Adhyāya 86

दुर्योधन उवाच । यदाह विदुरः कृष्णे सर्वं तत्सत्यमुच्यते । अनुरक्तो ह्यसंहार्यः पार्थान्प्रति जनार्दनः ॥

duryodhana uvāca । yad āha viduraḥ kr̥ṣṇe sarvaṁ tat satyam ucyate । anurakto hy asaṁhāryaḥ pārthān prati janārdanaḥ ॥

यत्तु सत्कारसंयुक्तं देयं वसु जनार्दने । अनेकरूपं राजेन्द्र न तद्देयं कदाचन ॥

yat tu satkārasaṁyuktaṁ deyaṁ vasu janārdane । anekarūpaṁ rājendra na tad deyaṁ kadā cana ॥

देशः कालस्तथायुक्तो न हि नार्हति केशवः । मंस्यत्यधोक्षजो राजन्भयादर्चति मामिति ॥

deśaḥ kālas tathāyukto na hi nārhati keśavaḥ । maṁsyaty adhokṣajo rājan bhayād arcati mām iti ॥

अवमानश्च यत्र स्यात्क्षत्रियस्य विशां पते । न तत्कुर्याद्बुधः कार्यमिति मे निश्चिता मतिः ॥

avamānaś ca yatra syāt kṣatriyasya viśāṁ pate । na tat kuryād budhaḥ kāryam iti me niścitā matiḥ ॥

स हि पूज्यतमो देवः कृष्णः कमललोचनः । त्रयाणामपि लोकानां विदितं मम सर्वथा ॥

sa hi pūjyatamo devaḥ kr̥ṣṇaḥ kamalalocanaḥ । trayāṇām api lokānāṁ viditaṁ mama sarvathā ॥

न तु तस्मिन्प्रदेयं स्यात्तथा कार्यगतिः प्रभो । विग्रहः समुपारब्धो न हि शाम्यत्यविग्रहात् ॥

na tu tasmin pradeyaṁ syāt tathā kāryagatiḥ prabho । vigrahaḥ samupārabdho na hi śāmyaty avigrahāt ॥

वैशंपायन उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भीष्मः कुरुपितामहः । वैचित्रवीर्यं राजानमिदं वचनमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasya tad vacanaṁ śrutvā bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ । vaicitravīryaṁ rājānam idaṁ vacanam abravīt ॥

सत्कृतोऽसत्कृतो वापि न क्रुध्येत जनार्दनः । नालमन्यमवज्ञातुमवज्ञातोऽपि केशवः ॥

satkr̥to ’satkr̥to vāpi na krudhyeta janārdanaḥ । nālam anyam avajñātum avajñāto ’pi keśavaḥ ॥

यत्तु कार्यं महाबाहो मनसा कार्यतां गतम् । सर्वोपायैर्न तच्छक्यं केनचित्कर्तुमन्यथा ॥

yat tu kāryaṁ mahābāho manasā kāryatāṁ gatam । sarvopāyair na tac chakyaṁ kena cit kartum anyathā ॥

स यद्ब्रूयान्महाबाहुस्तत्कार्यमविशङ्कया । वासुदेवेन तीर्थेन क्षिप्रं संशाम्य पाण्डवैः ॥

sa yad brūyān mahābāhus tat kāryam aviśaṅkayā । vāsudevena tīrthena kṣipraṁ saṁśāmya pāṇḍavaiḥ ॥

धर्म्यमर्थ्यं स धर्मात्मा ध्रुवं वक्ता जनार्दनः । तस्मिन्वाच्याः प्रिया वाचो भवता बान्धवैः सह ॥

dharmyam arthyaṁ sa dharmātmā dhruvaṁ vaktā janārdanaḥ । tasmin vācyāḥ priyā vāco bhavatā bāndhavaiḥ saha ॥

दुर्योधन उवाच । न पर्यायोऽस्ति यद्राजञ्श्रियं निष्केवलामहम् । तैः सहेमामुपाश्नीयां जीवञ्जीवैः पितामह ॥

duryodhana uvāca । na paryāyo ’sti yad rājañ śriyaṁ niṣkevalām aham । taiḥ sahemām upāśnīyāṁ jīvañ jīvaiḥ pitāmaha ॥

