Adhyāya 10

इन्द्र उवाच । सर्वं व्याप्तमिदं देवा वृत्रेण जगदव्ययम् । न ह्यस्य सदृशं किंचित्प्रतिघाताय यद्भवेत् ॥

indra uvāca । sarvaṁ vyāptam idaṁ devā vr̥treṇa jagad avyayam । na hy asya sadr̥śaṁ kiṁ cit pratighātāya yad bhavet ॥

समर्थो ह्यभवं पूर्वमसमर्थोऽस्मि सांप्रतम् । कथं कुर्यां नु भद्रं वो दुष्प्रधर्षः स मे मतः ॥

samartho hy abhavaṁ pūrvam asamartho ’smi sāṁpratam । kathaṁ kuryāṁ nu bhadraṁ vo duṣpradharṣaḥ sa me mataḥ ॥

तेजस्वी च महात्मा च युद्धे चामितविक्रमः । ग्रसेत्त्रिभुवनं सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥

tejasvī ca mahātmā ca yuddhe cāmitavikramaḥ । graset tribhuvanaṁ sarvaṁ sadevāsuramānuṣam ॥

तस्माद्विनिश्चयमिमं शृणुध्वं मे दिवौकसः । विष्णोः क्षयमुपागम्य समेत्य च महात्मना । तेन संमन्त्र्य वेत्स्यामो वधोपायं दुरात्मनः ॥

tasmād viniścayam imaṁ śr̥ṇudhvaṁ me divaukasaḥ । viṣṇoḥ kṣayam upāgamya sametya ca mahātmanā । tena saṁmantrya vetsyāmo vadhopāyaṁ durātmanaḥ ॥

शल्य उवाच । एवमुक्ते मघवता देवाः सर्षिगणास्तदा । शरण्यं शरणं देवं जग्मुर्विष्णुं महाबलम् ॥

śalya uvāca । evam ukte maghavatā devāḥ sarṣigaṇās tadā । śaraṇyaṁ śaraṇaṁ devaṁ jagmur viṣṇuṁ mahābalam ॥

ऊचुश्च सर्वे देवेशं विष्णुं वृत्रभयार्दिताः । त्वया लोकास्त्रयः क्रान्तास्त्रिभिर्विक्रमणैः प्रभो ॥

ūcuś ca sarve deveśaṁ viṣṇuṁ vr̥trabhayārditāḥ । tvayā lokās trayaḥ krāntās tribhir vikramaṇaiḥ prabho ॥

अमृतं चाहृतं विष्णो दैत्याश्च निहता रणे । बलिं बद्ध्वा महादैत्यं शक्रो देवाधिपः कृतः ॥

amr̥taṁ cāhr̥taṁ viṣṇo daityāś ca nihatā raṇe । baliṁ baddhvā mahādaityaṁ śakro devādhipaḥ kr̥taḥ ॥

त्वं प्रभुः सर्वलोकानां त्वया सर्वमिदं ततम् । त्वं हि देव महादेवः सर्वलोकनमस्कृतः ॥

tvaṁ prabhuḥ sarvalokānāṁ tvayā sarvam idaṁ tatam । tvaṁ hi deva mahādevaḥ sarvalokanamaskr̥taḥ ॥

गतिर्भव त्वं देवानां सेन्द्राणाममरोत्तम । जगद्व्याप्तमिदं सर्वं वृत्रेणासुरसूदन ॥

gatir bhava tvaṁ devānāṁ sendrāṇām amarottama । jagad vyāptam idaṁ sarvaṁ vr̥treṇāsurasūdana ॥

विष्णुरुवाच । अवश्यं करणीयं मे भवतां हितमुत्तमम् । तस्मादुपायं वक्ष्यामि यथासौ न भविष्यति ॥

viṣṇur uvāca । avaśyaṁ karaṇīyaṁ me bhavatāṁ hitam uttamam । tasmād upāyaṁ vakṣyāmi yathāsau na bhaviṣyati ॥

गच्छध्वं सर्षिगन्धर्वा यत्रासौ विश्वरूपधृक् । साम तस्य प्रयुञ्जध्वं तत एनं विजेष्यथ ॥

gacchadhvaṁ sarṣigandharvā yatrāsau viśvarūpadhr̥k । sāma tasya prayuñjadhvaṁ tata enaṁ vijeṣyatha ॥

भविष्यति गतिर्देवाः शक्रस्य मम तेजसा । अदृश्यश्च प्रवेक्ष्यामि वज्रमस्यायुधोत्तमम् ॥

bhaviṣyati gatir devāḥ śakrasya mama tejasā । adr̥śyaś ca pravekṣyāmi vajram asyāyudhottamam ॥

