Adhyāya 89

वैशंपायन उवाच । पृथामामन्त्र्य गोविन्दः कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् । दुर्योधनगृहं शौरिरभ्यगच्छदरिंदमः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । pr̥thām āmantrya govindaḥ kr̥tvā cāpi pradakṣiṇam । duryodhanagr̥haṁ śaurir abhyagacchad ariṁdamaḥ ॥

लक्ष्म्या परमया युक्तं पुरंदरगृहोपमम् । तस्य कक्ष्या व्यतिक्रम्य तिस्रो द्वाःस्थैरवारितः ॥

lakṣmyā paramayā yuktaṁ puraṁdaragr̥hopamam । tasya kakṣyā vyatikramya tisro dvāḥsthair avāritaḥ ॥

ततोऽभ्रघनसंकाशं गिरिकूटमिवोच्छ्रितम् । श्रिया ज्वलन्तं प्रासादमारुरोह महायशाः ॥

tato ’bhraghanasaṁkāśaṁ girikūṭam ivocchritam । śriyā jvalantaṁ prāsādam āruroha mahāyaśāḥ ॥

तत्र राजसहस्रैश्च कुरुभिश्चाभिसंवृतम् । धार्तराष्ट्रं महाबाहुं ददर्शासीनमासने ॥

tatra rājasahasraiś ca kurubhiś cābhisaṁvr̥tam । dhārtarāṣṭraṁ mahābāhuṁ dadarśāsīnam āsane ॥

दुःशासनं च कर्णं च शकुनिं चापि सौबलम् । दुर्योधनसमीपे तानासनस्थान्ददर्श सः ॥

duḥśāsanaṁ ca karṇaṁ ca śakuniṁ cāpi saubalam । duryodhanasamīpe tān āsanasthān dadarśa saḥ ॥

अभ्यागच्छति दाशार्हे धार्तराष्ट्रो महायशाः । उदतिष्ठत्सहामात्यः पूजयन्मधुसूदनम् ॥

abhyāgacchati dāśārhe dhārtarāṣṭro mahāyaśāḥ । udatiṣṭhat sahāmātyaḥ pūjayan madhusūdanam ॥

समेत्य धार्तराष्ट्रेण सहामात्येन केशवः । राजभिस्तत्र वार्ष्णेयः समागच्छद्यथावयः ॥

sametya dhārtarāṣṭreṇa sahāmātyena keśavaḥ । rājabhis tatra vārṣṇeyaḥ samāgacchad yathāvayaḥ ॥

तत्र जाम्बूनदमयं पर्यङ्कं सुपरिष्कृतम् । विविधास्तरणास्तीर्णमभ्युपाविशदच्युतः ॥

tatra jāmbūnadamayaṁ paryaṅkaṁ supariṣkr̥tam । vividhāstaraṇāstīrṇam abhyupāviśad acyutaḥ ॥

तस्मिन्गां मधुपर्कं च उपहृत्य जनार्दने । निवेदयामास तदा गृहान्राज्यं च कौरवः ॥

tasmin gāṁ madhuparkaṁ ca upahr̥tya janārdane । nivedayām āsa tadā gr̥hān rājyaṁ ca kauravaḥ ॥

तत्र गोविन्दमासीनं प्रसन्नादित्यवर्चसम् । उपासां चक्रिरे सर्वे कुरवो राजभिः सह ॥

tatra govindam āsīnaṁ prasannādityavarcasam । upāsāṁ cakrire sarve kuravo rājabhiḥ saha ॥

ततो दुर्योधनो राजा वार्ष्णेयं जयतां वरम् । न्यमन्त्रयद्भोजनेन नाभ्यनन्दच्च केशवः ॥

tato duryodhano rājā vārṣṇeyaṁ jayatāṁ varam । nyamantrayad bhojanena nābhyanandac ca keśavaḥ ॥

ततो दुर्योधनः कृष्णमब्रवीद्राजसंसदि । मृदुपूर्वं शठोदर्कं कर्णमाभाष्य कौरवः ॥

tato duryodhanaḥ kr̥ṣṇam abravīd rājasaṁsadi । mr̥dupūrvaṁ śaṭhodarkaṁ karṇam ābhāṣya kauravaḥ ॥

कस्मादन्नानि पानानि वासांसि शयनानि च । त्वदर्थमुपनीतानि नाग्रहीस्त्वं जनार्दन ॥

kasmād annāni pānāni vāsāṁsi śayanāni ca । tvadartham upanītāni nāgrahīs tvaṁ janārdana ॥

उभयोश्चाददः साह्यमुभयोश्च हिते रतः । संबन्धी दयितश्चासि धृतराष्ट्रस्य माधव ॥

ubhayoś cādadaḥ sāhyam ubhayoś ca hite rataḥ । saṁbandhī dayitaś cāsi dhr̥tarāṣṭrasya mādhava ॥

