Adhyāya 8

वैशंपायन उवाच । शल्यः श्रुत्वा तु दूतानां सैन्येन महता वृतः । अभ्ययात्पाण्डवान्राजन्सह पुत्रैर्महारथैः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śalyaḥ śrutvā tu dūtānāṁ sainyena mahatā vr̥taḥ । abhyayāt pāṇḍavān rājan saha putrair mahārathaiḥ ॥

तस्य सेनानिवेशोऽभूदध्यर्धमिव योजनम् । तथा हि बहुलां सेनां स बिभर्ति नरर्षभः ॥

tasya senāniveśo ’bhūd adhyardham iva yojanam । tathā hi bahulāṁ senāṁ sa bibharti nararṣabhaḥ ॥

विचित्रकवचाः शूरा विचित्रध्वजकार्मुकाः । विचित्राभरणाः सर्वे विचित्ररथवाहनाः ॥

vicitrakavacāḥ śūrā vicitradhvajakārmukāḥ । vicitrābharaṇāḥ sarve vicitrarathavāhanāḥ ॥

स्वदेशवेषाभरणा वीराः शतसहस्रशः । तस्य सेनाप्रणेतारो बभूवुः क्षत्रियर्षभाः ॥

svadeśaveṣābharaṇā vīrāḥ śatasahasraśaḥ । tasya senāpraṇetāro babhūvuḥ kṣatriyarṣabhāḥ ॥

व्यथयन्निव भूतानि कम्पयन्निव मेदिनीम् । शनैर्विश्रामयन्सेनां स ययौ येन पाण्डवः ॥

vyathayann iva bhūtāni kampayann iva medinīm । śanair viśrāmayan senāṁ sa yayau yena pāṇḍavaḥ ॥

ततो दुर्योधनः श्रुत्वा महासेनं महारथम् । उपायान्तमभिद्रुत्य स्वयमानर्च भारत ॥

tato duryodhanaḥ śrutvā mahāsenaṁ mahāratham । upāyāntam abhidrutya svayam ānarca bhārata ॥

कारयामास पूजार्थं तस्य दुर्योधनः सभाः । रमणीयेषु देशेषु रत्नचित्राः स्वलंकृताः ॥

kārayām āsa pūjārthaṁ tasya duryodhanaḥ sabhāḥ । ramaṇīyeṣu deśeṣu ratnacitrāḥ svalaṁkr̥tāḥ ॥

स ताः सभाः समासाद्य पूज्यमानो यथामरः । दुर्योधनस्य सचिवैर्देशे देशे यथार्हतः । आजगाम सभामन्यां देवावसथवर्चसम् ॥

sa tāḥ sabhāḥ samāsādya pūjyamāno yathāmaraḥ । duryodhanasya sacivair deśe deśe yathārhataḥ । ājagāma sabhām anyāṁ devāvasathavarcasam ॥

स तत्र विषयैर्युक्तः कल्याणैरतिमानुषैः । मेनेऽभ्यधिकमात्मानमवमेने पुरंदरम् ॥

sa tatra viṣayair yuktaḥ kalyāṇair atimānuṣaiḥ । mene ’bhyadhikam ātmānam avamene puraṁdaram ॥

पप्रच्छ स ततः प्रेष्यान्प्रहृष्टः क्षत्रियर्षभः । युधिष्ठिरस्य पुरुषाः के नु चक्रुः सभा इमाः । आनीयन्तां सभाकाराः प्रदेयार्हा हि मे मताः ॥

papraccha sa tataḥ preṣyān prahr̥ṣṭaḥ kṣatriyarṣabhaḥ । yudhiṣṭhirasya puruṣāḥ ke nu cakruḥ sabhā imāḥ । ānīyantāṁ sabhākārāḥ pradeyārhā hi me matāḥ ॥

गूढो दुर्योधनस्तत्र दर्शयामास मातुलम् । तं दृष्ट्वा मद्रराजस्तु ज्ञात्वा यत्नं च तस्य तम् । परिष्वज्याब्रवीत्प्रीत इष्टोऽर्थो गृह्यतामिति ॥

gūḍho duryodhanas tatra darśayām āsa mātulam । taṁ dr̥ṣṭvā madrarājas tu jñātvā yatnaṁ ca tasya tam । pariṣvajyābravīt prīta iṣṭo ’rtho gr̥hyatām iti ॥

दुर्योधन उवाच । सत्यवाग्भव कल्याण वरो वै मम दीयताम् । सर्वसेनाप्रणेता मे भवान्भवितुमर्हति ॥

duryodhana uvāca । satyavāg bhava kalyāṇa varo vai mama dīyatām । sarvasenāpraṇetā me bhavān bhavitum arhati ॥

