Adhyāya 88

वैशंपायन उवाच । अथोपगम्य विदुरमपराह्णे जनार्दनः । पितृष्वसारं गोविन्दः सोऽभ्यगच्छदरिंदमः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । athopagamya viduram aparāhṇe janārdanaḥ । pitr̥ṣvasāraṁ govindaḥ so ’bhyagacchad ariṁdamaḥ ॥

सा दृष्ट्वा कृष्णमायान्तं प्रसन्नादित्यवर्चसम् । कण्ठे गृहीत्वा प्राक्रोशत्पृथा पार्थाननुस्मरन् ॥

sā dr̥ṣṭvā kr̥ṣṇam āyāntaṁ prasannādityavarcasam । kaṇṭhe gr̥hītvā prākrośat pr̥thā pārthān anusmaran ॥

तेषां सत्त्ववतां मध्ये गोविन्दं सहचारिणम् । चिरस्य दृष्ट्वा वार्ष्णेयं बाष्पमाहारयत्पृथा ॥

teṣāṁ sattvavatāṁ madhye govindaṁ sahacāriṇam । cirasya dr̥ṣṭvā vārṣṇeyaṁ bāṣpam āhārayat pr̥thā ॥

साब्रवीत्कृष्णमासीनं कृतातिथ्यं युधां पतिम् । बाष्पगद्गदपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता ॥

sābravīt kr̥ṣṇam āsīnaṁ kr̥tātithyaṁ yudhāṁ patim । bāṣpagadgadapūrṇena mukhena pariśuṣyatā ॥

ये ते बाल्यात्प्रभृत्येव गुरुशुश्रूषणे रताः । परस्परस्य सुहृदः संमताः समचेतसः ॥

ye te bālyāt prabhr̥tyeva guruśuśrūṣaṇe ratāḥ । parasparasya suhr̥daḥ saṁmatāḥ samacetasaḥ ॥

निकृत्या भ्रंशिता राज्याज्जनार्हा निर्जनं गताः । विनीतक्रोधहर्षाश्च ब्रह्मण्याः सत्यवादिनः ॥

nikr̥tyā bhraṁśitā rājyāj janārhā nirjanaṁ gatāḥ । vinītakrodhaharṣāś ca brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ ॥

त्यक्त्वा प्रियसुखे पार्था रुदन्तीमपहाय माम् । अहार्षुश्च वनं यान्तः समूलं हृदयं मम ॥

tyaktvā priyasukhe pārthā rudantīm apahāya mām । ahārṣuś ca vanaṁ yāntaḥ samūlaṁ hr̥dayaṁ mama ॥

अतदर्हा महात्मानः कथं केशव पाण्डवाः । ऊषुर्महावने तात सिंहव्याघ्रगजाकुले ॥

atadarhā mahātmānaḥ kathaṁ keśava pāṇḍavāḥ । ūṣur mahāvane tāta siṁhavyāghragajākule ॥

बाला विहीनाः पित्रा ते मया सततलालिताः । अपश्यन्तः स्वपितरौ कथमूषुर्महावने ॥

bālā vihīnāḥ pitrā te mayā satatalālitāḥ । apaśyantaḥ svapitarau katham ūṣur mahāvane ॥

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्मृदङ्गैर्वैणवैरपि । पाण्डवाः समबोध्यन्त बाल्यात्प्रभृति केशव ॥

śaṅkhadundubhinirghoṣair mr̥daṅgair vaiṇavair api । pāṇḍavāḥ samabodhyanta bālyāt prabhr̥ti keśava ॥

ये स्म वारणशब्देन हयानां हेषितेन च । रथनेमिनिनादैश्च व्यबोध्यन्त सदा गृहे ॥

ye sma vāraṇaśabdena hayānāṁ heṣitena ca । rathanemininādaiś ca vyabodhyanta sadā gr̥he ॥

शङ्खभेरीनिनादेन वेणुवीणानुनादिना । पुण्याहघोषमिश्रेण पूज्यमाना द्विजातिभिः ॥

śaṅkhabherīninādena veṇuvīṇānunādinā । puṇyāhaghoṣamiśreṇa pūjyamānā dvijātibhiḥ ॥

वस्त्रै रत्नैरलंकारैः पूजयन्तो द्विजन्मनः । गीर्भिर्मङ्गलयुक्ताभिर्ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥

vastrai ratnair alaṁkāraiḥ pūjayanto dvijanmanaḥ । gīrbhir maṅgalayuktābhir brāhmaṇānāṁ mahātmanām ॥

