Adhyāya 82

वैशंपायन उवाच । प्रयान्तं देवकीपुत्रं परवीररुजो दश । महारथा महाबाहुमन्वयुः शस्त्रपाणयः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । prayāntaṁ devakīputraṁ paravīrarujo daśa । mahārathā mahābāhum anvayuḥ śastrapāṇayaḥ ॥

पदातीनां सहस्रं च सादिनां च परंतप । भोज्यं च विपुलं राजन्प्रेष्याश्च शतशोऽपरे ॥

padātīnāṁ sahasraṁ ca sādināṁ ca paraṁtapa । bhojyaṁ ca vipulaṁ rājan preṣyāś ca śataśo ’pare ॥

जनमेजय उवाच । कथं प्रयातो दाशार्हो महात्मा मधुसूदनः । कानि वा व्रजतस्तस्य निमित्तानि महौजसः ॥

janamejaya uvāca । kathaṁ prayāto dāśārho mahātmā madhusūdanaḥ । kāni vā vrajatas tasya nimittāni mahaujasaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । तस्य प्रयाणे यान्यासन्नद्भुतानि महात्मनः । तानि मे शृणु दिव्यानि दैवान्यौत्पातिकानि च ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasya prayāṇe yāny āsann adbhutāni mahātmanaḥ । tāni me śr̥ṇu divyāni daivāny autpātikāni ca ॥

अनभ्रेऽशनिनिर्घोषः सविद्युत्समजायत । अन्वगेव च पर्जन्यः प्रावर्षद्विघने भृशम् ॥

anabhre ’śaninirghoṣaḥ savidyutsamajāyata । anvag eva ca parjanyaḥ prāvarṣad vighane bhr̥śam ॥

प्रत्यगूहुर्महानद्यः प्राङ्मुखाः सिन्धुसत्तमाः । विपरीता दिशः सर्वा न प्राज्ञायत किंचन ॥

pratyag ūhur mahānadyaḥ prāṅmukhāḥ sindhusattamāḥ । viparītā diśaḥ sarvā na prājñāyata kiṁ cana ॥

प्राज्वलन्नग्नयो राजन्पृथिवी समकम्पत । उदपानाश्च कुम्भाश्च प्रासिञ्चञ्शतशो जलम् ॥

prājvalann agnayo rājan pr̥thivī samakampata । udapānāś ca kumbhāś ca prāsiñcañ śataśo jalam ॥

तमःसंवृतमप्यासीत्सर्वं जगदिदं तदा । न दिशो नादिशो राजन्प्रज्ञायन्ते स्म रेणुना ॥

tamaḥsaṁvr̥tam apy āsīt sarvaṁ jagad idaṁ tadā । na diśo nādiśo rājan prajñāyante sma reṇunā ॥

प्रादुरासीन्महाञ्शब्दः खे शरीरं न दृश्यते । सर्वेषु राजन्देशेषु तदद्भुतमिवाभवत् ॥

prādurāsīn mahāñ śabdaḥ khe śarīraṁ na dr̥śyate । sarveṣu rājan deśeṣu tad adbhutam ivābhavat ॥

प्रामथ्नाद्धास्तिनपुरं वातो दक्षिणपश्चिमः । आरुजन्गणशो वृक्षान्परुषो भीमनिस्वनः ॥

prāmathnād dhāstinapuraṁ vāto dakṣiṇapaścimaḥ । ārujan gaṇaśo vr̥kṣān paruṣo bhīmanisvanaḥ ॥

यत्र यत्र तु वार्ष्णेयो वर्तते पथि भारत । तत्र तत्र सुखो वायुः सर्वं चासीत्प्रदक्षिणम् ॥

yatra yatra tu vārṣṇeyo vartate pathi bhārata । tatra tatra sukho vāyuḥ sarvaṁ cāsīt pradakṣiṇam ॥

ववर्ष पुष्पवर्षं च कमलानि च भूरिशः । समश्च पन्था निर्दुःखो व्यपेतकुशकण्टकः ॥

vavarṣa puṣpavarṣaṁ ca kamalāni ca bhūriśaḥ । samaś ca panthā nirduḥkho vyapetakuśakaṇṭakaḥ ॥

स गच्छन्ब्राह्मणै राजंस्तत्र तत्र महाभुजः । अर्च्यते मधुपर्कैश्च सुमनोभिर्वसुप्रदः ॥

sa gacchan brāhmaṇai rājaṁs tatra tatra mahābhujaḥ । arcyate madhuparkaiś ca sumanobhir vasupradaḥ ॥

तं किरन्ति महात्मानं वन्यैः पुष्पैः सुगन्धिभिः । स्त्रियः पथि समागम्य सर्वभूतहिते रतम् ॥

taṁ kiranti mahātmānaṁ vanyaiḥ puṣpaiḥ sugandhibhiḥ । striyaḥ pathi samāgamya sarvabhūtahite ratam ॥

स शालिभवनं रम्यं सर्वसस्यसमाचितम् । सुखं परमधर्मिष्ठमत्यगाद्भरतर्षभ ॥

sa śālibhavanaṁ ramyaṁ sarvasasyasamācitam । sukhaṁ paramadharmiṣṭham atyagād bharatarṣabha ॥

