Adhyāya 90

वैशंपायन उवाच । तं भुक्तवन्तमाश्वस्तं निशायां विदुरोऽब्रवीत् । नेदं सम्यग्व्यवसितं केशवागमनं तव ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । taṁ bhuktavantam āśvastaṁ niśāyāṁ viduro ’bravīt । nedaṁ samyag vyavasitaṁ keśavāgamanaṁ tava ॥

अर्थधर्मातिगो मूढः संरम्भी च जनार्दन । मानघ्नो मानकामश्च वृद्धानां शासनातिगः ॥

arthadharmātigo mūḍhaḥ saṁrambhī ca janārdana । mānaghno mānakāmaś ca vr̥ddhānāṁ śāsanātigaḥ ॥

धर्मशास्त्रातिगो मन्दो दुरात्मा प्रग्रहं गतः । अनेयः श्रेयसां पापो धार्तराष्ट्रो जनार्दन ॥

dharmaśāstrātigo mando durātmā pragrahaṁ gataḥ । aneyaḥ śreyasāṁ pāpo dhārtarāṣṭro janārdana ॥

कामात्मा प्राज्ञमानी च मित्रध्रुक्सर्वशङ्कितः । अकर्ता चाकृतज्ञश्च त्यक्तधर्मः प्रियानृतः ॥

kāmātmā prājñamānī ca mitradhruk sarvaśaṅkitaḥ । akartā cākr̥tajñaś ca tyaktadharmaḥ priyānr̥taḥ ॥

एतैश्चान्यैश्च बहुभिर्दोषैरेष समन्वितः । त्वयोच्यमानः श्रेयोऽपि संरम्भान्न ग्रहीष्यति ॥

etaiś cānyaiś ca bahubhir doṣair eṣa samanvitaḥ । tvayocyamānaḥ śreyo ’pi saṁrambhān na grahīṣyati ॥

सेनासमुदयं दृष्ट्वा पार्थिवं मधुसूदन । कृतार्थं मन्यते बाल आत्मानमविचक्षणः ॥

senāsamudayaṁ dr̥ṣṭvā pārthivaṁ madhusūdana । kr̥tārthaṁ manyate bāla ātmānam avicakṣaṇaḥ ॥

एकः कर्णः पराञ्जेतुं समर्थ इति निश्चितम् । धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेः स शमं नोपयास्यति ॥

ekaḥ karṇaḥ parāñ jetuṁ samartha iti niścitam । dhārtarāṣṭrasya durbuddheḥ sa śamaṁ nopayāsyati ॥

भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे द्रोणपुत्रे जयद्रथे । भूयसीं वर्तते वृत्तिं न शमे कुरुते मनः ॥

bhīṣme droṇe kr̥pe karṇe droṇaputre jayadrathe । bhūyasīṁ vartate vr̥ttiṁ na śame kurute manaḥ ॥

निश्चितं धार्तराष्ट्राणां सकर्णानां जनार्दन । भीष्मद्रोणकृपान्पार्था न शक्ताः प्रतिवीक्षितुम् ॥

niścitaṁ dhārtarāṣṭrāṇāṁ sakarṇānāṁ janārdana । bhīṣmadroṇakr̥pān pārthā na śaktāḥ prativīkṣitum ॥

संविच्च धार्तराष्ट्राणां सर्वेषामेव केशव । शमे प्रयतमानस्य तव सौभ्रात्रकाङ्क्षिणः ॥

saṁvic ca dhārtarāṣṭrāṇāṁ sarveṣām eva keśava । śame prayatamānasya tava saubhrātrakāṅkṣiṇaḥ ॥

न पाण्डवानामस्माभिः प्रतिदेयं यथोचितम् । इति व्यवसितास्तेषु वचनं स्यान्निरर्थकम् ॥

na pāṇḍavānām asmābhiḥ pratideyaṁ yathocitam । iti vyavasitās teṣu vacanaṁ syān nirarthakam ॥

यत्र सूक्तं दुरुक्तं च समं स्यान्मधुसूदन । न तत्र प्रलपेत्प्राज्ञो बधिरेष्विव गायनः ॥

yatra sūktaṁ duruktaṁ ca samaṁ syān madhusūdana । na tatra pralapet prājño badhireṣv iva gāyanaḥ ॥

अविजानत्सु मूढेषु निर्मर्यादेषु माधव । न त्वं वाक्यं ब्रुवन्युक्तश्चाण्डालेषु द्विजो यथा ॥

avijānatsu mūḍheṣu nirmaryādeṣu mādhava । na tvaṁ vākyaṁ bruvan yuktaś cāṇḍāleṣu dvijo yathā ॥

सोऽयं बलस्थो मूढश्च न करिष्यति ते वचः । तस्मिन्निरर्थकं वाक्यमुक्तं संपत्स्यते तव ॥

so ’yaṁ balastho mūḍhaś ca na kariṣyati te vacaḥ । tasmin nirarthakaṁ vākyam uktaṁ saṁpatsyate tava ॥

तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां पापचेतसाम् । तव मध्यावतरणं मम कृष्ण न रोचते ॥

teṣāṁ samupaviṣṭānāṁ sarveṣāṁ pāpacetasām । tava madhyāvataraṇaṁ mama kr̥ṣṇa na rocate ॥

