Adhyāya 92

वैशंपायन उवाच । तथा कथयतोरेव तयोर्बुद्धिमतोस्तदा । शिवा नक्षत्रसंपन्ना सा व्यतीयाय शर्वरी ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathā kathayator eva tayor buddhimatos tadā । śivā nakṣatrasaṁpannā sā vyatīyāya śarvarī ॥

धर्मार्थकामयुक्ताश्च विचित्रार्थपदाक्षराः । शृण्वतो विविधा वाचो विदुरस्य महात्मनः ॥

dharmārthakāmayuktāś ca vicitrārthapadākṣarāḥ । śr̥ṇvato vividhā vāco vidurasya mahātmanaḥ ॥

कथाभिरनुरूपाभिः कृष्णस्यामिततेजसः । अकामस्येव कृष्णस्य सा व्यतीयाय शर्वरी ॥

kathābhir anurūpābhiḥ kr̥ṣṇasyāmitatejasaḥ । akāmasyeva kr̥ṣṇasya sā vyatīyāya śarvarī ॥

ततस्तु स्वरसंपन्ना बहवः सूतमागधाः । शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः केशवं प्रत्यबोधयन् ॥

tatas tu svarasaṁpannā bahavaḥ sūtamāgadhāḥ । śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ keśavaṁ pratyabodhayan ॥

तत उत्थाय दाशार्ह ऋषभः सर्वसात्वताम् । सर्वमावश्यकं चक्रे प्रातःकार्यं जनार्दनः ॥

tata utthāya dāśārha r̥ṣabhaḥ sarvasātvatām । sarvam āvaśyakaṁ cakre prātaḥkāryaṁ janārdanaḥ ॥

कृतोदकार्यजप्यः स हुताग्निः समलंकृतः । तत आदित्यमुद्यन्तमुपातिष्ठत माधवः ॥

kr̥todakāryajapyaḥ sa hutāgniḥ samalaṁkr̥taḥ । tata ādityam udyantam upātiṣṭhata mādhavaḥ ॥

अथ दुर्योधनः कृष्णं शकुनिश्चापि सौबलः । संध्यां तिष्ठन्तमभ्येत्य दाशार्हमपराजितम् ॥

atha duryodhanaḥ kr̥ṣṇaṁ śakuniś cāpi saubalaḥ । saṁdhyāṁ tiṣṭhantam abhyetya dāśārham aparājitam ॥

आचक्षेतां तु कृष्णस्य धृतराष्ट्रं सभागतम् । कुरूंश्च भीष्मप्रमुखान्राज्ञः सर्वांश्च पार्थिवान् ॥

ācakṣetāṁ tu kr̥ṣṇasya dhr̥tarāṣṭraṁ sabhāgatam । kurūṁś ca bhīṣmapramukhān rājñaḥ sarvāṁś ca pārthivān ॥

त्वामर्थयन्ते गोविन्द दिवि शक्रमिवामराः । तावभ्यनन्दद्गोविन्दः साम्ना परमवल्गुना ॥

tvām arthayante govinda divi śakram ivāmarāḥ । tāv abhyanandad govindaḥ sāmnā paramavalgunā ॥

ततो विमल आदित्ये ब्राह्मणेभ्यो जनार्दनः । ददौ हिरण्यं वासांसि गाश्चाश्वांश्च परंतपः ॥

tato vimala āditye brāhmaṇebhyo janārdanaḥ । dadau hiraṇyaṁ vāsāṁsi gāś cāśvāṁś ca paraṁtapaḥ ॥

विसृष्टवन्तं रत्नानि दाशार्हमपराजितम् । तिष्ठन्तमुपसंगम्य ववन्दे सारथिस्तदा ॥

visr̥ṣṭavantaṁ ratnāni dāśārham aparājitam । tiṣṭhantam upasaṁgamya vavande sārathis tadā ॥

तमुपस्थितमाज्ञाय रथं दिव्यं महामनाः । महाभ्रघननिर्घोषं सर्वरत्नविभूषितम् ॥

tam upasthitam ājñāya rathaṁ divyaṁ mahāmanāḥ । mahābhraghananirghoṣaṁ sarvaratnavibhūṣitam ॥

अग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा ब्राह्मणांश्च जनार्दनः । कौस्तुभं मणिमामुच्य श्रिया परमया ज्वलन् ॥

agniṁ pradakṣiṇaṁ kr̥tvā brāhmaṇāṁś ca janārdanaḥ । kaustubhaṁ maṇim āmucya śriyā paramayā jvalan ॥

