Adhyāya 9

युधिष्ठिर उवाच । कथमिन्द्रेण राजेन्द्र सभार्येण महात्मना । दुःखं प्राप्तं परं घोरमेतदिच्छामि वेदितुम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । katham indreṇa rājendra sabhāryeṇa mahātmanā । duḥkhaṁ prāptaṁ paraṁ ghoram etad icchāmi veditum ॥

शल्य उवाच । शृणु राजन्पुरा वृत्तमितिहासं पुरातनम् । सभार्येण यथा प्राप्तं दुःखमिन्द्रेण भारत ॥

śalya uvāca । śr̥ṇu rājan purā vr̥ttam itihāsaṁ purātanam । sabhāryeṇa yathā prāptaṁ duḥkham indreṇa bhārata ॥

त्वष्टा प्रजापतिर्ह्यासीद्देवश्रेष्ठो महातपाः । स पुत्रं वै त्रिशिरसमिन्द्रद्रोहात्किलासृजत् ॥

tvaṣṭā prajāpatir hy āsīd devaśreṣṭho mahātapāḥ । sa putraṁ vai triśirasam indradrohāt kilāsr̥jat ॥

ऐन्द्रं स प्रार्थयत्स्थानं विश्वरूपो महाद्युतिः । तैस्त्रिभिर्वदनैर्घोरैः सूर्येन्दुज्वलनोपमैः ॥

aindraṁ sa prārthayat sthānaṁ viśvarūpo mahādyutiḥ । tais tribhir vadanair ghoraiḥ sūryendujvalanopamaiḥ ॥

वेदानेकेन सोऽधीते सुरामेकेन चापिबत् । एकेन च दिशः सर्वाः पिबन्निव निरीक्षते ॥

vedān ekena so ’dhīte surām ekena cāpibat । ekena ca diśaḥ sarvāḥ pibann iva nirīkṣate ॥

स तपस्वी मृदुर्दान्तो धर्मे तपसि चोद्यतः । तपोऽतप्यन्महत्तीव्रं सुदुश्चरमरिंदम ॥

sa tapasvī mr̥dur dānto dharme tapasi codyataḥ । tapo ’tapyan mahat tīvraṁ suduścaram ariṁdama ॥

तस्य दृष्ट्वा तपोवीर्यं सत्त्वं चामिततेजसः । विषादमगमच्छक्र इन्द्रोऽयं मा भवेदिति ॥

tasya dr̥ṣṭvā tapovīryaṁ sattvaṁ cāmitatejasaḥ । viṣādam agamac chakra indro ’yaṁ mā bhaved iti ॥

कथं सज्जेत भोगेषु न च तप्येन्महत्तपः । विवर्धमानस्त्रिशिराः सर्वं त्रिभुवनं ग्रसेत् ॥

kathaṁ sajjeta bhogeṣu na ca tapyen mahat tapaḥ । vivardhamānas triśirāḥ sarvaṁ tribhuvanaṁ graset ॥

इति संचिन्त्य बहुधा बुद्धिमान्भरतर्षभ । आज्ञापयत्सोऽप्सरसस्त्वष्टृपुत्रप्रलोभने ॥

iti saṁcintya bahudhā buddhimān bharatarṣabha । ājñāpayat so ’psarasas tvaṣṭr̥putrapralobhane ॥

यथा स सज्जेत्त्रिशिराः कामभोगेषु वै भृशम् । क्षिप्रं कुरुत गच्छध्वं प्रलोभयत माचिरम् ॥

yathā sa sajjet triśirāḥ kāmabhogeṣu vai bhr̥śam । kṣipraṁ kuruta gacchadhvaṁ pralobhayata māciram ॥

शृङ्गारवेषाः सुश्रोण्यो भावैर्युक्ता मनोहरैः । प्रलोभयत भद्रं वः शमयध्वं भयं मम ॥

śr̥ṅgāraveṣāḥ suśroṇyo bhāvair yuktā manoharaiḥ । pralobhayata bhadraṁ vaḥ śamayadhvaṁ bhayaṁ mama ॥