दुर्बुद्धीनामशिष्टानां बहूनां पापचेतसाम् । प्रतीपं वचनं मध्ये तव कृष्ण न रोचते ॥

durbuddhīnām aśiṣṭānāṁ bahūnāṁ pāpacetasām । pratīpaṁ vacanaṁ madhye tava kr̥ṣṇa na rocate ॥

अनुपासितवृद्धत्वाच्छ्रिया मोहाच्च दर्पितः । वयोदर्पादमर्षाच्च न ते श्रेयो ग्रहीष्यति ॥

anupāsitavr̥ddhatvāc chriyā mohāc ca darpitaḥ । vayodarpād amarṣāc ca na te śreyo grahīṣyati ॥

बलं बलवदप्यस्य यदि वक्ष्यसि माधव । त्वय्यस्य महती शङ्का न करिष्यति ते वचः ॥

balaṁ balavad apy asya yadi vakṣyasi mādhava । tvayy asya mahatī śaṅkā na kariṣyati te vacaḥ ॥

नेदमद्य युधा शक्यमिन्द्रेणापि सहामरैः । इति व्यवसिताः सर्वे धार्तराष्ट्रा जनार्दन ॥

nedam adya yudhā śakyam indreṇāpi sahāmaraiḥ । iti vyavasitāḥ sarve dhārtarāṣṭrā janārdana ॥

तेष्वेवमुपपन्नेषु कामक्रोधानुवर्तिषु । समर्थमपि ते वाक्यमसमर्थं भविष्यति ॥

teṣv evam upapanneṣu kāmakrodhānuvartiṣu । samartham api te vākyam asamarthaṁ bhaviṣyati ॥

मध्ये तिष्ठन्हस्त्यनीकस्य मन्दो; रथाश्वयुक्तस्य बलस्य मूढः । दुर्योधनो मन्यते वीतमन्युः; कृत्स्ना मयेयं पृथिवी जितेति ॥

madhye tiṣṭhan hastyanīkasya mando; rathāśvayuktasya balasya mūḍhaḥ । duryodhano manyate vītamanyuḥ; kr̥tsnā mayeyaṁ pr̥thivī jiteti ॥

आशंसते धृतराष्ट्रस्य पुत्रो; महाराज्यमसपत्नं पृथिव्याम् । तस्मिञ्शमः केवलो नोपलभ्यो; बद्धं सन्तमागतं मन्यतेऽर्थम् ॥

āśaṁsate dhr̥tarāṣṭrasya putro; mahārājyam asapatnaṁ pr̥thivyām । tasmiñ śamaḥ kevalo nopalabhyo; baddhaṁ santam āgataṁ manyate ’rtham ॥

पर्यस्तेयं पृथिवी कालपक्वा; दुर्योधनार्थे पाण्डवान्योद्धुकामाः । समागताः सर्वयोधाः पृथिव्यां; राजानश्च क्षितिपालैः समेताः ॥

paryasteyaṁ pr̥thivī kālapakvā; duryodhanārthe pāṇḍavān yoddhukāmāḥ । samāgatāḥ sarvayodhāḥ pr̥thivyāṁ; rājānaś ca kṣitipālaiḥ sametāḥ ॥

सर्वे चैते कृतवैराः पुरस्ता;त्त्वया राजानो हृतसाराश्च कृष्ण । तवोद्वेगात्संश्रिता धार्तराष्ट्रा;न्सुसंहताः सह कर्णेन वीराः ॥

sarve caite kr̥tavairāḥ purastāt; tvayā rājāno hr̥tasārāś ca kr̥ṣṇa । tavodvegāt saṁśritā dhārtarāṣṭrān; susaṁhatāḥ saha karṇena vīrāḥ ॥

त्यक्तात्मानः सह दुर्योधनेन; सृष्टा योद्धुं पाण्डवान्सर्वयोधाः । तेषां मध्ये प्रविशेथा यदि त्वं; न तन्मतं मम दाशार्ह वीर ॥

tyaktātmānaḥ saha duryodhanena; sr̥ṣṭā yoddhuṁ pāṇḍavān sarvayodhāḥ । teṣāṁ madhye praviśethā yadi tvaṁ; na tan mataṁ mama dāśārha vīra ॥

तेषां समुपविष्टानां बहूनां दुष्टचेतसाम् । कथं मध्यं प्रपद्येथाः शत्रूणां शत्रुकर्शन ॥

teṣāṁ samupaviṣṭānāṁ bahūnāṁ duṣṭacetasām । kathaṁ madhyaṁ prapadyethāḥ śatrūṇāṁ śatrukarśana ॥

सर्वथा त्वं महाबाहो देवैरपि दुरुत्सहः । प्रभावं पौरुषं बुद्धिं जानामि तव शत्रुहन् ॥

sarvathā tvaṁ mahābāho devair api durutsahaḥ । prabhāvaṁ pauruṣaṁ buddhiṁ jānāmi tava śatruhan ॥

या मे प्रीतिः पाण्डवेषु भूयः सा त्वयि माधव । प्रेम्णा च बहुमानाच्च सौहृदाच्च ब्रवीम्यहम् ॥

yā me prītiḥ pāṇḍaveṣu bhūyaḥ sā tvayi mādhava । premṇā ca bahumānāc ca sauhr̥dāc ca bravīmy aham ॥