Adhyāya 80

वैशंपायन उवाच । राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा धर्मार्थसहितं हितम् । कृष्णा दाशार्हमासीनमब्रवीच्छोककर्षिता ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । rājñas tu vacanaṁ śrutvā dharmārthasahitaṁ hitam । kr̥ṣṇā dāśārham āsīnam abravīc chokakarṣitā ॥

सुता द्रुपदराजस्य स्वसितायतमूर्धजा । संपूज्य सहदेवं च सात्यकिं च महारथम् ॥

sutā drupadarājasya svasitāyatamūrdhajā । saṁpūjya sahadevaṁ ca sātyakiṁ ca mahāratham ॥

भीमसेनं च संशान्तं दृष्ट्वा परमदुर्मनाः । अश्रुपूर्णेक्षणा वाक्यमुवाचेदं मनस्विनी ॥

bhīmasenaṁ ca saṁśāntaṁ dr̥ṣṭvā paramadurmanāḥ । aśrupūrṇekṣaṇā vākyam uvācedaṁ manasvinī ॥

विदितं ते महाबाहो धर्मज्ञ मधुसूदन । यथा निकृतिमास्थाय भ्रंशिताः पाण्डवाः सुखात् ॥

viditaṁ te mahābāho dharmajña madhusūdana । yathā nikr̥tim āsthāya bhraṁśitāḥ pāṇḍavāḥ sukhāt ॥

धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण सामात्येन जनार्दन । यथा च संजयो राज्ञा मन्त्रं रहसि श्रावितः ॥

dhr̥tarāṣṭrasya putreṇa sāmātyena janārdana । yathā ca saṁjayo rājñā mantraṁ rahasi śrāvitaḥ ॥

युधिष्ठिरेण दाशार्ह तच्चापि विदितं तव । यथोक्तः संजयश्चैव तच्च सर्वं श्रुतं त्वया ॥

yudhiṣṭhireṇa dāśārha tac cāpi viditaṁ tava । yathoktaḥ saṁjayaś caiva tac ca sarvaṁ śrutaṁ tvayā ॥

पञ्च नस्तात दीयन्तां ग्रामा इति महाद्युते । कुशस्थलं वृकस्थलमासन्दी वारणावतम् ॥

pañca nas tāta dīyantāṁ grāmā iti mahādyute । kuśasthalaṁ vr̥kasthalam āsandī vāraṇāvatam ॥

अवसानं महाबाहो किंचिदेव तु पञ्चमम् । इति दुर्योधनो वाच्यः सुहृदश्चास्य केशव ॥

avasānaṁ mahābāho kiṁ cid eva tu pañcamam । iti duryodhano vācyaḥ suhr̥daś cāsya keśava ॥

तच्चापि नाकरोद्वाक्यं श्रुत्वा कृष्ण सुयोधनः । युधिष्ठिरस्य दाशार्ह ह्रीमतः संधिमिच्छतः ॥

tac cāpi nākarod vākyaṁ śrutvā kr̥ṣṇa suyodhanaḥ । yudhiṣṭhirasya dāśārha hrīmataḥ saṁdhim icchataḥ ॥

अप्रदानेन राज्यस्य यदि कृष्ण सुयोधनः । संधिमिच्छेन्न कर्तव्यस्तत्र गत्वा कथंचन ॥

apradānena rājyasya yadi kr̥ṣṇa suyodhanaḥ । saṁdhim icchen na kartavyas tatra gatvā kathaṁ cana ॥

शक्ष्यन्ति हि महाबाहो पाण्डवाः सृञ्जयैः सह । धार्तराष्ट्रबलं घोरं क्रुद्धं प्रतिसमासितुम् ॥

śakṣyanti hi mahābāho pāṇḍavāḥ sr̥ñjayaiḥ saha । dhārtarāṣṭrabalaṁ ghoraṁ kruddhaṁ pratisamāsitum ॥

न हि साम्ना न दानेन शक्योऽर्थस्तेषु कश्चन । तस्मात्तेषु न कर्तव्या कृपा ते मधुसूदन ॥

na hi sāmnā na dānena śakyo ’rthas teṣu kaś cana । tasmāt teṣu na kartavyā kr̥pā te madhusūdana ॥

साम्ना दानेन वा कृष्ण ये न शाम्यन्ति शत्रवः । मोक्तव्यस्तेषु दण्डः स्याज्जीवितं परिरक्षता ॥

sāmnā dānena vā kr̥ṣṇa ye na śāmyanti śatravaḥ । moktavyas teṣu daṇḍaḥ syāj jīvitaṁ parirakṣatā ॥