अस्वस्थं ह्यात्मनात्मानं लक्षयामि वराङ्गनाः । भयमेतन्महाघोरं क्षिप्रं नाशयताबलाः ॥

asvasthaṁ hy ātmanātmānaṁ lakṣayāmi varāṅganāḥ । bhayam etan mahāghoraṁ kṣipraṁ nāśayatābalāḥ ॥

अप्सरस ऊचुः । तथा यत्नं करिष्यामः शक्र तस्य प्रलोभने । यथा नावाप्स्यसि भयं तस्माद्बलनिषूदन ॥

apsarasa ūcuḥ । tathā yatnaṁ kariṣyāmaḥ śakra tasya pralobhane । yathā nāvāpsyasi bhayaṁ tasmād balaniṣūdana ॥

निर्दहन्निव चक्षुर्भ्यां योऽसावास्ते तपोनिधिः । तं प्रलोभयितुं देव गच्छामः सहिता वयम् । यतिष्यामो वशे कर्तुं व्यपनेतुं च ते भयम् ॥

nirdahann iva cakṣurbhyāṁ yo ’sāv āste taponidhiḥ । taṁ pralobhayituṁ deva gacchāmaḥ sahitā vayam । yatiṣyāmo vaśe kartuṁ vyapanetuṁ ca te bhayam ॥

शल्य उवाच । इन्द्रेण तास्त्वनुज्ञाता जग्मुस्त्रिशिरसोऽन्तिकम् । तत्र ता विविधैर्भावैर्लोभयन्त्यो वराङ्गनाः । नृत्यं संदर्शयन्त्यश्च तथैवाङ्गेषु सौष्ठवम् ॥

śalya uvāca । indreṇa tās tv anujñātā jagmus triśiraso ’ntikam । tatra tā vividhair bhāvair lobhayantyo varāṅganāḥ । nr̥tyaṁ saṁdarśayantyaś ca tathaivāṅgeṣu sauṣṭhavam ॥

विचेरुः संप्रहर्षं च नाभ्यगच्छन्महातपाः । इन्द्रियाणि वशे कृत्वा पूर्णसागरसंनिभः ॥

viceruḥ saṁpraharṣaṁ ca nābhyagacchan mahātapāḥ । indriyāṇi vaśe kr̥tvā pūrṇasāgarasaṁnibhaḥ ॥

तास्तु यत्नं परं कृत्वा पुनः शक्रमुपस्थिताः । कृताञ्जलिपुटाः सर्वा देवराजमथाब्रुवन् ॥

tās tu yatnaṁ paraṁ kr̥tvā punaḥ śakram upasthitāḥ । kr̥tāñjalipuṭāḥ sarvā devarājam athābruvan ॥

न स शक्यः सुदुर्धर्षो धैर्याच्चालयितुं प्रभो । यत्ते कार्यं महाभाग क्रियतां तदनन्तरम् ॥

na sa śakyaḥ sudurdharṣo dhairyāc cālayituṁ prabho । yat te kāryaṁ mahābhāga kriyatāṁ tadanantaram ॥

संपूज्याप्सरसः शक्रो विसृज्य च महामतिः । चिन्तयामास तस्यैव वधोपायं महात्मनः ॥

saṁpūjyāpsarasaḥ śakro visr̥jya ca mahāmatiḥ । cintayām āsa tasyaiva vadhopāyaṁ mahātmanaḥ ॥

स तूष्णीं चिन्तयन्वीरो देवराजः प्रतापवान् । विनिश्चितमतिर्धीमान्वधे त्रिशिरसोऽभवत् ॥

sa tūṣṇīṁ cintayan vīro devarājaḥ pratāpavān । viniścitamatir dhīmān vadhe triśiraso ’bhavat ॥

वज्रमस्य क्षिपाम्यद्य स क्षिप्रं न भविष्यति । शत्रुः प्रवृद्धो नोपेक्ष्यो दुर्बलोऽपि बलीयसा ॥

vajram asya kṣipāmy adya sa kṣipraṁ na bhaviṣyati । śatruḥ pravr̥ddho nopekṣyo durbalo ’pi balīyasā ॥

शास्त्रबुद्ध्या विनिश्चित्य कृत्वा बुद्धिं वधे दृढाम् । अथ वैश्वानरनिभं घोररूपं भयावहम् । मुमोच वज्रं संक्रुद्धः शक्रस्त्रिशिरसं प्रति ॥