कुरुभिः संवृतः कृष्णो वृष्णिभिश्चाभिरक्षितः । आतिष्ठत रथं शौरिः सर्वयादवनन्दनः ॥

kurubhiḥ saṁvr̥taḥ kr̥ṣṇo vr̥ṣṇibhiś cābhirakṣitaḥ । ātiṣṭhata rathaṁ śauriḥ sarvayādavanandanaḥ ॥

अन्वारुरोह दाशार्हं विदुरः सर्वधर्मवित् । सर्वप्राणभृतां श्रेष्ठं सर्वधर्मभृतां वरम् ॥

anvāruroha dāśārhaṁ viduraḥ sarvadharmavit । sarvaprāṇabhr̥tāṁ śreṣṭhaṁ sarvadharmabhr̥tāṁ varam ॥

ततो दुर्योधनः कृष्णं शकुनिश्चापि सौबलः । द्वितीयेन रथेनैनमन्वयातां परंतपम् ॥

tato duryodhanaḥ kr̥ṣṇaṁ śakuniś cāpi saubalaḥ । dvitīyena rathenainam anvayātāṁ paraṁtapam ॥

सात्यकिः कृतवर्मा च वृष्णीनां च महारथाः । पृष्ठतोऽनुययुः कृष्णं रथैरश्वैर्गजैरपि ॥

sātyakiḥ kr̥tavarmā ca vr̥ṣṇīnāṁ ca mahārathāḥ । pr̥ṣṭhato ’nuyayuḥ kr̥ṣṇaṁ rathair aśvair gajair api ॥

तेषां हेमपरिष्कारा युक्ताः परमवाजिभिः । गच्छतां घोषिणश्चित्राश्चारु बभ्राजिरे रथाः ॥

teṣāṁ hemapariṣkārā yuktāḥ paramavājibhiḥ । gacchatāṁ ghoṣiṇaś citrāś cāru babhrājire rathāḥ ॥

संमृष्टसंसिक्तरजः प्रतिपेदे महापथम् । राजर्षिचरितं काले कृष्णो धीमाञ्श्रिया ज्वलन् ॥

saṁmr̥ṣṭasaṁsiktarajaḥ pratipede mahāpatham । rājarṣicaritaṁ kāle kr̥ṣṇo dhīmāñ śriyā jvalan ॥

ततः प्रयाते दाशार्हे प्रावाद्यन्तैकपुष्कराः । शङ्खाश्च दध्मिरे तत्र वाद्यान्यन्यानि यानि च ॥

tataḥ prayāte dāśārhe prāvādyantaikapuṣkarāḥ । śaṅkhāś ca dadhmire tatra vādyāny anyāni yāni ca ॥

प्रवीराः सर्वलोकस्य युवानः सिंहविक्रमाः । परिवार्य रथं शौरेरगच्छन्त परंतपाः ॥

pravīrāḥ sarvalokasya yuvānaḥ siṁhavikramāḥ । parivārya rathaṁ śaurer agacchanta paraṁtapāḥ ॥

ततोऽन्ये बहुसाहस्रा विचित्राद्भुतवाससः । असिप्रासायुधधराः कृष्णस्यासन्पुरःसराः ॥

tato ’nye bahusāhasrā vicitrādbhutavāsasaḥ । asiprāsāyudhadharāḥ kr̥ṣṇasyāsan puraḥsarāḥ ॥

गजाः परःशतास्तत्र वराश्चाश्वाः सहस्रशः । प्रयान्तमन्वयुर्वीरं दाशार्हमपराजितम् ॥

gajāḥ paraḥśatās tatra varāś cāśvāḥ sahasraśaḥ । prayāntam anvayur vīraṁ dāśārham aparājitam ॥

पुरं कुरूणां संवृत्तं द्रष्टुकामं जनार्दनम् । सवृद्धबालं सस्त्रीकं रथ्यागतमरिंदमम् ॥

puraṁ kurūṇāṁ saṁvr̥ttaṁ draṣṭukāmaṁ janārdanam । savr̥ddhabālaṁ sastrīkaṁ rathyāgatam ariṁdamam ॥

वेदिकापाश्रिताभिश्च समाक्रान्तान्यनेकशः । प्रचलन्तीव भारेण योषिद्भिर्भवनान्युत ॥

vedikāpāśritābhiś ca samākrāntāny anekaśaḥ । pracalantīva bhāreṇa yoṣidbhir bhavanāny uta ॥

संपूज्यमानः कुरुभिः संशृण्वन्विविधाः कथाः । यथार्हं प्रतिसत्कुर्वन्प्रेक्षमाणः शनैर्ययौ ॥

saṁpūjyamānaḥ kurubhiḥ saṁśr̥ṇvan vividhāḥ kathāḥ । yathārhaṁ pratisatkurvan prekṣamāṇaḥ śanair yayau ॥