गच्छध्वमृषिभिः सार्धं गन्धर्वैश्च सुरोत्तमाः । वृत्रस्य सह शक्रेण संधिं कुरुत माचिरम् ॥

gacchadhvam r̥ṣibhiḥ sārdhaṁ gandharvaiś ca surottamāḥ । vr̥trasya saha śakreṇa saṁdhiṁ kuruta māciram ॥

शल्य उवाच । एवमुक्तास्तु देवेन ऋषयस्त्रिदशास्तथा । ययुः समेत्य सहिताः शक्रं कृत्वा पुरःसरम् ॥

śalya uvāca । evam uktās tu devena r̥ṣayas tridaśās tathā । yayuḥ sametya sahitāḥ śakraṁ kr̥tvā puraḥsaram ॥

समीपमेत्य च तदा सर्व एव महौजसः । तं तेजसा प्रज्वलितं प्रतपन्तं दिशो दश ॥

samīpam etya ca tadā sarva eva mahaujasaḥ । taṁ tejasā prajvalitaṁ pratapantaṁ diśo daśa ॥

ग्रसन्तमिव लोकांस्त्रीन्सूर्याचन्द्रमसौ यथा । ददृशुस्तत्र ते वृत्रं शक्रेण सह देवताः ॥

grasantam iva lokāṁs trīn sūryācandramasau yathā । dadr̥śus tatra te vr̥traṁ śakreṇa saha devatāḥ ॥

ऋषयोऽथ ततोऽभ्येत्य वृत्रमूचुः प्रियं वचः । व्याप्तं जगदिदं सर्वं तेजसा तव दुर्जय ॥

r̥ṣayo ’tha tato ’bhyetya vr̥tram ūcuḥ priyaṁ vacaḥ । vyāptaṁ jagad idaṁ sarvaṁ tejasā tava durjaya ॥

न च शक्नोषि निर्जेतुं वासवं भूरिविक्रमम् । युध्यतोश्चापि वां कालो व्यतीतः सुमहानिह ॥

na ca śaknoṣi nirjetuṁ vāsavaṁ bhūrivikramam । yudhyatoś cāpi vāṁ kālo vyatītaḥ sumahān iha ॥

पीड्यन्ते च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः । सख्यं भवतु ते वृत्र शक्रेण सह नित्यदा । अवाप्स्यसि सुखं त्वं च शक्रलोकांश्च शाश्वतान् ॥

pīḍyante ca prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ । sakhyaṁ bhavatu te vr̥tra śakreṇa saha nityadā । avāpsyasi sukhaṁ tvaṁ ca śakralokāṁś ca śāśvatān ॥

ऋषिवाक्यं निशम्याथ स वृत्रः सुमहाबलः । उवाच तांस्तदा सर्वान्प्रणम्य शिरसासुरः ॥

r̥ṣivākyaṁ niśamyātha sa vr̥traḥ sumahābalaḥ । uvāca tāṁs tadā sarvān praṇamya śirasāsuraḥ ॥

सर्वे यूयं महाभागा गन्धर्वाश्चैव सर्वशः । यद्ब्रूत तच्छ्रुतं सर्वं ममापि शृणुतानघाः ॥

sarve yūyaṁ mahābhāgā gandharvāś caiva sarvaśaḥ । yad brūta tac chrutaṁ sarvaṁ mamāpi śr̥ṇutānaghāḥ ॥

संधिः कथं वै भविता मम शक्रस्य चोभयोः । तेजसोर्हि द्वयोर्देवाः सख्यं वै भविता कथम् ॥

saṁdhiḥ kathaṁ vai bhavitā mama śakrasya cobhayoḥ । tejasor hi dvayor devāḥ sakhyaṁ vai bhavitā katham ॥

ऋषय ऊचुः । सकृत्सतां संगतं लिप्सितव्यं; ततः परं भविता भव्यमेव । नातिक्रमेत्सत्पुरुषेण संगतं; तस्मात्सतां संगतं लिप्सितव्यम् ॥

r̥ṣaya ūcuḥ । sakr̥t satāṁ saṁgataṁ lipsitavyaṁ; tataḥ paraṁ bhavitā bhavyam eva । nātikramet satpuruṣeṇa saṁgataṁ; tasmāt satāṁ saṁgataṁ lipsitavyam ॥

दृढं सतां संगतं चापि नित्यं; ब्रूयाच्चार्थं ह्यर्थकृच्छ्रेषु धीरः । महार्थवत्सत्पुरुषेण संगतं; तस्मात्सन्तं न जिघांसेत धीरः ॥

dr̥ḍhaṁ satāṁ saṁgataṁ cāpi nityaṁ; brūyāc cārthaṁ hy arthakr̥cchreṣu dhīraḥ । mahārthavat satpuruṣeṇa saṁgataṁ; tasmāt santaṁ na jighāṁseta dhīraḥ ॥

