वैशंपायन उवाच । प्रातरुत्थाय कृष्णस्तु कृतवान्सर्वमाह्निकम् । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः प्रययौ नगरं प्रति ॥
vaiśaṁpāyana uvāca । prātar utthāya kr̥ṣṇas tu kr̥tavān sarvam āhnikam । brāhmaṇair abhyanujñātaḥ prayayau nagaraṁ prati ॥
Who speaks here वैशंपायन vaiśaṃpāyana
English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §88–90 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.
वैशंपायन उवाच । प्रातरुत्थाय कृष्णस्तु कृतवान्सर्वमाह्निकम् । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः प्रययौ नगरं प्रति ॥
vaiśaṁpāyana uvāca । prātar utthāya kr̥ṣṇas tu kr̥tavān sarvam āhnikam । brāhmaṇair abhyanujñātaḥ prayayau nagaraṁ prati ॥
तं प्रयान्तं महाबाहुमनुज्ञाप्य ततो नृप । पर्यवर्तन्त ते सर्वे वृकस्थलनिवासिनः ॥
taṁ prayāntaṁ mahābāhum anujñāpya tato nr̥pa । paryavartanta te sarve vr̥kasthalanivāsinaḥ ॥
धार्तराष्ट्रास्तमायान्तं प्रत्युज्जग्मुः स्वलंकृताः । दुर्योधनमृते सर्वे भीष्मद्रोणकृपादयः ॥
dhārtarāṣṭrās tam āyāntaṁ pratyujjagmuḥ svalaṁkr̥tāḥ । duryodhanam r̥te sarve bhīṣmadroṇakr̥pādayaḥ ॥
पौराश्च बहुला राजन्हृषीकेशं दिदृक्षवः । यानैर्बहुविधैरन्ये पद्भिरेव तथापरे ॥
paurāś ca bahulā rājan hr̥ṣīkeśaṁ didr̥kṣavaḥ । yānair bahuvidhair anye padbhir eva tathāpare ॥
स वै पथि समागम्य भीष्मेणाक्लिष्टकर्मणा । द्रोणेन धार्तराष्ट्रैश्च तैर्वृतो नगरं ययौ ॥
sa vai pathi samāgamya bhīṣmeṇākliṣṭakarmaṇā । droṇena dhārtarāṣṭraiś ca tair vr̥to nagaraṁ yayau ॥
कृष्णसंमाननार्थं च नगरं समलंकृतम् । बभूवू राजमार्गाश्च बहुरत्नसमाचिताः ॥
kr̥ṣṇasaṁmānanārthaṁ ca nagaraṁ samalaṁkr̥tam । babhūvū rājamārgāś ca bahuratnasamācitāḥ ॥
न स्म कश्चिद्गृहे राजंस्तदासीद्भरतर्षभ । न स्त्री न वृद्धो न शिशुर्वासुदेवदिदृक्षया ॥
na sma kaś cid gr̥he rājaṁs tadāsīd bharatarṣabha । na strī na vr̥ddho na śiśur vāsudevadidr̥kṣayā ॥
राजमार्गे नरा न स्म संभवन्त्यवनिं गताः । तथा हि सुमहद्राजन्हृषीकेशप्रवेशने ॥
rājamārge narā na sma saṁbhavanty avaniṁ gatāḥ । tathā hi sumahad rājan hr̥ṣīkeśapraveśane ॥
आवृतानि वरस्त्रीभिर्गृहाणि सुमहान्त्यपि । प्रचलन्तीव भारेण दृश्यन्ते स्म महीतले ॥
āvr̥tāni varastrībhir gr̥hāṇi sumahānty api । pracalantīva bhāreṇa dr̥śyante sma mahītale ॥
तथा च गतिमन्तस्ते वासुदेवस्य वाजिनः । प्रनष्टगतयोऽभूवन्राजमार्गे नरैर्वृते ॥
tathā ca gatimantas te vāsudevasya vājinaḥ । pranaṣṭagatayo ’bhūvan rājamārge narair vr̥te ॥
स गृहं धृतराष्ट्रस्य प्राविशच्छत्रुकर्शनः । पाण्डुरं पुण्डरीकाक्षः प्रासादैरुपशोभितम् ॥
sa gr̥haṁ dhr̥tarāṣṭrasya prāviśac chatrukarśanaḥ । pāṇḍuraṁ puṇḍarīkākṣaḥ prāsādair upaśobhitam ॥
तिस्रः कक्ष्या व्यतिक्रम्य केशवो राजवेश्मनः । वैचित्रवीर्यं राजानमभ्यगच्छदरिंदमः ॥
