥

यत्रतत्रशयो नित्यं येनकेनचिदाशितः । येनकेनचिदाच्छन्नः स गोव्रत इहोच्यते ॥

yatratatraśayo nityaṁ yenakenacidāśitaḥ । yenakenacidācchannaḥ sa govrata ihocyate ॥

ऐरावतो नागराजो वामनः कुमुदोऽञ्जनः । प्रसूताः सुप्रतीकस्य वंशे वारणसत्तमाः ॥

airāvato nāgarājo vāmanaḥ kumudo ’ñjanaḥ । prasūtāḥ supratīkasya vaṁśe vāraṇasattamāḥ ॥

पश्य यद्यत्र ते कश्चिद्रोचते गुणतो वरः । वरयिष्याव तं गत्वा यत्नमास्थाय मातले ॥

paśya yady atra te kaś cid rocate guṇato varaḥ । varayiṣyāva taṁ gatvā yatnam āsthāya mātale ॥

अण्डमेतज्जले न्यस्तं दीप्यमानमिव श्रिया । आ प्रजानां निसर्गाद्वै नोद्भिद्यति न सर्पति ॥

aṇḍam etaj jale nyastaṁ dīpyamānam iva śriyā । ā prajānāṁ nisargād vai nodbhidyati na sarpati ॥

नास्य जातिं निसर्गं वा कथ्यमानं शृणोमि वै । पितरं मातरं वापि नास्य जानाति कश्चन ॥

nāsya jātiṁ nisargaṁ vā kathyamānaṁ śr̥ṇomi vai । pitaraṁ mātaraṁ vāpi nāsya jānāti kaś cana ॥

अतः किल महानग्निरन्तकाले समुत्थितः । धक्ष्यते मातले सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥

ataḥ kila mahān agnir antakāle samutthitaḥ । dhakṣyate mātale sarvaṁ trailokyaṁ sacarācaram ॥

कण्व उवाच । मातलिस्त्वब्रवीच्छ्रुत्वा नारदस्याथ भाषितम् । न मेऽत्र रोचते कश्चिदन्यतो व्रज माचिरम् ॥

kaṇva uvāca । mātalis tv abravīc chrutvā nāradasyātha bhāṣitam । na me ’tra rocate kaś cid anyato vraja māciram ॥