अर्चितैरर्चनार्हैश्च स्तुवद्भिरभिनन्दिताः । प्रासादाग्रेष्वबोध्यन्त राङ्कवाजिनशायिनः ॥

arcitair arcanārhaiś ca stuvadbhir abhinanditāḥ । prāsādāgreṣv abodhyanta rāṅkavājinaśāyinaḥ ॥

ते नूनं निनदं श्रुत्वा श्वापदानां महावने । न स्मोपयान्ति निद्रां वै अतदर्हा जनार्दन ॥

te nūnaṁ ninadaṁ śrutvā śvāpadānāṁ mahāvane । na smopayānti nidrāṁ vai atadarhā janārdana ॥

भेरीमृदङ्गनिनदैः शङ्खवैणवनिस्वनैः । स्त्रीणां गीतनिनादैश्च मधुरैर्मधुसूदन ॥

bherīmr̥daṅganinadaiḥ śaṅkhavaiṇavanisvanaiḥ । strīṇāṁ gītaninādaiś ca madhurair madhusūdana ॥

बन्दिमागधसूतैश्च स्तुवद्भिर्बोधिताः कथम् । महावने व्यबोध्यन्त श्वापदानां रुतेन ते ॥

bandimāgadhasūtaiś ca stuvadbhir bodhitāḥ katham । mahāvane vyabodhyanta śvāpadānāṁ rutena te ॥

ह्रीमान्सत्यधृतिर्दान्तो भूतानामनुकम्पिता । कामद्वेषौ वशे कृत्वा सतां वर्त्मानुवर्तते ॥

hrīmān satyadhr̥tir dānto bhūtānām anukampitā । kāmadveṣau vaśe kr̥tvā satāṁ vartmānuvartate ॥

अम्बरीषस्य मान्धातुर्ययातेर्नहुषस्य च । भरतस्य दिलीपस्य शिबेरौशीनरस्य च ॥

ambarīṣasya māndhātur yayāter nahuṣasya ca । bharatasya dilīpasya śiber auśīnarasya ca ॥

राजर्षीणां पुराणानां धुरं धत्ते दुरुद्वहाम् । शीलवृत्तोपसंपन्नो धर्मज्ञः सत्यसंगरः ॥

rājarṣīṇāṁ purāṇānāṁ dhuraṁ dhatte durudvahām । śīlavr̥ttopasaṁpanno dharmajñaḥ satyasaṁgaraḥ ॥

राजा सर्वगुणोपेतस्त्रैलोक्यस्यापि यो भवेत् । अजातशत्रुर्धर्मात्मा शुद्धजाम्बूनदप्रभः ॥

rājā sarvaguṇopetas trailokyasyāpi yo bhavet । ajātaśatrur dharmātmā śuddhajāmbūnadaprabhaḥ ॥

श्रेष्ठः कुरुषु सर्वेषु धर्मतः श्रुतवृत्ततः । प्रियदर्शनो दीर्घभुजः कथं कृष्ण युधिष्ठिरः ॥

śreṣṭhaḥ kuruṣu sarveṣu dharmataḥ śrutavr̥ttataḥ । priyadarśano dīrghabhujaḥ kathaṁ kr̥ṣṇa yudhiṣṭhiraḥ ॥

यः स नागायुतप्राणो वातरंहा वृकोदरः । अमर्षी पाण्डवो नित्यं प्रियो भ्रातुः प्रियंकरः ॥

yaḥ sa nāgāyutaprāṇo vātaraṁhā vr̥kodaraḥ । amarṣī pāṇḍavo nityaṁ priyo bhrātuḥ priyaṁkaraḥ ॥

कीचकस्य च सज्ञातेर्यो हन्ता मधुसूदन । शूरः क्रोधवशानां च हिडिम्बस्य बकस्य च ॥

kīcakasya ca sajñāter yo hantā madhusūdana । śūraḥ krodhavaśānāṁ ca hiḍimbasya bakasya ca ॥

पराक्रमे शक्रसमो वायुवेगसमो जवे । महेश्वरसमः क्रोधे भीमः प्रहरतां वरः ॥

parākrame śakrasamo vāyuvegasamo jave । maheśvarasamaḥ krodhe bhīmaḥ praharatāṁ varaḥ ॥

क्रोधं बलममर्षं च यो निधाय परंतपः । जितात्मा पाण्डवोऽमर्षी भ्रातुस्तिष्ठति शासने ॥

krodhaṁ balam amarṣaṁ ca yo nidhāya paraṁtapaḥ । jitātmā pāṇḍavo ’marṣī bhrātus tiṣṭhati śāsane ॥