śāstrabuddhyā viniścitya kr̥tvā buddhiṁ vadhe dr̥ḍhām । atha vaiśvānaranibhaṁ ghorarūpaṁ bhayāvaham । mumoca vajraṁ saṁkruddhaḥ śakras triśirasaṁ prati ॥

स पपात हतस्तेन वज्रेण दृढमाहतः । पर्वतस्येव शिखरं प्रणुन्नं मेदिनीतले ॥

sa papāta hatas tena vajreṇa dr̥ḍham āhataḥ । parvatasyeva śikharaṁ praṇunnaṁ medinītale ॥

तं तु वज्रहतं दृष्ट्वा शयानमचलोपमम् । न शर्म लेभे देवेन्द्रो दीपितस्तस्य तेजसा । हतोऽपि दीप्ततेजाः स जीवन्निव च दृश्यते ॥

taṁ tu vajrahataṁ dr̥ṣṭvā śayānam acalopamam । na śarma lebhe devendro dīpitas tasya tejasā । hato ’pi dīptatejāḥ sa jīvann iva ca dr̥śyate ॥

अभितस्तत्र तक्षाणं घटमानं शचीपतिः । अपश्यदब्रवीच्चैनं सत्वरं पाकशासनः । क्षिप्रं छिन्धि शिरांस्यस्य कुरुष्व वचनं मम ॥

abhitas tatra takṣāṇaṁ ghaṭamānaṁ śacīpatiḥ । apaśyad abravīc cainaṁ satvaraṁ pākaśāsanaḥ । kṣipraṁ chindhi śirāṁsy asya kuruṣva vacanaṁ mama ॥

तक्षोवाच । महास्कन्धो भृशं ह्येष परशुर्न तरिष्यति । कर्तुं चाहं न शक्ष्यामि कर्म सद्भिर्विगर्हितम् ॥

takṣovāca । mahāskandho bhr̥śaṁ hy eṣa paraśur na tariṣyati । kartuṁ cāhaṁ na śakṣyāmi karma sadbhir vigarhitam ॥

इन्द्र उवाच । मा भैस्त्वं क्षिप्रमेतद्वै कुरुष्व वचनं मम । मत्प्रसादाद्धि ते शस्त्रं वज्रकल्पं भविष्यति ॥

indra uvāca । mā bhais tvaṁ kṣipram etad vai kuruṣva vacanaṁ mama । matprasādād dhi te śastraṁ vajrakalpaṁ bhaviṣyati ॥

तक्षोवाच । कं भवन्तमहं विद्यां घोरकर्माणमद्य वै । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वेन कथयस्व मे ॥

takṣovāca । kaṁ bhavantam ahaṁ vidyāṁ ghorakarmāṇam adya vai । etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ tattvena kathayasva me ॥

इन्द्र उवाच । अहमिन्द्रो देवराजस्तक्षन्विदितमस्तु ते । कुरुष्वैतद्यथोक्तं मे तक्षन्मा त्वं विचारय ॥

indra uvāca । aham indro devarājas takṣan viditam astu te । kuruṣvaitad yathoktaṁ me takṣan mā tvaṁ vicāraya ॥

तक्षोवाच । क्रूरेण नापत्रपसे कथं शक्रेह कर्मणा । ऋषिपुत्रमिमं हत्वा ब्रह्महत्याभयं न ते ॥

takṣovāca । krūreṇa nāpatrapase kathaṁ śakreha karmaṇā । r̥ṣiputram imaṁ hatvā brahmahatyābhayaṁ na te ॥

इन्द्र उवाच । पश्चाद्धर्मं चरिष्यामि पावनार्थं सुदुश्चरम् । शत्रुरेष महावीर्यो वज्रेण निहतो मया ॥

indra uvāca । paścād dharmaṁ cariṣyāmi pāvanārthaṁ suduścaram । śatrur eṣa mahāvīryo vajreṇa nihato mayā ॥

अद्यापि चाहमुद्विग्नस्तक्षन्नस्माद्बिभेमि वै । क्षिप्रं छिन्धि शिरांसि त्वं करिष्येऽनुग्रहं तव ॥

adyāpi cāham udvignas takṣann asmād bibhemi vai । kṣipraṁ chindhi śirāṁsi tvaṁ kariṣye ’nugrahaṁ tava ॥