त्वं हि गोविन्द धर्मार्थौ वेत्थ तत्त्वेन सर्वशः । तत्र कारणमिच्छामि श्रोतुं चक्रगदाधर ॥

tvaṁ hi govinda dharmārthau vettha tattvena sarvaśaḥ । tatra kāraṇam icchāmi śrotuṁ cakragadādhara ॥

स एवमुक्तो गोविन्दः प्रत्युवाच महामनाः । ओघमेघस्वनः काले प्रगृह्य विपुलं भुजम् ॥

sa evam ukto govindaḥ pratyuvāca mahāmanāḥ । oghameghasvanaḥ kāle pragr̥hya vipulaṁ bhujam ॥

अनम्बूकृतमग्रस्तमनिरस्तमसंकुलम् । राजीवनेत्रो राजानं हेतुमद्वाक्यमुत्तमम् ॥

anambūkr̥tam agrastam anirastam asaṁkulam । rājīvanetro rājānaṁ hetumadvākyam uttamam ॥

कृतार्था भुञ्जते दूताः पूजां गृह्णन्ति चैव हि । कृतार्थं मां सहामात्यस्त्वमर्चिष्यसि भारत ॥

kr̥tārthā bhuñjate dūtāḥ pūjāṁ gr̥hṇanti caiva hi । kr̥tārthaṁ māṁ sahāmātyas tvam arciṣyasi bhārata ॥

एवमुक्तः प्रत्युवाच धार्तराष्ट्रो जनार्दनम् । न युक्तं भवतास्मासु प्रतिपत्तुमसांप्रतम् ॥

evam uktaḥ pratyuvāca dhārtarāṣṭro janārdanam । na yuktaṁ bhavatāsmāsu pratipattum asāṁpratam ॥

कृतार्थं चाकृतार्थं च त्वां वयं मधुसूदन । यतामहे पूजयितुं गोविन्द न च शक्नुमः ॥

kr̥tārthaṁ cākr̥tārthaṁ ca tvāṁ vayaṁ madhusūdana । yatāmahe pūjayituṁ govinda na ca śaknumaḥ ॥

न च तत्कारणं विद्मो यस्मिन्नो मधुसूदन । पूजां कृतां प्रीयमाणैर्नामंस्थाः पुरुषोत्तम ॥

na ca tat kāraṇaṁ vidmo yasmin no madhusūdana । pūjāṁ kr̥tāṁ prīyamāṇair nāmaṁsthāḥ puruṣottama ॥

वैरं नो नास्ति भवता गोविन्द न च विग्रहः । स भवान्प्रसमीक्ष्यैतन्नेदृशं वक्तुमर्हति ॥

vairaṁ no nāsti bhavatā govinda na ca vigrahaḥ । sa bhavān prasamīkṣyaitan nedr̥śaṁ vaktum arhati ॥

एवमुक्तः प्रत्युवाच धार्तराष्ट्रं जनार्दनः । अभिवीक्ष्य सहामात्यं दाशार्हः प्रहसन्निव ॥

evam uktaḥ pratyuvāca dhārtarāṣṭraṁ janārdanaḥ । abhivīkṣya sahāmātyaṁ dāśārhaḥ prahasann iva ॥

नाहं कामान्न संरम्भान्न द्वेषान्नार्थकारणात् । न हेतुवादाल्लोभाद्वा धर्मं जह्यां कथंचन ॥

nāhaṁ kāmān na saṁrambhān na dveṣān nārthakāraṇāt । na hetuvādāl lobhād vā dharmaṁ jahyāṁ kathaṁ cana ॥

संप्रीतिभोज्यान्यन्नानि आपद्भोज्यानि वा पुनः । न च संप्रीयसे राजन्न चाप्यापद्गता वयम् ॥

saṁprītibhojyāny annāni āpadbhojyāni vā punaḥ । na ca saṁprīyase rājan na cāpy āpadgatā vayam ॥

अकस्माद्द्विषसे राजञ्जन्मप्रभृति पाण्डवान् । प्रियानुवर्तिनो भ्रातॄन्सर्वैः समुदितान्गुणैः ॥

akasmād dviṣase rājañ janmaprabhr̥ti pāṇḍavān । priyānuvartino bhrātr̥̄n sarvaiḥ samuditān guṇaiḥ ॥

अकस्माच्चैव पार्थानां द्वेषणं नोपपद्यते । धर्मे स्थिताः पाण्डवेयाः कस्तान्किं वक्तुमर्हति ॥

akasmāc caiva pārthānāṁ dveṣaṇaṁ nopapadyate । dharme sthitāḥ pāṇḍaveyāḥ kas tān kiṁ vaktum arhati ॥