tisraḥ kakṣyā vyatikramya keśavo rājaveśmanaḥ । vaicitravīryaṁ rājānam abhyagacchad ariṁdamaḥ ॥
अभ्यागच्छति दाशार्हे प्रज्ञाचक्षुर्नरेश्वरः । सहैव द्रोणभीष्माभ्यामुदतिष्ठन्महायशाः ॥
abhyāgacchati dāśārhe prajñācakṣur nareśvaraḥ । sahaiva droṇabhīṣmābhyām udatiṣṭhan mahāyaśāḥ ॥
कृपश्च सोमदत्तश्च महाराजश्च बाह्लिकः । आसनेभ्योऽचलन्सर्वे पूजयन्तो जनार्दनम् ॥
kr̥paś ca somadattaś ca mahārājaś ca bāhlikaḥ । āsanebhyo ’calan sarve pūjayanto janārdanam ॥
ततो राजानमासाद्य धृतराष्ट्रं यशस्विनम् । स भीष्मं पूजयामास वार्ष्णेयो वाग्भिरञ्जसा ॥
tato rājānam āsādya dhr̥tarāṣṭraṁ yaśasvinam । sa bhīṣmaṁ pūjayām āsa vārṣṇeyo vāgbhir añjasā ॥
तेषु धर्मानुपूर्वीं तां प्रयुज्य मधुसूदनः । यथावयः समीयाय राजभिस्तत्र माधवः ॥
teṣu dharmānupūrvīṁ tāṁ prayujya madhusūdanaḥ । yathāvayaḥ samīyāya rājabhis tatra mādhavaḥ ॥
अथ द्रोणं सपुत्रं स बाह्लीकं च यशस्विनम् । कृपं च सोमदत्तं च समीयाय जनार्दनः ॥
atha droṇaṁ saputraṁ sa bāhlīkaṁ ca yaśasvinam । kr̥paṁ ca somadattaṁ ca samīyāya janārdanaḥ ॥
तत्रासीदूर्जितं मृष्टं काञ्चनं महदासनम् । शासनाद्धृतराष्ट्रस्य तत्रोपाविशदच्युतः ॥
tatrāsīd ūrjitaṁ mr̥ṣṭaṁ kāñcanaṁ mahad āsanam । śāsanād dhr̥tarāṣṭrasya tatropāviśad acyutaḥ ॥
अथ गां मधुपर्कं चाप्युदकं च जनार्दने । उपजह्रुर्यथान्यायं धृतराष्ट्रपुरोहिताः ॥
atha gāṁ madhuparkaṁ cāpy udakaṁ ca janārdane । upajahrur yathānyāyaṁ dhr̥tarāṣṭrapurohitāḥ ॥
कृतातिथ्यस्तु गोविन्दः सर्वान्परिहसन्कुरून् । आस्ते संबन्धकं कुर्वन्कुरुभिः परिवारितः ॥
kr̥tātithyas tu govindaḥ sarvān parihasan kurūn । āste saṁbandhakaṁ kurvan kurubhiḥ parivāritaḥ ॥
सोऽर्चितो धृतराष्ट्रेण पूजितश्च महायशाः । राजानं समनुज्ञाप्य निराक्रामदरिंदमः ॥
so ’rcito dhr̥tarāṣṭreṇa pūjitaś ca mahāyaśāḥ । rājānaṁ samanujñāpya nirākrāmad ariṁdamaḥ ॥
तैः समेत्य यथान्यायं कुरुभिः कुरुसंसदि । विदुरावसथं रम्यमुपातिष्ठत माधवः ॥
taiḥ sametya yathānyāyaṁ kurubhiḥ kurusaṁsadi । vidurāvasathaṁ ramyam upātiṣṭhata mādhavaḥ ॥
विदुरः सर्वकल्याणैरभिगम्य जनार्दनम् । अर्चयामास दाशार्हं सर्वकामैरुपस्थितम् ॥
viduraḥ sarvakalyāṇair abhigamya janārdanam । arcayām āsa dāśārhaṁ sarvakāmair upasthitam ॥
कृतातिथ्यं तु गोविन्दं विदुरः सर्वधर्मवित् । कुशलं पाण्डुपुत्राणामपृच्छन्मधुसूदनम् ॥
kr̥tātithyaṁ tu govindaṁ viduraḥ sarvadharmavit । kuśalaṁ pāṇḍuputrāṇām apr̥cchan madhusūdanam ॥
प्रीयमाणस्य सुहृदो विदुषो बुद्धिसत्तमः । धर्मनित्यस्य च तदा गतदोषस्य धीमतः ॥
prīyamāṇasya suhr̥do viduṣo buddhisattamaḥ । dharmanityasya ca tadā gatadoṣasya dhīmataḥ ॥
तस्य सर्वं सविस्तारं पाण्डवानां विचेष्टितम् । क्षत्तुराचष्ट दाशार्हः सर्वप्रत्यक्षदर्शिवान् ॥
tasya sarvaṁ savistāraṁ pāṇḍavānāṁ viceṣṭitam । kṣattur ācaṣṭa dāśārhaḥ sarvapratyakṣadarśivān ॥