शिरः पशोस्ते दास्यन्ति भागं यज्ञेषु मानवाः । एष तेऽनुग्रहस्तक्षन्क्षिप्रं कुरु मम प्रियम् ॥

śiraḥ paśos te dāsyanti bhāgaṁ yajñeṣu mānavāḥ । eṣa te ’nugrahas takṣan kṣipraṁ kuru mama priyam ॥

शल्य उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु तक्षा स महेन्द्रवचनं तदा । शिरांस्यथ त्रिशिरसः कुठारेणाच्छिनत्तदा ॥

śalya uvāca । etac chrutvā tu takṣā sa mahendravacanaṁ tadā । śirāṁsy atha triśirasaḥ kuṭhāreṇācchinat tadā ॥

निकृत्तेषु ततस्तेषु निष्क्रामंस्त्रिशिरास्त्वथ । कपिञ्जलास्तित्तिराश्च कलविङ्काश्च सर्वशः ॥

nikr̥tteṣu tatas teṣu niṣkrāmaṁs triśirās tv atha । kapiñjalās tittirāś ca kalaviṅkāś ca sarvaśaḥ ॥

येन वेदानधीते स्म पिबते सोममेव च । तस्माद्वक्त्रान्विनिष्पेतुः क्षिप्रं तस्य कपिञ्जलाः ॥

yena vedān adhīte sma pibate somam eva ca । tasmād vaktrān viniṣpetuḥ kṣipraṁ tasya kapiñjalāḥ ॥

येन सर्वा दिशो राजन्पिबन्निव निरीक्षते । तस्माद्वक्त्राद्विनिष्पेतुस्तित्तिरास्तस्य पाण्डव ॥

yena sarvā diśo rājan pibann iva nirīkṣate । tasmād vaktrād viniṣpetus tittirās tasya pāṇḍava ॥

यत्सुरापं तु तस्यासीद्वक्त्रं त्रिशिरसस्तदा । कलविङ्का विनिष्पेतुस्तेनास्य भरतर्षभ ॥

yat surāpaṁ tu tasyāsīd vaktraṁ triśirasas tadā । kalaviṅkā viniṣpetus tenāsya bharatarṣabha ॥

ततस्तेषु निकृत्तेषु विज्वरो मघवानभूत् । जगाम त्रिदिवं हृष्टस्तक्षापि स्वगृहान्ययौ ॥

tatas teṣu nikr̥tteṣu vijvaro maghavān abhūt । jagāma tridivaṁ hr̥ṣṭas takṣāpi svagr̥hān yayau ॥

त्वष्टा प्रजापतिः श्रुत्वा शक्रेणाथ हतं सुतम् । क्रोधसंरक्तनयन इदं वचनमब्रवीत् ॥

tvaṣṭā prajāpatiḥ śrutvā śakreṇātha hataṁ sutam । krodhasaṁraktanayana idaṁ vacanam abravīt ॥

तप्यमानं तपो नित्यं क्षान्तं दान्तं जितेन्द्रियम् । अनापराधिनं यस्मात्पुत्रं हिंसितवान्मम ॥

tapyamānaṁ tapo nityaṁ kṣāntaṁ dāntaṁ jitendriyam । anāparādhinaṁ yasmāt putraṁ hiṁsitavān mama ॥

तस्माच्छक्रवधार्थाय वृत्रमुत्पादयाम्यहम् । लोकाः पश्यन्तु मे वीर्यं तपसश्च बलं महत् । स च पश्यतु देवेन्द्रो दुरात्मा पापचेतनः ॥

tasmāc chakravadhārthāya vr̥tram utpādayāmy aham । lokāḥ paśyantu me vīryaṁ tapasaś ca balaṁ mahat । sa ca paśyatu devendro durātmā pāpacetanaḥ ॥

उपस्पृश्य ततः क्रुद्धस्तपस्वी सुमहायशाः । अग्निं हुत्वा समुत्पाद्य घोरं वृत्रमुवाच ह । इन्द्रशत्रो विवर्धस्व प्रभावात्तपसो मम ॥

upaspr̥śya tataḥ kruddhas tapasvī sumahāyaśāḥ । agniṁ hutvā samutpādya ghoraṁ vr̥tram uvāca ha । indraśatro vivardhasva prabhāvāt tapaso mama ॥