वैशंपायन उवाच । कृतमित्यब्रवीच्छल्यः किमन्यत्क्रियतामिति । कृतमित्येव गान्धारिः प्रत्युवाच पुनः पुनः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kr̥tam ity abravīc chalyaḥ kim anyat kriyatām iti । kr̥tam ity eva gāndhāriḥ pratyuvāca punaḥ punaḥ ॥

स तथा शल्यमामन्त्र्य पुनरायात्स्वकं पुरम् । शल्यो जगाम कौन्तेयानाख्यातुं कर्म तस्य तत् ॥

sa tathā śalyam āmantrya punar āyāt svakaṁ puram । śalyo jagāma kaunteyān ākhyātuṁ karma tasya tat ॥

उपप्लव्यं स गत्वा तु स्कन्धावारं प्रविश्य च । पाण्डवानथ तान्सर्वाञ्शल्यस्तत्र ददर्श ह ॥

upaplavyaṁ sa gatvā tu skandhāvāraṁ praviśya ca । pāṇḍavān atha tān sarvāñ śalyas tatra dadarśa ha ॥

समेत्य तु महाबाहुः शल्यः पाण्डुसुतैस्तदा । पाद्यमर्घ्यं च गां चैव प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि ॥

sametya tu mahābāhuḥ śalyaḥ pāṇḍusutais tadā । pādyam arghyaṁ ca gāṁ caiva pratyagr̥hṇād yathāvidhi ॥

ततः कुशलपूर्वं स मद्रराजोऽरिसूदनः । प्रीत्या परमया युक्तः समाश्लिष्य युधिष्ठिरम् ॥

tataḥ kuśalapūrvaṁ sa madrarājo ’risūdanaḥ । prītyā paramayā yuktaḥ samāśliṣya yudhiṣṭhiram ॥

तथा भीमार्जुनौ हृष्टौ स्वस्रीयौ च यमावुभौ । आसने चोपविष्टस्तु शल्यः पार्थमुवाच ह ॥

tathā bhīmārjunau hr̥ṣṭau svasrīyau ca yamāv ubhau । āsane copaviṣṭas tu śalyaḥ pārtham uvāca ha ॥

कुशलं राजशार्दूल कच्चित्ते कुरुनन्दन । अरण्यवासाद्दिष्ट्यासि विमुक्तो जयतां वर ॥

kuśalaṁ rājaśārdūla kaccit te kurunandana । araṇyavāsād diṣṭyāsi vimukto jayatāṁ vara ॥

सुदुष्करं कृतं राजन्निर्जने वसता वने । भ्रातृभिः सह राजेन्द्र कृष्णया चानया सह ॥

suduṣkaraṁ kr̥taṁ rājan nirjane vasatā vane । bhrātr̥bhiḥ saha rājendra kr̥ṣṇayā cānayā saha ॥

अज्ञातवासं घोरं च वसता दुष्करं कृतम् । दुःखमेव कुतः सौख्यं राज्यभ्रष्टस्य भारत ॥

ajñātavāsaṁ ghoraṁ ca vasatā duṣkaraṁ kr̥tam । duḥkham eva kutaḥ saukhyaṁ rājyabhraṣṭasya bhārata ॥

दुःखस्यैतस्य महतो धार्तराष्ट्रकृतस्य वै । अवाप्स्यसि सुखं राजन्हत्वा शत्रून्परंतप ॥

duḥkhasyaitasya mahato dhārtarāṣṭrakr̥tasya vai । avāpsyasi sukhaṁ rājan hatvā śatrūn paraṁtapa ॥

विदितं ते महाराज लोकतत्त्वं नराधिप । तस्माल्लोभकृतं किंचित्तव तात न विद्यते ॥

viditaṁ te mahārāja lokatattvaṁ narādhipa । tasmāl lobhakr̥taṁ kiṁ cit tava tāta na vidyate ॥

ततोऽस्याकथयद्राजा दुर्योधनसमागमम् । तच्च शुश्रूषितं सर्वं वरदानं च भारत ॥

tato ’syākathayad rājā duryodhanasamāgamam । tac ca śuśrūṣitaṁ sarvaṁ varadānaṁ ca bhārata ॥

युधिष्ठिर उवाच । सुकृतं ते कृतं राजन्प्रहृष्टेनान्तरात्मना । दुर्योधनस्य यद्वीर त्वया वाचा प्रतिश्रुतम् । एकं त्विच्छामि भद्रं ते क्रियमाणं महीपते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । sukr̥taṁ te kr̥taṁ rājan prahr̥ṣṭenāntarātmanā । duryodhanasya yad vīra tvayā vācā pratiśrutam । ekaṁ tv icchāmi bhadraṁ te kriyamāṇaṁ mahīpate ॥