इदं तु सुमहत्कार्यं शृणु मे यत्समर्थितम् । परायणं पाण्डवानां नियंस्यामि जनार्दनम् ॥

idaṁ tu sumahat kāryaṁ śr̥ṇu me yat samarthitam । parāyaṇaṁ pāṇḍavānāṁ niyaṁsyāmi janārdanam ॥

तस्मिन्बद्धे भविष्यन्ति वृष्णयः पृथिवी तथा । पाण्डवाश्च विधेया मे स च प्रातरिहेष्यति ॥

tasmin baddhe bhaviṣyanti vr̥ṣṇayaḥ pr̥thivī tathā । pāṇḍavāś ca vidheyā me sa ca prātar iheṣyati ॥

अत्रोपायं यथा सम्यङ्न बुध्येत जनार्दनः । न चापायो भवेत्कश्चित्तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥

atropāyaṁ yathā samyaṅ na budhyeta janārdanaḥ । na cāpāyo bhavet kaś cit tad bhavān prabravītu me ॥

वैशंपायन उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा घोरं कृष्णाभिसंहितम् । धृतराष्ट्रः सहामात्यो व्यथितो विमनाभवत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasya tad vacanaṁ śrutvā ghoraṁ kr̥ṣṇābhisaṁhitam । dhr̥tarāṣṭraḥ sahāmātyo vyathito vimanābhavat ॥

ततो दुर्योधनमिदं धृतराष्ट्रोऽब्रवीद्वचः । मैवं वोचः प्रजापाल नैष धर्मः सनातनः ॥

tato duryodhanam idaṁ dhr̥tarāṣṭro ’bravīd vacaḥ । maivaṁ vocaḥ prajāpāla naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ ॥

दूतश्च हि हृषीकेशः संबन्धी च प्रियश्च नः । अपापः कौरवेयेषु कथं बन्धनमर्हति ॥

dūtaś ca hi hr̥ṣīkeśaḥ saṁbandhī ca priyaś ca naḥ । apāpaḥ kauraveyeṣu kathaṁ bandhanam arhati ॥

भीष्म उवाच । परीतो धृतराष्ट्रायं तव पुत्रः सुमन्दधीः । वृणोत्यनर्थं न त्वर्थं याच्यमानः सुहृद्गणैः ॥

bhīṣma uvāca । parīto dhr̥tarāṣṭrāyaṁ tava putraḥ sumandadhīḥ । vr̥ṇoty anarthaṁ na tv arthaṁ yācyamānaḥ suhr̥dgaṇaiḥ ॥

इममुत्पथि वर्तन्तं पापं पापानुबन्धिनम् । वाक्यानि सुहृदां हित्वा त्वमप्यस्यानुवर्तसे ॥

imam utpathi vartantaṁ pāpaṁ pāpānubandhinam । vākyāni suhr̥dāṁ hitvā tvam apy asyānuvartase ॥

कृष्णमक्लिष्टकर्माणमासाद्यायं सुदुर्मतिः । तव पुत्रः सहामात्यः क्षणेन न भविष्यति ॥

kr̥ṣṇam akliṣṭakarmāṇam āsādyāyaṁ sudurmatiḥ । tava putraḥ sahāmātyaḥ kṣaṇena na bhaviṣyati ॥

पापस्यास्य नृशंसस्य त्यक्तधर्मस्य दुर्मतेः । नोत्सहेऽनर्थसंयुक्तां वाचं श्रोतुं कथंचन ॥

pāpasyāsya nr̥śaṁsasya tyaktadharmasya durmateḥ । notsahe ’narthasaṁyuktāṁ vācaṁ śrotuṁ kathaṁ cana ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठो वृद्धः परममन्युमान् । उत्थाय तस्मात्प्रातिष्ठद्भीष्मः सत्यपराक्रमः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvā bharataśreṣṭho vr̥ddhaḥ paramamanyumān । utthāya tasmāt prātiṣṭhad bhīṣmaḥ satyaparākramaḥ ॥