तस्मात्तेषु महादण्डः क्षेप्तव्यः क्षिप्रमच्युत । त्वया चैव महाबाहो पाण्डवैः सह सृञ्जयैः ॥

tasmāt teṣu mahādaṇḍaḥ kṣeptavyaḥ kṣipram acyuta । tvayā caiva mahābāho pāṇḍavaiḥ saha sr̥ñjayaiḥ ॥

एतत्समर्थं पार्थानां तव चैव यशस्करम् । क्रियमाणं भवेत्कृष्ण क्षत्रस्य च सुखावहम् ॥

etat samarthaṁ pārthānāṁ tava caiva yaśaskaram । kriyamāṇaṁ bhavet kr̥ṣṇa kṣatrasya ca sukhāvaham ॥

क्षत्रियेण हि हन्तव्यः क्षत्रियो लोभमास्थितः । अक्षत्रियो वा दाशार्ह स्वधर्ममनुतिष्ठता ॥

kṣatriyeṇa hi hantavyaḥ kṣatriyo lobham āsthitaḥ । akṣatriyo vā dāśārha svadharmam anutiṣṭhatā ॥

अन्यत्र ब्राह्मणात्तात सर्वपापेष्ववस्थितात् । गुरुर्हि सर्ववर्णानां ब्राह्मणः प्रसृताग्रभुक् ॥

anyatra brāhmaṇāt tāta sarvapāpeṣv avasthitāt । gurur hi sarvavarṇānāṁ brāhmaṇaḥ prasr̥tāgrabhuk ॥

यथावध्ये भवेद्दोषो वध्यमाने जनार्दन । स वध्यस्यावधे दृष्ट इति धर्मविदो विदुः ॥

yathāvadhye bhaved doṣo vadhyamāne janārdana । sa vadhyasyāvadhe dr̥ṣṭa iti dharmavido viduḥ ॥

यथा त्वां न स्पृशेदेष दोषः कृष्ण तथा कुरु । पाण्डवैः सह दाशार्ह सृञ्जयैश्च ससैनिकैः ॥

yathā tvāṁ na spr̥śed eṣa doṣaḥ kr̥ṣṇa tathā kuru । pāṇḍavaiḥ saha dāśārha sr̥ñjayaiś ca sasainikaiḥ ॥

पुनरुक्तं च वक्ष्यामि विश्रम्भेण जनार्दन । का नु सीमन्तिनी मादृक्पृथिव्यामस्ति केशव ॥

punar uktaṁ ca vakṣyāmi viśrambheṇa janārdana । kā nu sīmantinī mādr̥k pr̥thivyām asti keśava ॥

सुता द्रुपदराजस्य वेदिमध्यात्समुत्थिता । धृष्टद्युम्नस्य भगिनी तव कृष्ण प्रिया सखी ॥

sutā drupadarājasya vedimadhyāt samutthitā । dhr̥ṣṭadyumnasya bhaginī tava kr̥ṣṇa priyā sakhī ॥

आजमीढकुलं प्राप्ता स्नुषा पाण्डोर्महात्मनः । महिषी पाण्डुपुत्राणां पञ्चेन्द्रसमवर्चसाम् ॥

ājamīḍhakulaṁ prāptā snuṣā pāṇḍor mahātmanaḥ । mahiṣī pāṇḍuputrāṇāṁ pañcendrasamavarcasām ॥

सुता मे पञ्चभिर्वीरैः पञ्च जाता महारथाः । अभिमन्युर्यथा कृष्ण तथा ते तव धर्मतः ॥

sutā me pañcabhir vīraiḥ pañca jātā mahārathāḥ । abhimanyur yathā kr̥ṣṇa tathā te tava dharmataḥ ॥

साहं केशग्रहं प्राप्ता परिक्लिष्टा सभां गता । पश्यतां पाण्डुपुत्राणां त्वयि जीवति केशव ॥

sāhaṁ keśagrahaṁ prāptā parikliṣṭā sabhāṁ gatā । paśyatāṁ pāṇḍuputrāṇāṁ tvayi jīvati keśava ॥