तेजोराशिं महात्मानं बलौघममितौजसम् । भीमं प्रदर्शनेनापि भीमसेनं जनार्दन । तं ममाचक्ष्व वार्ष्णेय कथमद्य वृकोदरः ॥

tejorāśiṁ mahātmānaṁ balaugham amitaujasam । bhīmaṁ pradarśanenāpi bhīmasenaṁ janārdana । taṁ mamācakṣva vārṣṇeya katham adya vr̥kodaraḥ ॥

आस्ते परिघबाहुः स मध्यमः पाण्डवोऽच्युत । अर्जुनेनार्जुनो यः स कृष्ण बाहुसहस्रिणा । द्विबाहुः स्पर्धते नित्यमतीतेनापि केशव ॥

āste parighabāhuḥ sa madhyamaḥ pāṇḍavo ’cyuta । arjunenārjuno yaḥ sa kr̥ṣṇa bāhusahasriṇā । dvibāhuḥ spardhate nityam atītenāpi keśava ॥

क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्च बाणशतानि यः । इष्वस्त्रे सदृशो राज्ञः कार्तवीर्यस्य पाण्डवः ॥

kṣipaty ekena vegena pañca bāṇaśatāni yaḥ । iṣvastre sadr̥śo rājñaḥ kārtavīryasya pāṇḍavaḥ ॥

तेजसादित्यसदृशो महर्षिप्रतिमो दमे । क्षमया पृथिवीतुल्यो महेन्द्रसमविक्रमः ॥

tejasādityasadr̥śo maharṣipratimo dame । kṣamayā pr̥thivītulyo mahendrasamavikramaḥ ॥

आधिराज्यं महद्दीप्तं प्रथितं मधुसूदन । आहृतं येन वीर्येण कुरूणां सर्वराजसु ॥

ādhirājyaṁ mahad dīptaṁ prathitaṁ madhusūdana । āhr̥taṁ yena vīryeṇa kurūṇāṁ sarvarājasu ॥

यस्य बाहुबलं घोरं कौरवाः पर्युपासते । स सर्वरथिनां श्रेष्ठः पाण्डवः सत्यविक्रमः ॥

yasya bāhubalaṁ ghoraṁ kauravāḥ paryupāsate । sa sarvarathināṁ śreṣṭhaḥ pāṇḍavaḥ satyavikramaḥ ॥

योऽपाश्रयः पाण्डवानां देवानामिव वासवः । स ते भ्राता सखा चैव कथमद्य धनंजयः ॥

yo ’pāśrayaḥ pāṇḍavānāṁ devānām iva vāsavaḥ । sa te bhrātā sakhā caiva katham adya dhanaṁjayaḥ ॥

दयावान्सर्वभूतेषु ह्रीनिषेधो महास्त्रवित् । मृदुश्च सुकुमारश्च धार्मिकश्च प्रियश्च मे ॥

dayāvān sarvabhūteṣu hrīniṣedho mahāstravit । mr̥duś ca sukumāraś ca dhārmikaś ca priyaś ca me ॥

सहदेवो महेष्वासः शूरः समितिशोभनः । भ्रातॄणां कृष्ण शुश्रूषुर्धर्मार्थकुशलो युवा ॥

sahadevo maheṣvāsaḥ śūraḥ samitiśobhanaḥ । bhrātr̥̄ṇāṁ kr̥ṣṇa śuśrūṣur dharmārthakuśalo yuvā ॥

सदैव सहदेवस्य भ्रातरो मधुसूदन । वृत्तं कल्याणवृत्तस्य पूजयन्ति महात्मनः ॥

sadaiva sahadevasya bhrātaro madhusūdana । vr̥ttaṁ kalyāṇavr̥ttasya pūjayanti mahātmanaḥ ॥

ज्येष्ठापचायिनं वीरं सहदेवं युधां पतिम् । शुश्रूषुं मम वार्ष्णेय माद्रीपुत्रं प्रचक्ष्व मे ॥

jyeṣṭhāpacāyinaṁ vīraṁ sahadevaṁ yudhāṁ patim । śuśrūṣuṁ mama vārṣṇeya mādrīputraṁ pracakṣva me ॥

सुकुमारो युवा शूरो दर्शनीयश्च पाण्डवः । भ्रातॄणां कृष्ण सर्वेषां प्रियः प्राणो बहिश्चरः ॥

sukumāro yuvā śūro darśanīyaś ca pāṇḍavaḥ । bhrātr̥̄ṇāṁ kr̥ṣṇa sarveṣāṁ priyaḥ prāṇo bahiścaraḥ ॥

चित्रयोधी च नकुलो महेष्वासो महाबलः । कच्चित्स कुशली कृष्ण वत्सो मम सुखैधितः ॥

citrayodhī ca nakulo maheṣvāso mahābalaḥ । kaccit sa kuśalī kr̥ṣṇa vatso mama sukhaidhitaḥ ॥