इन्द्रः सतां संमतश्च निवासश्च महात्मनाम् । सत्यवादी ह्यदीनश्च धर्मवित्सुविनिश्चितः ॥

indraḥ satāṁ saṁmataś ca nivāsaś ca mahātmanām । satyavādī hy adīnaś ca dharmavit suviniścitaḥ ॥

तेन ते सह शक्रेण संधिर्भवतु शाश्वतः । एवं विश्वासमागच्छ मा ते भूद्बुद्धिरन्यथा ॥

tena te saha śakreṇa saṁdhir bhavatu śāśvataḥ । evaṁ viśvāsam āgaccha mā te bhūd buddhir anyathā ॥

शल्य उवाच । महर्षिवचनं श्रुत्वा तानुवाच महाद्युतिः । अवश्यं भगवन्तो मे माननीयास्तपस्विनः ॥

śalya uvāca । maharṣivacanaṁ śrutvā tān uvāca mahādyutiḥ । avaśyaṁ bhagavanto me mānanīyās tapasvinaḥ ॥

ब्रवीमि यदहं देवास्तत्सर्वं क्रियतामिह । ततः सर्वं करिष्यामि यदूचुर्मां द्विजर्षभाः ॥

bravīmi yad ahaṁ devās tat sarvaṁ kriyatām iha । tataḥ sarvaṁ kariṣyāmi yad ūcur māṁ dvijarṣabhāḥ ॥

न शुष्केण न चार्द्रेण नाश्मना न च दारुणा । न शस्त्रेण न वज्रेण न दिवा न तथा निशि ॥

na śuṣkeṇa na cārdreṇa nāśmanā na ca dāruṇā । na śastreṇa na vajreṇa na divā na tathā niśi ॥

वध्यो भवेयं विप्रेन्द्राः शक्रस्य सह दैवतैः । एवं मे रोचते संधिः शक्रेण सह नित्यदा ॥

vadhyo bhaveyaṁ viprendrāḥ śakrasya saha daivataiḥ । evaṁ me rocate saṁdhiḥ śakreṇa saha nityadā ॥

बाढमित्येव ऋषयस्तमूचुर्भरतर्षभ । एवं कृते तु संधाने वृत्रः प्रमुदितोऽभवत् ॥

bāḍham ity eva r̥ṣayas tam ūcur bharatarṣabha । evaṁ kr̥te tu saṁdhāne vr̥traḥ pramudito ’bhavat ॥

यत्तः सदाभवच्चापि शक्रोऽमर्षसमन्वितः । वृत्रस्य वधसंयुक्तानुपायाननुचिन्तयन् । रन्ध्रान्वेषी समुद्विग्नः सदाभूद्बलवृत्रहा ॥

yattaḥ sadābhavac cāpi śakro ’marṣasamanvitaḥ । vr̥trasya vadhasaṁyuktān upāyān anucintayan । randhrānveṣī samudvignaḥ sadābhūd balavr̥trahā ॥

स कदाचित्समुद्रान्ते तमपश्यन्महासुरम् । संध्याकाल उपावृत्ते मुहूर्ते रम्यदारुणे ॥

sa kadā cit samudrānte tam apaśyan mahāsuram । saṁdhyākāla upāvr̥tte muhūrte ramyadāruṇe ॥

ततः संचिन्त्य भगवान्वरदानं महात्मनः । संध्येयं वर्तते रौद्रा न रात्रिर्दिवसं न च । वृत्रश्चावश्यवध्योऽयं मम सर्वहरो रिपुः ॥

tataḥ saṁcintya bhagavān varadānaṁ mahātmanaḥ । saṁdhyeyaṁ vartate raudrā na rātrir divasaṁ na ca । vr̥traś cāvaśyavadhyo ’yaṁ mama sarvaharo ripuḥ ॥

यदि वृत्रं न हन्म्यद्य वञ्चयित्वा महासुरम् । महाबलं महाकायं न मे श्रेयो भविष्यति ॥

yadi vr̥traṁ na hanmy adya vañcayitvā mahāsuram । mahābalaṁ mahākāyaṁ na me śreyo bhaviṣyati ॥

एवं संचिन्तयन्नेव शक्रो विष्णुमनुस्मरन् । अथ फेनं तदापश्यत्समुद्रे पर्वतोपमम् ॥

evaṁ saṁcintayann eva śakro viṣṇum anusmaran । atha phenaṁ tadāpaśyat samudre parvatopamam ॥