जीवत्सु कौरवेयेषु पाञ्चालेष्वथ वृष्णिषु । दासीभूतास्मि पापानां सभामध्ये व्यवस्थिता ॥

jīvatsu kauraveyeṣu pāñcāleṣv atha vr̥ṣṇiṣu । dāsībhūtāsmi pāpānāṁ sabhāmadhye vyavasthitā ॥

निरामर्षेष्वचेष्टेषु प्रेक्षमाणेषु पाण्डुषु । त्राहि मामिति गोविन्द मनसा काङ्क्षितोऽसि मे ॥

nirāmarṣeṣv aceṣṭeṣu prekṣamāṇeṣu pāṇḍuṣu । trāhi mām iti govinda manasā kāṅkṣito ’si me ॥

यत्र मां भगवान्राजा श्वशुरो वाक्यमब्रवीत् । वरं वृणीष्व पाञ्चालि वरार्हासि मतासि मे ॥

yatra māṁ bhagavān rājā śvaśuro vākyam abravīt । varaṁ vr̥ṇīṣva pāñcāli varārhāsi matāsi me ॥

अदासाः पाण्डवाः सन्तु सरथाः सायुधा इति । मयोक्ते यत्र निर्मुक्ता वनवासाय केशव ॥

adāsāḥ pāṇḍavāḥ santu sarathāḥ sāyudhā iti । mayokte yatra nirmuktā vanavāsāya keśava ॥

एवंविधानां दुःखानामभिज्ञोऽसि जनार्दन । त्राहि मां पुण्डरीकाक्ष सभर्तृज्ञातिबान्धवाम् ॥

evaṁvidhānāṁ duḥkhānām abhijño ’si janārdana । trāhi māṁ puṇḍarīkākṣa sabhartr̥jñātibāndhavām ॥

नन्वहं कृष्ण भीष्मस्य धृतराष्ट्रस्य चोभयोः । स्नुषा भवामि धर्मेण साहं दासीकृताभवम् ॥

nanv ahaṁ kr̥ṣṇa bhīṣmasya dhr̥tarāṣṭrasya cobhayoḥ । snuṣā bhavāmi dharmeṇa sāhaṁ dāsīkr̥tābhavam ॥

धिग्बलं भीमसेनस्य धिक्पार्थस्य धनुष्मताम् । यत्र दुर्योधनः कृष्ण मुहूर्तमपि जीवति ॥

dhig balaṁ bhīmasenasya dhik pārthasya dhanuṣmatām । yatra duryodhanaḥ kr̥ṣṇa muhūrtam api jīvati ॥

यदि तेऽहमनुग्राह्या यदि तेऽस्ति कृपा मयि । धार्तराष्ट्रेषु वै कोपः सर्वः कृष्ण विधीयताम् ॥

yadi te ’ham anugrāhyā yadi te ’sti kr̥pā mayi । dhārtarāṣṭreṣu vai kopaḥ sarvaḥ kr̥ṣṇa vidhīyatām ॥

इत्युक्त्वा मृदुसंहारं वृजिनाग्रं सुदर्शनम् । सुनीलमसितापाङ्गी पुण्यगन्धाधिवासितम् ॥

ity uktvā mr̥dusaṁhāraṁ vr̥jināgraṁ sudarśanam । sunīlam asitāpāṅgī puṇyagandhādhivāsitam ॥

सर्वलक्षणसंपन्नं महाभुजगवर्चसम् । केशपक्षं वरारोहा गृह्य सव्येन पाणिना ॥

sarvalakṣaṇasaṁpannaṁ mahābhujagavarcasam । keśapakṣaṁ varārohā gr̥hya savyena pāṇinā ॥

पद्माक्षी पुण्डरीकाक्षमुपेत्य गजगामिनी । अश्रुपूर्णेक्षणा कृष्णा कृष्णं वचनमब्रवीत् ॥

padmākṣī puṇḍarīkākṣam upetya gajagāminī । aśrupūrṇekṣaṇā kr̥ṣṇā kr̥ṣṇaṁ vacanam abravīt ॥

अयं ते पुण्डरीकाक्ष दुःशासनकरोद्धृतः । स्मर्तव्यः सर्वकालेषु परेषां संधिमिच्छता ॥

ayaṁ te puṇḍarīkākṣa duḥśāsanakaroddhr̥taḥ । smartavyaḥ sarvakāleṣu pareṣāṁ saṁdhim icchatā ॥