सुखोचितमदुःखार्हं सुकुमारं महारथम् । अपि जातु महाबाहो पश्येयं नकुलं पुनः ॥

sukhocitam aduḥkhārhaṁ sukumāraṁ mahāratham । api jātu mahābāho paśyeyaṁ nakulaṁ punaḥ ॥

पक्ष्मसंपातजे काले नकुलेन विनाकृता । न लभामि सुखं वीर साद्य जीवामि पश्य माम् ॥

pakṣmasaṁpātaje kāle nakulena vinākr̥tā । na labhāmi sukhaṁ vīra sādya jīvāmi paśya mām ॥

सर्वैः पुत्रैः प्रियतमा द्रौपदी मे जनार्दन । कुलीना शीलसंपन्ना सर्वैः समुदिता गुणैः ॥

sarvaiḥ putraiḥ priyatamā draupadī me janārdana । kulīnā śīlasaṁpannā sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ ॥

पुत्रलोकात्पतिलोकान्वृण्वाना सत्यवादिनी । प्रियान्पुत्रान्परित्यज्य पाण्डवानन्वपद्यत ॥

putralokāt patilokān vr̥ṇvānā satyavādinī । priyān putrān parityajya pāṇḍavān anvapadyata ॥

महाभिजनसंपन्ना सर्वकामैः सुपूजिता । ईश्वरी सर्वकल्याणी द्रौपदी कथमच्युत ॥

mahābhijanasaṁpannā sarvakāmaiḥ supūjitā । īśvarī sarvakalyāṇī draupadī katham acyuta ॥

पतिभिः पञ्चभिः शूरैरग्निकल्पैः प्रहारिभिः । उपपन्ना महेष्वासैर्द्रौपदी दुःखभागिनी ॥

patibhiḥ pañcabhiḥ śūrair agnikalpaiḥ prahāribhiḥ । upapannā maheṣvāsair draupadī duḥkhabhāginī ॥

चतुर्दशमिमं वर्षं यन्नापश्यमरिंदम । पुत्राधिभिः परिद्यूनां द्रौपदीं सत्यवादिनीम् ॥

caturdaśam imaṁ varṣaṁ yan nāpaśyam ariṁdama । putrādhibhiḥ paridyūnāṁ draupadīṁ satyavādinīm ॥

न नूनं कर्मभिः पुण्यैरश्नुते पुरुषः सुखम् । द्रौपदी चेत्तथावृत्ता नाश्नुते सुखमव्ययम् ॥

na nūnaṁ karmabhiḥ puṇyair aśnute puruṣaḥ sukham । draupadī cet tathāvr̥ttā nāśnute sukham avyayam ॥

न प्रियो मम कृष्णाय बीभत्सुर्न युधिष्ठिरः । भीमसेनो यमौ वापि यदपश्यं सभागताम् ॥

na priyo mama kr̥ṣṇāya bībhatsur na yudhiṣṭhiraḥ । bhīmaseno yamau vāpi yad apaśyaṁ sabhāgatām ॥

न मे दुःखतरं किंचिद्भूतपूर्वं ततोऽधिकम् । यद्द्रौपदीं निवातस्थां श्वशुराणां समीपगाम् ॥

na me duḥkhataraṁ kiṁ cid bhūtapūrvaṁ tato ’dhikam । yad draupadīṁ nivātasthāṁ śvaśurāṇāṁ samīpagām ॥

आनायितामनार्येण क्रोधलोभानुवर्तिना । सर्वे प्रैक्षन्त कुरव एकवस्त्रां सभागताम् ॥

ānāyitām anāryeṇa krodhalobhānuvartinā । sarve praikṣanta kurava ekavastrāṁ sabhāgatām ॥

तत्रैव धृतराष्ट्रश्च महाराजश्च बाह्लिकः । कृपश्च सोमदत्तश्च निर्विण्णाः कुरवस्तथा ॥

tatraiva dhr̥tarāṣṭraś ca mahārājaś ca bāhlikaḥ । kr̥paś ca somadattaś ca nirviṇṇāḥ kuravas tathā ॥

तस्यां संसदि सर्वस्यां क्षत्तारं पूजयाम्यहम् । वृत्तेन हि भवत्यार्यो न धनेन न विद्यया ॥

tasyāṁ saṁsadi sarvasyāṁ kṣattāraṁ pūjayāmy aham । vr̥ttena hi bhavaty āryo na dhanena na vidyayā ॥