ततः सभां समासाद्य केशवस्यानुयायिनः । सशङ्खैर्वेणुनिर्घोषैर्दिशः सर्वा व्यनादयन् ॥

tataḥ sabhāṁ samāsādya keśavasyānuyāyinaḥ । saśaṅkhair veṇunirghoṣair diśaḥ sarvā vyanādayan ॥

ततः सा समितिः सर्वा राज्ञाममिततेजसाम् । संप्राकम्पत हर्षेण कृष्णागमनकाङ्क्षया ॥

tataḥ sā samitiḥ sarvā rājñām amitatejasām । saṁprākampata harṣeṇa kr̥ṣṇāgamanakāṅkṣayā ॥

ततोऽभ्याशगते कृष्णे समहृष्यन्नराधिपाः । श्रुत्वा तं रथनिर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम् ॥

tato ’bhyāśagate kr̥ṣṇe samahr̥ṣyan narādhipāḥ । śrutvā taṁ rathanirghoṣaṁ parjanyaninadopamam ॥

आसाद्य तु सभाद्वारमृषभः सर्वसात्वताम् । अवतीर्य रथाच्छौरिः कैलासशिखरोपमात् ॥

āsādya tu sabhādvāram r̥ṣabhaḥ sarvasātvatām । avatīrya rathāc chauriḥ kailāsaśikharopamāt ॥

नगमेघप्रतीकाशां ज्वलन्तीमिव तेजसा । महेन्द्रसदनप्रख्यां प्रविवेश सभां ततः ॥

nagameghapratīkāśāṁ jvalantīm iva tejasā । mahendrasadanaprakhyāṁ praviveśa sabhāṁ tataḥ ॥

पाणौ गृहीत्वा विदुरं सात्यकिं च महायशाः । ज्योतींष्यादित्यवद्राजन्कुरून्प्रच्छादयञ्श्रिया ॥

pāṇau gr̥hītvā viduraṁ sātyakiṁ ca mahāyaśāḥ । jyotīṁṣy ādityavad rājan kurūn pracchādayañ śriyā ॥

अग्रतो वासुदेवस्य कर्णदुर्योधनावुभौ । वृष्णयः कृतवर्मा च आसन्कृष्णस्य पृष्ठतः ॥

agrato vāsudevasya karṇaduryodhanāv ubhau । vr̥ṣṇayaḥ kr̥tavarmā ca āsan kr̥ṣṇasya pr̥ṣṭhataḥ ॥

धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य भीष्मद्रोणादयस्ततः । आसनेभ्योऽचलन्सर्वे पूजयन्तो जनार्दनम् ॥

dhr̥tarāṣṭraṁ puraskr̥tya bhīṣmadroṇādayas tataḥ । āsanebhyo ’calan sarve pūjayanto janārdanam ॥

अभ्यागच्छति दाशार्हे प्रज्ञाचक्षुर्महामनाः । सहैव भीष्मद्रोणाभ्यामुदतिष्ठन्महायशाः ॥

abhyāgacchati dāśārhe prajñācakṣur mahāmanāḥ । sahaiva bhīṣmadroṇābhyām udatiṣṭhan mahāyaśāḥ ॥

उत्तिष्ठति महाराजे धृतराष्ट्रे जनेश्वरे । तानि राजसहस्राणि समुत्तस्थुः समन्ततः ॥

uttiṣṭhati mahārāje dhr̥tarāṣṭre janeśvare । tāni rājasahasrāṇi samuttasthuḥ samantataḥ ॥

आसनं सर्वतोभद्रं जाम्बूनदपरिष्कृतम् । कृष्णार्थे कल्पितं तत्र धृतराष्ट्रस्य शासनात् ॥

āsanaṁ sarvatobhadraṁ jāmbūnadapariṣkr̥tam । kr̥ṣṇārthe kalpitaṁ tatra dhr̥tarāṣṭrasya śāsanāt ॥

स्मयमानस्तु राजानं भीष्मद्रोणौ च माधवः । अभ्यभाषत धर्मात्मा राज्ञश्चान्यान्यथावयः ॥

smayamānas tu rājānaṁ bhīṣmadroṇau ca mādhavaḥ । abhyabhāṣata dharmātmā rājñaś cānyān yathāvayaḥ ॥

तत्र केशवमानर्चुः सम्यगभ्यागतं सभाम् । राजानः पार्थिवाः सर्वे कुरवश्च जनार्दनम् ॥

tatra keśavam ānarcuḥ samyag abhyāgataṁ sabhām । rājānaḥ pārthivāḥ sarve kuravaś ca janārdanam ॥