यदि भीमार्जुनौ कृष्ण कृपणौ संधिकामुकौ । पिता मे योत्स्यते वृद्धः सह पुत्रैर्महारथैः ॥

yadi bhīmārjunau kr̥ṣṇa kr̥paṇau saṁdhikāmukau । pitā me yotsyate vr̥ddhaḥ saha putrair mahārathaiḥ ॥

पञ्च चैव महावीर्याः पुत्रा मे मधुसूदन । अभिमन्युं पुरस्कृत्य योत्स्यन्ति कुरुभिः सह ॥

pañca caiva mahāvīryāḥ putrā me madhusūdana । abhimanyuṁ puraskr̥tya yotsyanti kurubhiḥ saha ॥

दुःशासनभुजं श्यामं संछिन्नं पांसुगुण्ठितम् । यद्यहं तं न पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥

duḥśāsanabhujaṁ śyāmaṁ saṁchinnaṁ pāṁsuguṇṭhitam । yady ahaṁ taṁ na paśyāmi kā śāntir hr̥dayasya me ॥

त्रयोदश हि वर्षाणि प्रतीक्षन्त्या गतानि मे । निधाय हृदये मन्युं प्रदीप्तमिव पावकम् ॥

trayodaśa hi varṣāṇi pratīkṣantyā gatāni me । nidhāya hr̥daye manyuṁ pradīptam iva pāvakam ॥

विदीर्यते मे हृदयं भीमवाक्शल्यपीडितम् । योऽयमद्य महाबाहुर्धर्मं समनुपश्यति ॥

vidīryate me hr̥dayaṁ bhīmavākśalyapīḍitam । yo ’yam adya mahābāhur dharmaṁ samanupaśyati ॥

इत्युक्त्वा बाष्पसन्नेन कण्ठेनायतलोचना । रुरोद कृष्णा सोत्कम्पं सस्वरं बाष्पगद्गदम् ॥

ity uktvā bāṣpasannena kaṇṭhenāyatalocanā । ruroda kr̥ṣṇā sotkampaṁ sasvaraṁ bāṣpagadgadam ॥

स्तनौ पीनायतश्रोणी सहितावभिवर्षती । द्रवीभूतमिवात्युष्णमुत्सृजद्वारि नेत्रजम् ॥

stanau pīnāyataśroṇī sahitāv abhivarṣatī । dravībhūtam ivātyuṣṇam utsr̥jad vāri netrajam ॥

तामुवाच महाबाहुः केशवः परिसान्त्वयन् । अचिराद्द्रक्ष्यसे कृष्णे रुदतीर्भरतस्त्रियः ॥

tām uvāca mahābāhuḥ keśavaḥ parisāntvayan । acirād drakṣyase kr̥ṣṇe rudatīr bharatastriyaḥ ॥

एवं ता भीरु रोत्स्यन्ति निहतज्ञातिबान्धवाः । हतमित्रा हतबला येषां क्रुद्धासि भामिनि ॥

evaṁ tā bhīru rotsyanti nihatajñātibāndhavāḥ । hatamitrā hatabalā yeṣāṁ kruddhāsi bhāmini ॥

अहं च तत्करिष्यामि भीमार्जुनयमैः सह । युधिष्ठिरनियोगेन दैवाच्च विधिनिर्मितात् ॥

ahaṁ ca tat kariṣyāmi bhīmārjunayamaiḥ saha । yudhiṣṭhiraniyogena daivāc ca vidhinirmitāt ॥

धार्तराष्ट्राः कालपक्वा न चेच्छृण्वन्ति मे वचः । शेष्यन्ते निहता भूमौ श्वशृगालादनीकृताः ॥

dhārtarāṣṭrāḥ kālapakvā na cec chr̥ṇvanti me vacaḥ । śeṣyante nihatā bhūmau śvaśr̥gālādanīkr̥tāḥ ॥

चलेद्धि हिमवाञ्शैलो मेदिनी शतधा भवेत् । द्यौः पतेच्च सनक्षत्रा न मे मोघं वचो भवेत् ॥

caled dhi himavāñ śailo medinī śatadhā bhavet । dyauḥ patec ca sanakṣatrā na me moghaṁ vaco bhavet ॥

सत्यं ते प्रतिजानामि कृष्णे बाष्पो निगृह्यताम् । हतामित्राञ्श्रिया युक्तानचिराद्द्रक्ष्यसे पतीन् ॥

satyaṁ te pratijānāmi kr̥ṣṇe bāṣpo nigr̥hyatām । hatāmitrāñ śriyā yuktān acirād drakṣyase patīn ॥