पश्यन्बहुपशून्ग्रामान्रम्यान्हृदयतोषणान् । पुराणि च व्यतिक्रामन्राष्ट्राणि विविधानि च ॥

paśyan bahupaśūn grāmān ramyān hr̥dayatoṣaṇān । purāṇi ca vyatikrāman rāṣṭrāṇi vividhāni ca ॥

नित्यहृष्टाः सुमनसो भारतैरभिरक्षिताः । नोद्विग्नाः परचक्राणामनयानामकोविदाः ॥

nityahr̥ṣṭāḥ sumanaso bhāratair abhirakṣitāḥ । nodvignāḥ paracakrāṇām anayānām akovidāḥ ॥

उपप्लव्यादथायान्तं जनाः पुरनिवासिनः । पथ्यतिष्ठन्त सहिता विष्वक्सेनदिदृक्षया ॥

upaplavyād athāyāntaṁ janāḥ puranivāsinaḥ । pathy atiṣṭhanta sahitā viṣvaksenadidr̥kṣayā ॥

ते तु सर्वे सुनामानमग्निमिद्धमिव प्रभुम् । अर्चयामासुरर्च्यं तं देशातिथिमुपस्थितम् ॥

te tu sarve sunāmānam agnim iddham iva prabhum । arcayām āsur arcyaṁ taṁ deśātithim upasthitam ॥

वृकस्थलं समासाद्य केशवः परवीरहा । प्रकीर्णरश्मावादित्ये विमले लोहितायति ॥

vr̥kasthalaṁ samāsādya keśavaḥ paravīrahā । prakīrṇaraśmāv āditye vimale lohitāyati ॥

अवतीर्य रथात्तूर्णं कृत्वा शौचं यथाविधि । रथमोचनमादिश्य संध्यामुपविवेश ह ॥

avatīrya rathāt tūrṇaṁ kr̥tvā śaucaṁ yathāvidhi । rathamocanam ādiśya saṁdhyām upaviveśa ha ॥

दारुकोऽपि हयान्मुक्त्वा परिचर्य च शास्त्रतः । मुमोच सर्वं वर्माणि मुक्त्वा चैनानवासृजत् ॥

dāruko ’pi hayān muktvā paricarya ca śāstrataḥ । mumoca sarvaṁ varmāṇi muktvā cainān avāsr̥jat ॥

अभ्यतीत्य तु तत्सर्वमुवाच मधुसूदनः । युधिष्ठिरस्य कार्यार्थमिह वत्स्यामहे क्षपाम् ॥

abhyatītya tu tat sarvam uvāca madhusūdanaḥ । yudhiṣṭhirasya kāryārtham iha vatsyāmahe kṣapām ॥

तस्य तन्मतमाज्ञाय चक्रुरावसथं नराः । क्षणेन चान्नपानानि गुणवन्ति समार्जयन् ॥

tasya tan matam ājñāya cakrur āvasathaṁ narāḥ । kṣaṇena cānnapānāni guṇavanti samārjayan ॥

तस्मिन्ग्रामे प्रधानास्तु य आसन्ब्राह्मणा नृप । आर्याः कुलीना ह्रीमन्तो ब्राह्मीं वृत्तिमनुष्ठिताः ॥

tasmin grāme pradhānās tu ya āsan brāhmaṇā nr̥pa । āryāḥ kulīnā hrīmanto brāhmīṁ vr̥ttim anuṣṭhitāḥ ॥

तेऽभिगम्य महात्मानं हृषीकेशमरिंदमम् । पूजां चक्रुर्यथान्यायमाशीर्मङ्गलसंयुताम् ॥

te ’bhigamya mahātmānaṁ hr̥ṣīkeśam ariṁdamam । pūjāṁ cakrur yathānyāyam āśīrmaṅgalasaṁyutām ॥

ते पूजयित्वा दाशार्हं सर्वलोकेषु पूजितम् । न्यवेदयन्त वेश्मानि रत्नवन्ति महात्मने ॥

te pūjayitvā dāśārhaṁ sarvalokeṣu pūjitam । nyavedayanta veśmāni ratnavanti mahātmane ॥

तान्प्रभुः कृतमित्युक्त्वा सत्कृत्य च यथार्हतः । अभ्येत्य तेषां वेश्मानि पुनरायात्सहैव तैः ॥

tān prabhuḥ kr̥tam ity uktvā satkr̥tya ca yathārhataḥ । abhyetya teṣāṁ veśmāni punar āyāt sahaiva taiḥ ॥

सुमृष्टं भोजयित्वा च ब्राह्मणांस्तत्र केशवः । भुक्त्वा च सह तैः सर्वैरवसत्तां क्षपां सुखम् ॥

sumr̥ṣṭaṁ bhojayitvā ca brāhmaṇāṁs tatra keśavaḥ । bhuktvā ca saha taiḥ sarvair avasat tāṁ kṣapāṁ sukham ॥