यस्तान्द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्ताननु स मामनु । ऐकात्म्यं मां गतं विद्धि पाण्डवैर्धर्मचारिभिः ॥

yas tān dveṣṭi sa māṁ dveṣṭi yas tān anu sa mām anu । aikātmyaṁ māṁ gataṁ viddhi pāṇḍavair dharmacāribhiḥ ॥

कामक्रोधानुवर्ती हि यो मोहाद्विरुरुत्सते । गुणवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुः पुरुषाधमम् ॥

kāmakrodhānuvartī hi yo mohād virurutsate । guṇavantaṁ ca yo dveṣṭi tam āhuḥ puruṣādhamam ॥

यः कल्याणगुणाञ्ज्ञातीन्मोहाल्लोभाद्दिदृक्षते । सोऽजितात्माजितक्रोधो न चिरं तिष्ठति श्रियम् ॥

yaḥ kalyāṇaguṇāñ jñātīn mohāl lobhād didr̥kṣate । so ’jitātmājitakrodho na ciraṁ tiṣṭhati śriyam ॥

अथ यो गुणसंपन्नान्हृदयस्याप्रियानपि । प्रियेण कुरुते वश्यांश्चिरं यशसि तिष्ठति ॥

atha yo guṇasaṁpannān hr̥dayasyāpriyān api । priyeṇa kurute vaśyāṁś ciraṁ yaśasi tiṣṭhati ॥

सर्वमेतदभोक्तव्यमन्नं दुष्टाभिसंहितम् । क्षत्तुरेकस्य भोक्तव्यमिति मे धीयते मतिः ॥

sarvam etad abhoktavyam annaṁ duṣṭābhisaṁhitam । kṣattur ekasya bhoktavyam iti me dhīyate matiḥ ॥

एवमुक्त्वा महाबाहुर्दुर्योधनममर्षणम् । निश्चक्राम ततः शुभ्राद्धार्तराष्ट्रनिवेशनात् ॥

evam uktvā mahābāhur duryodhanam amarṣaṇam । niścakrāma tataḥ śubhrād dhārtarāṣṭraniveśanāt ॥

निर्याय च महाबाहुर्वासुदेवो महामनाः । निवेशाय ययौ वेश्म विदुरस्य महात्मनः ॥

niryāya ca mahābāhur vāsudevo mahāmanāḥ । niveśāya yayau veśma vidurasya mahātmanaḥ ॥

तमभ्यगच्छद्द्रोणश्च कृपो भीष्मोऽथ बाह्लिकः । कुरवश्च महाबाहुं विदुरस्य गृहे स्थितम् ॥

tam abhyagacchad droṇaś ca kr̥po bhīṣmo ’tha bāhlikaḥ । kuravaś ca mahābāhuṁ vidurasya gr̥he sthitam ॥

तेऽभिगम्याब्रुवंस्तत्र कुरवो मधुसूदनम् । निवेदयामो वार्ष्णेय सरत्नांस्ते गृहान्वयम् ॥

te ’bhigamyābruvaṁs tatra kuravo madhusūdanam । nivedayāmo vārṣṇeya saratnāṁs te gr̥hānvayam ॥

तानुवाच महातेजाः कौरवान्मधुसूदनः । सर्वे भवन्तो गच्छन्तु सर्वा मेऽपचितिः कृता ॥

tān uvāca mahātejāḥ kauravān madhusūdanaḥ । sarve bhavanto gacchantu sarvā me ’pacitiḥ kr̥tā ॥

यातेषु कुरुषु क्षत्ता दाशार्हमपराजितम् । अभ्यर्चयामास तदा सर्वकामैः प्रयत्नवान् ॥

yāteṣu kuruṣu kṣattā dāśārham aparājitam । abhyarcayām āsa tadā sarvakāmaiḥ prayatnavān ॥

ततः क्षत्तान्नपानानि शुचीनि गुणवन्ति च । उपाहरदनेकानि केशवाय महात्मने ॥

tataḥ kṣattānnapānāni śucīni guṇavanti ca । upāharad anekāni keśavāya mahātmane ॥

तैर्तर्पयित्वा प्रथमं ब्राह्मणान्मधुसूदनः । वेदविद्भ्यो ददौ कृष्णः परमद्रविणान्यपि ॥

tair tarpayitvā prathamaṁ brāhmaṇān madhusūdanaḥ । vedavidbhyo dadau kr̥ṣṇaḥ paramadraviṇāny api ॥

ततोऽनुयायिभिः सार्धं मरुद्भिरिव वासवः । विदुरान्नानि बुभुजे शुचीनि गुणवन्ति च ॥

tato ’nuyāyibhiḥ sārdhaṁ marudbhir iva vāsavaḥ । vidurānnāni bubhuje śucīni guṇavanti ca ॥