तत्र तिष्ठन्स दाशार्हो राजमध्ये परंतपः । अपश्यदन्तरिक्षस्थानृषीन्परपुरंजयः ॥

tatra tiṣṭhan sa dāśārho rājamadhye paraṁtapaḥ । apaśyad antarikṣasthān r̥ṣīn parapuraṁjayaḥ ॥

ततस्तानभिसंप्रेक्ष्य नारदप्रमुखानृषीन् । अभ्यभाषत दाशार्हो भीष्मं शांतनवं शनैः ॥

tatas tān abhisaṁprekṣya nāradapramukhān r̥ṣīn । abhyabhāṣata dāśārho bhīṣmaṁ śāṁtanavaṁ śanaiḥ ॥

पार्थिवीं समितिं द्रष्टुमृषयोऽभ्यागता नृप । निमन्त्र्यन्तामासनैश्च सत्कारेण च भूयसा ॥

pārthivīṁ samitiṁ draṣṭum r̥ṣayo ’bhyāgatā nr̥pa । nimantryantām āsanaiś ca satkāreṇa ca bhūyasā ॥

नैतेष्वनुपविष्टेषु शक्यं केनचिदासितुम् । पूजा प्रयुज्यतामाशु मुनीनां भावितात्मनाम् ॥

naiteṣv anupaviṣṭeṣu śakyaṁ kena cid āsitum । pūjā prayujyatām āśu munīnāṁ bhāvitātmanām ॥

ऋषीञ्शांतनवो दृष्ट्वा सभाद्वारमुपस्थितान् । त्वरमाणस्ततो भृत्यानासनानीत्यचोदयत् ॥

r̥ṣīñ śāṁtanavo dr̥ṣṭvā sabhādvāram upasthitān । tvaramāṇas tato bhr̥tyān āsanānīty acodayat ॥

आसनान्यथ मृष्टानि महान्ति विपुलानि च । मणिकाञ्चनचित्राणि समाजह्रुस्ततस्ततः ॥

āsanāny atha mr̥ṣṭāni mahānti vipulāni ca । maṇikāñcanacitrāṇi samājahrus tatas tataḥ ॥

तेषु तत्रोपविष्टेषु गृहीतार्घेषु भारत । निषसादासने कृष्णो राजानश्च यथासनम् ॥

teṣu tatropaviṣṭeṣu gr̥hītārgheṣu bhārata । niṣasādāsane kr̥ṣṇo rājānaś ca yathāsanam ॥

दुःशासनः सात्यकये ददावासनमुत्तमम् । विविंशतिर्ददौ पीठं काञ्चनं कृतवर्मणे ॥

duḥśāsanaḥ sātyakaye dadāv āsanam uttamam । viviṁśatir dadau pīṭhaṁ kāñcanaṁ kr̥tavarmaṇe ॥

अविदूरेऽथ कृष्णस्य कर्णदुर्योधनावुभौ । एकासने महात्मानौ निषीदतुरमर्षणौ ॥

avidūre ’tha kr̥ṣṇasya karṇaduryodhanāv ubhau । ekāsane mahātmānau niṣīdatur amarṣaṇau ॥

गान्धारराजः शकुनिर्गान्धारैरभिरक्षितः । निषसादासने राजा सहपुत्रो विशां पते ॥

gāndhārarājaḥ śakunir gāndhārair abhirakṣitaḥ । niṣasādāsane rājā sahaputro viśāṁ pate ॥

विदुरो मणिपीठे तु शुक्लस्पर्ध्याजिनोत्तरे । संस्पृशन्नासनं शौरेर्महामतिरुपाविशत् ॥

viduro maṇipīṭhe tu śuklaspardhyājinottare । saṁspr̥śann āsanaṁ śaurer mahāmatir upāviśat ॥

चिरस्य दृष्ट्वा दाशार्हं राजानः सर्वपार्थिवाः । अमृतस्येव नातृप्यन्प्रेक्षमाणा जनार्दनम् ॥

cirasya dr̥ṣṭvā dāśārhaṁ rājānaḥ sarvapārthivāḥ । amr̥tasyeva nātr̥pyan prekṣamāṇā janārdanam ॥

अतसीपुष्पसंकाशः पीतवासा जनार्दनः । व्यभ्राजत सभामध्ये हेम्नीवोपहितो मणिः ॥

atasīpuṣpasaṁkāśaḥ pītavāsā janārdanaḥ । vyabhrājata sabhāmadhye hemnīvopahito maṇiḥ ॥

ततस्तूष्णीं सर्वमासीद्गोविन्दगतमानसम् । न तत्र कश्चित्किंचिद्धि व्याजहार पुमान्क्वचित् ॥

tatas tūṣṇīṁ sarvam āsīd govindagatamānasam । na tatra kaś cit kiṁ cid dhi vyājahāra pumān kva cit ॥