नायं शुष्को न चार्द्रोऽयं न च शस्त्रमिदं तथा । एनं क्षेप्स्यामि वृत्रस्य क्षणादेव नशिष्यति ॥

nāyaṁ śuṣko na cārdro ’yaṁ na ca śastram idaṁ tathā । enaṁ kṣepsyāmi vr̥trasya kṣaṇād eva naśiṣyati ॥

सवज्रमथ फेनं तं क्षिप्रं वृत्रे निसृष्टवान् । प्रविश्य फेनं तं विष्णुरथ वृत्रं व्यनाशयत् ॥

savajram atha phenaṁ taṁ kṣipraṁ vr̥tre nisr̥ṣṭavān । praviśya phenaṁ taṁ viṣṇur atha vr̥traṁ vyanāśayat ॥

निहते तु ततो वृत्रे दिशो वितिमिराभवन् । प्रववौ च शिवो वायुः प्रजाश्च जहृषुस्तदा ॥

nihate tu tato vr̥tre diśo vitimirābhavan । pravavau ca śivo vāyuḥ prajāś ca jahr̥ṣus tadā ॥

ततो देवाः सगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । ऋषयश्च महेन्द्रं तमस्तुवन्विविधैः स्तवैः ॥

tato devāḥ sagandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ । r̥ṣayaś ca mahendraṁ tam astuvan vividhaiḥ stavaiḥ ॥

नमस्कृतः सर्वभूतैः सर्वभूतानि सान्त्वयन् । हतशत्रुः प्रहृष्टात्मा वासवः सह दैवतैः । विष्णुं त्रिभुवनश्रेष्ठं पूजयामास धर्मवित् ॥

namaskr̥taḥ sarvabhūtaiḥ sarvabhūtāni sāntvayan । hataśatruḥ prahr̥ṣṭātmā vāsavaḥ saha daivataiḥ । viṣṇuṁ tribhuvanaśreṣṭhaṁ pūjayām āsa dharmavit ॥

ततो हते महावीर्ये वृत्रे देवभयंकरे । अनृतेनाभिभूतोऽभूच्छक्रः परमदुर्मनाः । त्रैशीर्षयाभिभूतश्च स पूर्वं ब्रह्महत्यया ॥

tato hate mahāvīrye vr̥tre devabhayaṁkare । anr̥tenābhibhūto ’bhūc chakraḥ paramadurmanāḥ । traiśīrṣayābhibhūtaś ca sa pūrvaṁ brahmahatyayā ॥

सोऽन्तमाश्रित्य लोकानां नष्टसंज्ञो विचेतनः । न प्राज्ञायत देवेन्द्रस्त्वभिभूतः स्वकल्मषैः । प्रतिच्छन्नो वसत्यप्सु चेष्टमान इवोरगः ॥

so ’ntam āśritya lokānāṁ naṣṭasaṁjño vicetanaḥ । na prājñāyata devendras tv abhibhūtaḥ svakalmaṣaiḥ । praticchanno vasaty apsu ceṣṭamāna ivoragaḥ ॥

ततः प्रनष्टे देवेन्द्रे ब्रह्महत्याभयार्दिते । भूमिः प्रध्वस्तसंकाशा निर्वृक्षा शुष्ककानना । विच्छिन्नस्रोतसो नद्यः सरांस्यनुदकानि च ॥

tataḥ pranaṣṭe devendre brahmahatyābhayārdite । bhūmiḥ pradhvastasaṁkāśā nirvr̥kṣā śuṣkakānanā । vicchinnasrotaso nadyaḥ sarāṁsy anudakāni ca ॥

संक्षोभश्चापि सत्त्वानामनावृष्टिकृतोऽभवत् । देवाश्चापि भृशं त्रस्तास्तथा सर्वे महर्षयः ॥

saṁkṣobhaś cāpi sattvānām anāvr̥ṣṭikr̥to ’bhavat । devāś cāpi bhr̥śaṁ trastās tathā sarve maharṣayaḥ ॥

अराजकं जगत्सर्वमभिभूतमुपद्रवैः । ततो भीताभवन्देवाः को नो राजा भवेदिति ॥

arājakaṁ jagat sarvam abhibhūtam upadravaiḥ । tato bhītābhavan devāḥ ko no rājā bhaved iti ॥

दिवि देवर्षयश्चापि देवराजविनाकृताः । न च स्म कश्चिद्देवानां राज्याय कुरुते मनः ॥

divi devarṣayaś cāpi devarājavinākr̥tāḥ । na ca sma kaś cid devānāṁ rājyāya kurute manaḥ ॥