तस्य कृष्ण महाबुद्धेर्गम्भीरस्य महात्मनः । क्षत्तुः शीलमलंकारो लोकान्विष्टभ्य तिष्ठति ॥

tasya kr̥ṣṇa mahābuddher gambhīrasya mahātmanaḥ । kṣattuḥ śīlam alaṁkāro lokān viṣṭabhya tiṣṭhati ॥

सा शोकार्ता च हृष्टा च दृष्ट्वा गोविन्दमागतम् । नानाविधानि दुःखानि सर्वाण्येवान्वकीर्तयत् ॥

sā śokārtā ca hr̥ṣṭā ca dr̥ṣṭvā govindam āgatam । nānāvidhāni duḥkhāni sarvāṇy evānvakīrtayat ॥

पूर्वैराचरितं यत्तत्कुराजभिररिंदम । अक्षद्यूतं मृगवधः कच्चिदेषां सुखावहम् ॥

pūrvair ācaritaṁ yat tat kurājabhir ariṁdama । akṣadyūtaṁ mr̥gavadhaḥ kaccid eṣāṁ sukhāvaham ॥

तन्मां दहति यत्कृष्णा सभायां कुरुसंनिधौ । धार्तराष्ट्रैः परिक्लिष्टा यथा नकुशलं तथा ॥

tan māṁ dahati yat kr̥ṣṇā sabhāyāṁ kurusaṁnidhau । dhārtarāṣṭraiḥ parikliṣṭā yathā nakuśalaṁ tathā ॥

निर्वासनं च नगरात्प्रव्रज्या च परंतप । नानाविधानां दुःखानामावासोऽस्मि जनार्दन । अज्ञातचर्या बालानामवरोधश्च केशव ॥

nirvāsanaṁ ca nagarāt pravrajyā ca paraṁtapa । nānāvidhānāṁ duḥkhānām āvāso ’smi janārdana । ajñātacaryā bālānām avarodhaś ca keśava ॥

न स्म क्लेशतमं मे स्यात्पुत्रैः सह परंतप । दुर्योधनेन निकृता वर्षमद्य चतुर्दशम् ॥

na sma kleśatamaṁ me syāt putraiḥ saha paraṁtapa । duryodhanena nikr̥tā varṣam adya caturdaśam ॥

दुःखादपि सुखं न स्याद्यदि पुण्यफलक्षयः । न मे विशेषो जात्वासीद्धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवैः ॥

duḥkhād api sukhaṁ na syād yadi puṇyaphalakṣayaḥ । na me viśeṣo jātv āsīd dhārtarāṣṭreṣu pāṇḍavaiḥ ॥

तेन सत्येन कृष्ण त्वां हतामित्रं श्रिया वृतम् । अस्माद्विमुक्तं संग्रामात्पश्येयं पाण्डवैः सह । नैव शक्याः पराजेतुं सत्त्वं ह्येषां तथागतम् ॥

tena satyena kr̥ṣṇa tvāṁ hatāmitraṁ śriyā vr̥tam । asmād vimuktaṁ saṁgrāmāt paśyeyaṁ pāṇḍavaiḥ saha । naiva śakyāḥ parājetuṁ sattvaṁ hy eṣāṁ tathāgatam ॥

पितरं त्वेव गर्हेयं नात्मानं न सुयोधनम् । येनाहं कुन्तिभोजाय धनं धूर्तैरिवार्पिता ॥

pitaraṁ tv eva garheyaṁ nātmānaṁ na suyodhanam । yenāhaṁ kuntibhojāya dhanaṁ dhūrtair ivārpitā ॥

बालां मामार्यकस्तुभ्यं क्रीडन्तीं कन्दुहस्तकाम् । अददात्कुन्तिभोजाय सखा सख्ये महात्मने ॥

bālāṁ mām āryakas tubhyaṁ krīḍantīṁ kanduhastakām । adadāt kuntibhojāya sakhā sakhye mahātmane ॥

साहं पित्रा च निकृता श्वशुरैश्च परंतप । अत्यन्तदुःखिता कृष्ण किं जीवितफलं मम ॥

sāhaṁ pitrā ca nikr̥tā śvaśuraiś ca paraṁtapa । atyantaduḥkhitā kr̥ṣṇa kiṁ jīvitaphalaṁ mama ॥

यन्मा वागब्रवीन्नक्तं सूतके सव्यसाचिनः । पुत्रस्ते पृथिवीं जेता यशश्चास्य दिवं स्पृशेत् ॥

yan mā vāg abravīn naktaṁ sūtake savyasācinaḥ । putras te pr̥thivīṁ jetā yaśaś cāsya divaṁ spr̥śet ॥

