Adhyāya 91

भगवानुवाच । यथा ब्रूयान्महाप्राज्ञो यथा ब्रूयाद्विचक्षणः । यथा वाच्यस्त्वद्विधेन सुहृदा मद्विधः सुहृत् ॥

bhagavān uvāca । yathā brūyān mahāprājño yathā brūyād vicakṣaṇaḥ । yathā vācyas tvadvidhena suhr̥dā madvidhaḥ suhr̥t ॥

धर्मार्थयुक्तं तथ्यं च यथा त्वय्युपपद्यते । तथा वचनमुक्तोऽस्मि त्वयैतत्पितृमातृवत् ॥

dharmārthayuktaṁ tathyaṁ ca yathā tvayy upapadyate । tathā vacanam ukto ’smi tvayaitat pitr̥mātr̥vat ॥

सत्यं प्राप्तं च युक्तं चाप्येवमेव यथात्थ माम् । शृणुष्वागमने हेतुं विदुरावहितो भव ॥

satyaṁ prāptaṁ ca yuktaṁ cāpy evam eva yathāttha mām । śr̥ṇuṣvāgamane hetuṁ vidurāvahito bhava ॥

दौरात्म्यं धार्तराष्ट्रस्य क्षत्रियाणां च वैरिताम् । सर्वमेतदहं जानन्क्षत्तः प्राप्तोऽद्य कौरवान् ॥

daurātmyaṁ dhārtarāṣṭrasya kṣatriyāṇāṁ ca vairitām । sarvam etad ahaṁ jānan kṣattaḥ prāpto ’dya kauravān ॥

पर्यस्तां पृथिवीं सर्वां साश्वां सरथकुञ्जराम् । यो मोचयेन्मृत्युपाशात्प्राप्नुयाद्धर्ममुत्तमम् ॥

paryastāṁ pr̥thivīṁ sarvāṁ sāśvāṁ sarathakuñjarām । yo mocayen mr̥tyupāśāt prāpnuyād dharmam uttamam ॥

धर्मकार्यं यतञ्शक्त्या न चेच्छक्नोति मानवः । प्राप्तो भवति तत्पुण्यमत्र मे नास्ति संशयः ॥

dharmakāryaṁ yatañ śaktyā na cec chaknoti mānavaḥ । prāpto bhavati tat puṇyam atra me nāsti saṁśayaḥ ॥

मनसा चिन्तयन्पापं कर्मणा नाभिरोचयन् । न प्राप्नोति फलं तस्य एवं धर्मविदो विदुः ॥

manasā cintayan pāpaṁ karmaṇā nābhirocayan । na prāpnoti phalaṁ tasya evaṁ dharmavido viduḥ ॥

सोऽहं यतिष्ये प्रशमं क्षत्तः कर्तुममायया । कुरूणां सृञ्जयानां च संग्रामे विनशिष्यताम् ॥

so ’haṁ yatiṣye praśamaṁ kṣattaḥ kartum amāyayā । kurūṇāṁ sr̥ñjayānāṁ ca saṁgrāme vinaśiṣyatām ॥

सेयमापन्महाघोरा कुरुष्वेव समुत्थिता । कर्णदुर्योधनकृता सर्वे ह्येते तदन्वयाः ॥

seyam āpan mahāghorā kuruṣv eva samutthitā । karṇaduryodhanakr̥tā sarve hy ete tadanvayāḥ ॥

व्यसनैः क्लिश्यमानं हि यो मित्रं नाभिपद्यते । अनुनीय यथाशक्ति तं नृशंसं विदुर्बुधाः ॥

vyasanaiḥ kliśyamānaṁ hi yo mitraṁ nābhipadyate । anunīya yathāśakti taṁ nr̥śaṁsaṁ vidur budhāḥ ॥

आ केशग्रहणान्मित्रमकार्यात्संनिवर्तयन् । अवाच्यः कस्यचिद्भवति कृतयत्नो यथाबलम् ॥

ā keśagrahaṇān mitram akāryāt saṁnivartayan । avācyaḥ kasya cid bhavati kr̥tayatno yathābalam ॥