भवानिह महाराज वासुदेवसमो युधि । कर्णार्जुनाभ्यां संप्राप्ते द्वैरथे राजसत्तम । कर्णस्य भवता कार्यं सारथ्यं नात्र संशयः ॥

bhavān iha mahārāja vāsudevasamo yudhi । karṇārjunābhyāṁ saṁprāpte dvairathe rājasattama । karṇasya bhavatā kāryaṁ sārathyaṁ nātra saṁśayaḥ ॥

तत्र पाल्योऽर्जुनो राजन्यदि मत्प्रियमिच्छसि । तेजोवधश्च ते कार्यः सौतेरस्मज्जयावहः । अकर्तव्यमपि ह्येतत्कर्तुमर्हसि मातुल ॥

tatra pālyo ’rjuno rājan yadi matpriyam icchasi । tejovadhaś ca te kāryaḥ sauter asmajjayāvahaḥ । akartavyam api hy etat kartum arhasi mātula ॥

शल्य उवाच । शृणु पाण्डव भद्रं ते यद्ब्रवीषि दुरात्मनः । तेजोवधनिमित्तं मां सूतपुत्रस्य संयुगे ॥

śalya uvāca । śr̥ṇu pāṇḍava bhadraṁ te yad bravīṣi durātmanaḥ । tejovadhanimittaṁ māṁ sūtaputrasya saṁyuge ॥

अहं तस्य भविष्यामि संग्रामे सारथिर्ध्रुवम् । वासुदेवेन हि समं नित्यं मां स हि मन्यते ॥

ahaṁ tasya bhaviṣyāmi saṁgrāme sārathir dhruvam । vāsudevena hi samaṁ nityaṁ māṁ sa hi manyate ॥

तस्याहं कुरुशार्दूल प्रतीपमहितं वचः । ध्रुवं संकथयिष्यामि योद्धुकामस्य संयुगे ॥

tasyāhaṁ kuruśārdūla pratīpam ahitaṁ vacaḥ । dhruvaṁ saṁkathayiṣyāmi yoddhukāmasya saṁyuge ॥

यथा स हृतदर्पश्च हृततेजाश्च पाण्डव । भविष्यति सुखं हन्तुं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

yathā sa hr̥tadarpaś ca hr̥tatejāś ca pāṇḍava । bhaviṣyati sukhaṁ hantuṁ satyam etad bravīmi te ॥

एवमेतत्करिष्यामि यथा तात त्वमात्थ माम् । यच्चान्यदपि शक्ष्यामि तत्करिष्यामि ते प्रियम् ॥

evam etat kariṣyāmi yathā tāta tvam āttha mām । yac cānyad api śakṣyāmi tat kariṣyāmi te priyam ॥

यच्च दुःखं त्वया प्राप्तं द्यूते वै कृष्णया सह । परुषाणि च वाक्यानि सूतपुत्रकृतानि वै ॥

yac ca duḥkhaṁ tvayā prāptaṁ dyūte vai kr̥ṣṇayā saha । paruṣāṇi ca vākyāni sūtaputrakr̥tāni vai ॥

जटासुरात्परिक्लेशः कीचकाच्च महाद्युते । द्रौपद्याधिगतं सर्वं दमयन्त्या यथाशुभम् ॥

jaṭāsurāt parikleśaḥ kīcakāc ca mahādyute । draupadyādhigataṁ sarvaṁ damayantyā yathāśubham ॥

सर्वं दुःखमिदं वीर सुखोदर्कं भविष्यति । नात्र मन्युस्त्वया कार्यो विधिर्हि बलवत्तरः ॥

sarvaṁ duḥkham idaṁ vīra sukhodarkaṁ bhaviṣyati । nātra manyus tvayā kāryo vidhir hi balavattaraḥ ॥

दुःखानि हि महात्मानः प्राप्नुवन्ति युधिष्ठिर । देवैरपि हि दुःखानि प्राप्तानि जगतीपते ॥

duḥkhāni hi mahātmānaḥ prāpnuvanti yudhiṣṭhira । devair api hi duḥkhāni prāptāni jagatīpate ॥

इन्द्रेण श्रूयते राजन्सभार्येण महात्मना । अनुभूतं महद्दुःखं देवराजेन भारत ॥

indreṇa śrūyate rājan sabhāryeṇa mahātmanā । anubhūtaṁ mahad duḥkhaṁ devarājena bhārata ॥