हत्वा कुरून्ग्रामजन्ये राज्यं प्राप्य धनंजयः । भ्रातृभिः सह कौन्तेयस्त्रीन्मेधानाहरिष्यति ॥

hatvā kurūn grāmajanye rājyaṁ prāpya dhanaṁjayaḥ । bhrātr̥bhiḥ saha kaunteyas trīn medhān āhariṣyati ॥

नाहं तामभ्यसूयामि नमो धर्माय वेधसे । कृष्णाय महते नित्यं धर्मो धारयति प्रजाः ॥

nāhaṁ tām abhyasūyāmi namo dharmāya vedhase । kr̥ṣṇāya mahate nityaṁ dharmo dhārayati prajāḥ ॥

धर्मश्चेदस्ति वार्ष्णेय तथा सत्यं भविष्यति । त्वं चापि तत्तथा कृष्ण सर्वं संपादयिष्यसि ॥

dharmaś ced asti vārṣṇeya tathā satyaṁ bhaviṣyati । tvaṁ cāpi tat tathā kr̥ṣṇa sarvaṁ saṁpādayiṣyasi ॥

न मां माधव वैधव्यं नार्थनाशो न वैरिता । तथा शोकाय भवति यथा पुत्रैर्विनाभवः ॥

na māṁ mādhava vaidhavyaṁ nārthanāśo na vairitā । tathā śokāya bhavati yathā putrair vinābhavaḥ ॥

याहं गाण्डीवधन्वानं सर्वशस्त्रभृतां वरम् । धनंजयं न पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥

yāhaṁ gāṇḍīvadhanvānaṁ sarvaśastrabhr̥tāṁ varam । dhanaṁjayaṁ na paśyāmi kā śāntir hr̥dayasya me ॥

इदं चतुर्दशं वर्षं यन्नापश्यं युधिष्ठिरम् । धनंजयं च गोविन्द यमौ तं च वृकोदरम् ॥

idaṁ caturdaśaṁ varṣaṁ yan nāpaśyaṁ yudhiṣṭhiram । dhanaṁjayaṁ ca govinda yamau taṁ ca vr̥kodaram ॥

जीवनाशं प्रनष्टानां श्राद्धं कुर्वन्ति मानवाः । अर्थतस्ते मम मृतास्तेषां चाहं जनार्दन ॥

jīvanāśaṁ pranaṣṭānāṁ śrāddhaṁ kurvanti mānavāḥ । arthatas te mama mr̥tās teṣāṁ cāhaṁ janārdana ॥

ब्रूया माधव राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । भूयांस्ते हीयते धर्मो मा पुत्रक वृथा कृथाः ॥

brūyā mādhava rājānaṁ dharmātmānaṁ yudhiṣṭhiram । bhūyāṁs te hīyate dharmo mā putraka vr̥thā kr̥thāḥ ॥

पराश्रया वासुदेव या जीवामि धिगस्तु माम् । वृत्तेः कृपणलब्धाया अप्रतिष्ठैव ज्यायसी ॥

parāśrayā vāsudeva yā jīvāmi dhig astu mām । vr̥tteḥ kr̥paṇalabdhāyā apratiṣṭhaiva jyāyasī ॥

अथो धनंजयं ब्रूया नित्योद्युक्तं वृकोदरम् । यदर्थं क्षत्रिया सूते तस्य कालोऽयमागतः ॥

atho dhanaṁjayaṁ brūyā nityodyuktaṁ vr̥kodaram । yadarthaṁ kṣatriyā sūte tasya kālo ’yam āgataḥ ॥

अस्मिंश्चेदागते काले कालो वोऽतिक्रमिष्यति । लोकसंभाविताः सन्तः सुनृशंसं करिष्यथ ॥

asmiṁś ced āgate kāle kālo vo ’tikramiṣyati । lokasaṁbhāvitāḥ santaḥ sunr̥śaṁsaṁ kariṣyatha ॥

नृशंसेन च वो युक्तांस्त्यजेयं शाश्वतीः समाः । काले हि समनुप्राप्ते त्यक्तव्यमपि जीवितम् ॥

nr̥śaṁsena ca vo yuktāṁs tyajeyaṁ śāśvatīḥ samāḥ । kāle hi samanuprāpte tyaktavyam api jīvitam ॥

माद्रीपुत्रौ च वक्तव्यौ क्षत्रधर्मरतौ सदा । विक्रमेणार्जितान्भोगान्वृणीतं जीवितादपि ॥

mādrīputrau ca vaktavyau kṣatradharmaratau sadā । vikrameṇārjitān bhogān vr̥ṇītaṁ jīvitād api ॥

विक्रमाधिगता ह्यर्थाः क्षत्रधर्मेण जीवतः । मनो मनुष्यस्य सदा प्रीणन्ति पुरुषोत्तम ॥

vikramādhigatā hy arthāḥ kṣatradharmeṇa jīvataḥ । mano manuṣyasya sadā prīṇanti puruṣottama ॥