तत्समर्थं शुभं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् । धार्तराष्ट्रः सहामात्यो ग्रहीतुं विदुरार्हति ॥

tat samarthaṁ śubhaṁ vākyaṁ dharmārthasahitaṁ hitam । dhārtarāṣṭraḥ sahāmātyo grahītuṁ vidurārhati ॥

हितं हि धार्तराष्ट्राणां पाण्डवानां तथैव च । पृथिव्यां क्षत्रियाणां च यतिष्येऽहममायया ॥

hitaṁ hi dhārtarāṣṭrāṇāṁ pāṇḍavānāṁ tathaiva ca । pr̥thivyāṁ kṣatriyāṇāṁ ca yatiṣye ’ham amāyayā ॥

हिते प्रयतमानं मां शङ्केद्दुर्योधनो यदि । हृदयस्य च मे प्रीतिरानृण्यं च भविष्यति ॥

hite prayatamānaṁ māṁ śaṅked duryodhano yadi । hr̥dayasya ca me prītir ānr̥ṇyaṁ ca bhaviṣyati ॥

ज्ञातीनां हि मिथो भेदे यन्मित्रं नाभिपद्यते । सर्वयत्नेन मध्यस्थं न तन्मित्रं विदुर्बुधाः ॥

jñātīnāṁ hi mitho bhede yan mitraṁ nābhipadyate । sarvayatnena madhyasthaṁ na tan mitraṁ vidur budhāḥ ॥

न मां ब्रूयुरधर्मज्ञा मूढा असुहृदस्तथा । शक्तो नावारयत्कृष्णः संरब्धान्कुरुपाण्डवान् ॥

na māṁ brūyur adharmajñā mūḍhā asuhr̥das tathā । śakto nāvārayat kr̥ṣṇaḥ saṁrabdhān kurupāṇḍavān ॥

उभयोः साधयन्नर्थमहमागत इत्युत । तत्र यत्नमहं कृत्वा गच्छेयं नृष्ववाच्यताम् ॥

ubhayoḥ sādhayann artham aham āgata ity uta । tatra yatnam ahaṁ kr̥tvā gaccheyaṁ nr̥ṣv avācyatām ॥

मम धर्मार्थयुक्तं हि श्रुत्वा वाक्यमनामयम् । न चेदादास्यते बालो दिष्टस्य वशमेष्यति ॥

mama dharmārthayuktaṁ hi śrutvā vākyam anāmayam । na ced ādāsyate bālo diṣṭasya vaśam eṣyati ॥

अहापयन्पाण्डवार्थं यथाव;च्छमं कुरूणां यदि चाचरेयम् । पुण्यं च मे स्याच्चरितं महार्थं; मुच्येरंश्च कुरवो मृत्युपाशात् ॥

ahāpayan pāṇḍavārthaṁ yathāvac; chamaṁ kurūṇāṁ yadi cācareyam । puṇyaṁ ca me syāc caritaṁ mahārthaṁ; mucyeraṁś ca kuravo mr̥tyupāśāt ॥

अपि वाचं भाषमाणस्य काव्यां; धर्मारामामर्थवतीमहिंस्राम् । अवेक्षेरन्धार्तराष्ट्राः समर्थां; मां च प्राप्तं कुरवः पूजयेयुः ॥

api vācaṁ bhāṣamāṇasya kāvyāṁ; dharmārāmām arthavatīm ahiṁsrām । avekṣeran dhārtarāṣṭrāḥ samarthāṁ; māṁ ca prāptaṁ kuravaḥ pūjayeyuḥ ॥

न चापि मम पर्याप्ताः सहिताः सर्वपार्थिवाः । क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं सिंहस्येवेतरे मृगाः ॥

na cāpi mama paryāptāḥ sahitāḥ sarvapārthivāḥ । kruddhasya pramukhe sthātuṁ siṁhasyevetare mr̥gāḥ ॥

वैशंपायन उवाच । इत्येवमुक्त्वा वचनं वृष्णीनामृषभस्तदा । शयने सुखसंस्पर्शे शिश्ये यदुसुखावहः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity evam uktvā vacanaṁ vr̥ṣṇīnām r̥ṣabhas tadā । śayane sukhasaṁsparśe śiśye yadusukhāvahaḥ ॥