सोऽवर्धत दिवं स्तब्ध्वा सूर्यवैश्वानरोपमः । किं करोमीति चोवाच कालसूर्य इवोदितः । शक्रं जहीति चाप्युक्तो जगाम त्रिदिवं ततः ॥

so ’vardhata divaṁ stabdhvā sūryavaiśvānaropamaḥ । kiṁ karomīti covāca kālasūrya ivoditaḥ । śakraṁ jahīti cāpy ukto jagāma tridivaṁ tataḥ ॥

ततो युद्धं समभवद्वृत्रवासवयोस्तदा । संक्रुद्धयोर्महाघोरं प्रसक्तं कुरुसत्तम ॥

tato yuddhaṁ samabhavad vr̥travāsavayos tadā । saṁkruddhayor mahāghoraṁ prasaktaṁ kurusattama ॥

ततो जग्राह देवेन्द्रं वृत्रो वीरः शतक्रतुम् । अपावृत्य स जग्रास वृत्रः क्रोधसमन्वितः ॥

tato jagrāha devendraṁ vr̥tro vīraḥ śatakratum । apāvr̥tya sa jagrāsa vr̥traḥ krodhasamanvitaḥ ॥

ग्रस्ते वृत्रेण शक्रे तु संभ्रान्तास्त्रिदशास्तदा । असृजंस्ते महासत्त्वा जृम्भिकां वृत्रनाशिनीम् ॥

graste vr̥treṇa śakre tu saṁbhrāntās tridaśās tadā । asr̥jaṁs te mahāsattvā jr̥mbhikāṁ vr̥tranāśinīm ॥

विजृम्भमाणस्य ततो वृत्रस्यास्यादपावृतात् । स्वान्यङ्गान्यभिसंक्षिप्य निष्क्रान्तो बलसूदनः । ततः प्रभृति लोकेषु जृम्भिका प्राणिसंश्रिता ॥

vijr̥mbhamāṇasya tato vr̥trasyāsyād apāvr̥tāt । svāny aṅgāny abhisaṁkṣipya niṣkrānto balasūdanaḥ । tataḥ prabhr̥ti lokeṣu jr̥mbhikā prāṇisaṁśritā ॥

जहृषुश्च सुराः सर्वे दृष्ट्वा शक्रं विनिःसृतम् । ततः प्रववृते युद्धं वृत्रवासवयोः पुनः । संरब्धयोस्तदा घोरं सुचिरं भरतर्षभ ॥

jahr̥ṣuś ca surāḥ sarve dr̥ṣṭvā śakraṁ viniḥsr̥tam । tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ vr̥travāsavayoḥ punaḥ । saṁrabdhayos tadā ghoraṁ suciraṁ bharatarṣabha ॥

यदा व्यवर्धत रणे वृत्रो बलसमन्वितः । त्वष्टुस्तपोबलाद्विद्वांस्तदा शक्रो न्यवर्तत ॥

yadā vyavardhata raṇe vr̥tro balasamanvitaḥ । tvaṣṭus tapobalād vidvāṁs tadā śakro nyavartata ॥

निवृत्ते तु तदा देवा विषादमगमन्परम् । समेत्य शक्रेण च ते त्वष्टुस्तेजोविमोहिताः । अमन्त्रयन्त ते सर्वे मुनिभिः सह भारत ॥

nivr̥tte tu tadā devā viṣādam agaman param । sametya śakreṇa ca te tvaṣṭus tejovimohitāḥ । amantrayanta te sarve munibhiḥ saha bhārata ॥

किं कार्यमिति ते राजन्विचिन्त्य भयमोहिताः । जग्मुः सर्वे महात्मानं मनोभिर्विष्णुमव्ययम् । उपविष्टा मन्दराग्रे सर्वे वृत्रवधेप्सवः ॥

kiṁ kāryam iti te rājan vicintya bhayamohitāḥ । jagmuḥ sarve mahātmānaṁ manobhir viṣṇum avyayam । upaviṣṭā mandarāgre sarve vr̥travadhepsavaḥ ॥