गत्वा ब्रूहि महाबाहो सर्वशस्त्रभृतां वरम् । अर्जुनं पाण्डवं वीरं द्रौपद्याः पदवीं चर ॥

gatvā brūhi mahābāho sarvaśastrabhr̥tāṁ varam । arjunaṁ pāṇḍavaṁ vīraṁ draupadyāḥ padavīṁ cara ॥

विदितौ हि तवात्यन्तं क्रुद्धाविव यथान्तकौ । भीमार्जुनौ नयेतां हि देवानपि परां गतिम् ॥

viditau hi tavātyantaṁ kruddhāv iva yathāntakau । bhīmārjunau nayetāṁ hi devān api parāṁ gatim ॥

तयोश्चैतदवज्ञानं यत्सा कृष्णा सभां गता । दुःशासनश्च कर्णश्च परुषाण्यभ्यभाषताम् ॥

tayoś caitad avajñānaṁ yat sā kr̥ṣṇā sabhāṁ gatā । duḥśāsanaś ca karṇaś ca paruṣāṇy abhyabhāṣatām ॥

दुर्योधनो भीमसेनमभ्यगच्छन्मनस्विनम् । पश्यतां कुरुमुख्यानां तस्य द्रक्ष्यति यत्फलम् ॥

duryodhano bhīmasenam abhyagacchan manasvinam । paśyatāṁ kurumukhyānāṁ tasya drakṣyati yat phalam ॥

न हि वैरं समासाद्य प्रशाम्यति वृकोदरः । सुचिरादपि भीमस्य न हि वैरं प्रशाम्यति । यावदन्तं न नयति शात्रवाञ्शत्रुकर्शनः ॥

na hi vairaṁ samāsādya praśāmyati vr̥kodaraḥ । sucirād api bhīmasya na hi vairaṁ praśāmyati । yāvadantaṁ na nayati śātravāñ śatrukarśanaḥ ॥

न दुःखं राज्यहरणं न च द्यूते पराजयः । प्रव्राजनं च पुत्राणां न मे तद्दुःखकारणम् ॥

na duḥkhaṁ rājyaharaṇaṁ na ca dyūte parājayaḥ । pravrājanaṁ ca putrāṇāṁ na me tad duḥkhakāraṇam ॥

यत्तु सा बृहती श्यामा एकवस्त्रा सभां गता । अशृणोत्परुषा वाचस्ततो दुःखतरं नु किम् ॥

yat tu sā br̥hatī śyāmā ekavastrā sabhāṁ gatā । aśr̥ṇot paruṣā vācas tato duḥkhataraṁ nu kim ॥

स्त्रीधर्मिणी वरारोहा क्षत्रधर्मरता सदा । नाध्यगच्छत्तथा नाथं कृष्णा नाथवती सती ॥

strīdharmiṇī varārohā kṣatradharmaratā sadā । nādhyagacchat tathā nāthaṁ kr̥ṣṇā nāthavatī satī ॥

यस्या मम सपुत्रायास्त्वं नाथो मधुसूदन । रामश्च बलिनां श्रेष्ठः प्रद्युम्नश्च महारथः ॥

yasyā mama saputrāyās tvaṁ nātho madhusūdana । rāmaś ca balināṁ śreṣṭhaḥ pradyumnaś ca mahārathaḥ ॥

साहमेवंविधं दुःखं सहेऽद्य पुरुषोत्तम । भीमे जीवति दुर्धर्षे विजये चापलायिनि ॥

sāham evaṁvidhaṁ duḥkhaṁ sahe ’dya puruṣottama । bhīme jīvati durdharṣe vijaye cāpalāyini ॥

तत आश्वासयामास पुत्राधिभिरभिप्लुताम् । पितृष्वसारं शोचन्तीं शौरिः पार्थसखः पृथाम् ॥

tata āśvāsayām āsa putrādhibhir abhiplutām । pitr̥ṣvasāraṁ śocantīṁ śauriḥ pārthasakhaḥ pr̥thām ॥

का नु सीमन्तिनी त्वादृग्लोकेष्वस्ति पितृष्वसः । शूरस्य राज्ञो दुहिता आजमीढकुलं गता ॥

kā nu sīmantinī tvādr̥g lokeṣv asti pitr̥ṣvasaḥ । śūrasya rājño duhitā ājamīḍhakulaṁ gatā ॥

महाकुलीना भवती ह्रदाद्ध्रदमिवागता । ईश्वरी सर्वकल्याणी भर्त्रा परमपूजिता ॥

mahākulīnā bhavatī hradād dhradam ivāgatā । īśvarī sarvakalyāṇī bhartrā paramapūjitā ॥

वीरसूर्वीरपत्नी च सर्वैः समुदिता गुणैः । सुखदुःखे महाप्राज्ञे त्वादृशी सोढुमर्हति ॥

vīrasūr vīrapatnī ca sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ । sukhaduḥkhe mahāprājñe tvādr̥śī soḍhum arhati ॥

निद्रातन्द्री क्रोधहर्षौ क्षुत्पिपासे हिमातपौ । एतानि पार्था निर्जित्य नित्यं वीराः सुखे रताः ॥

nidrātandrī krodhaharṣau kṣutpipāse himātapau । etāni pārthā nirjitya nityaṁ vīrāḥ sukhe ratāḥ ॥

त्यक्तग्राम्यसुखाः पार्था नित्यं वीरसुखप्रियाः । न ते स्वल्पेन तुष्येयुर्महोत्साहा महाबलाः ॥

tyaktagrāmyasukhāḥ pārthā nityaṁ vīrasukhapriyāḥ । na te svalpena tuṣyeyur mahotsāhā mahābalāḥ ॥

अन्तं धीरा निषेवन्ते मध्यं ग्राम्यसुखप्रियाः । उत्तमांश्च परिक्लेशान्भोगांश्चातीव मानुषान् ॥

antaṁ dhīrā niṣevante madhyaṁ grāmyasukhapriyāḥ । uttamāṁś ca parikleśān bhogāṁś cātīva mānuṣān ॥

अन्तेषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे । अन्तप्राप्तिं सुखामाहुर्दुःखमन्तरमन्तयोः ॥

anteṣu remire dhīrā na te madhyeṣu remire । antaprāptiṁ sukhām āhur duḥkham antaram antayoḥ ॥

अभिवादयन्ति भवतीं पाण्डवाः सह कृष्णया । आत्मानं च कुशलिनं निवेद्याहुरनामयम् ॥

abhivādayanti bhavatīṁ pāṇḍavāḥ saha kr̥ṣṇayā । ātmānaṁ ca kuśalinaṁ nivedyāhur anāmayam ॥

अरोगान्सर्वसिद्धार्थान्क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पाण्डवान् । ईश्वरान्सर्वलोकस्य हतामित्राञ्श्रिया वृतान् ॥

arogān sarvasiddhārthān kṣipraṁ drakṣyasi pāṇḍavān । īśvarān sarvalokasya hatāmitrāñ śriyā vr̥tān ॥

एवमाश्वासिता कुन्ती प्रत्युवाच जनार्दनम् । पुत्राधिभिरभिध्वस्ता निगृह्याबुद्धिजं तमः ॥

evam āśvāsitā kuntī pratyuvāca janārdanam । putrādhibhir abhidhvastā nigr̥hyābuddhijaṁ tamaḥ ॥

यद्यत्तेषां महाबाहो पथ्यं स्यान्मधुसूदन । यथा यथा त्वं मन्येथाः कुर्याः कृष्ण तथा तथा ॥

yad yat teṣāṁ mahābāho pathyaṁ syān madhusūdana । yathā yathā tvaṁ manyethāḥ kuryāḥ kr̥ṣṇa tathā tathā ॥

अविलोपेन धर्मस्य अनिकृत्या परंतप । प्रभावज्ञास्मि ते कृष्ण सत्यस्याभिजनस्य च ॥

avilopena dharmasya anikr̥tyā paraṁtapa । prabhāvajñāsmi te kr̥ṣṇa satyasyābhijanasya ca ॥

व्यवस्थायां च मित्रेषु बुद्धिविक्रमयोस्तथा । त्वमेव नः कुले धर्मस्त्वं सत्यं त्वं तपो महत् ॥

vyavasthāyāṁ ca mitreṣu buddhivikramayos tathā । tvam eva naḥ kule dharmas tvaṁ satyaṁ tvaṁ tapo mahat ॥

त्वं त्राता त्वं महद्ब्रह्म त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् । यथैवात्थ तथैवैतत्त्वयि सत्यं भविष्यति ॥

tvaṁ trātā tvaṁ mahad brahma tvayi sarvaṁ pratiṣṭhitam । yathaivāttha tathaivaitat tvayi satyaṁ bhaviṣyati ॥

तामामन्त्र्य च गोविन्दः कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् । प्रातिष्ठत महाबाहुर्दुर्योधनगृहान्प्रति ॥

tām āmantrya ca govindaḥ kr̥tvā cābhipradakṣiṇam । prātiṣṭhata mahābāhur duryodhanagr̥hān prati ॥