Adhyāya 62

दुर्योधन उवाच । सदृशानां मनुष्येषु सर्वेषां तुल्यजन्मनाम् । कथमेकान्ततस्तेषां पार्थानां मन्यसे जयम् ॥

duryodhana uvāca । sadr̥śānāṁ manuṣyeṣu sarveṣāṁ tulyajanmanām । katham ekāntatas teṣāṁ pārthānāṁ manyase jayam ॥

सर्वे स्म समजातीयाः सर्वे मानुषयोनयः । पितामह विजानीषे पार्थेषु विजयं कथम् ॥

sarve sma samajātīyāḥ sarve mānuṣayonayaḥ । pitāmaha vijānīṣe pārtheṣu vijayaṁ katham ॥

नाहं भवति न द्रोणे न कृपे न च बाह्लिके । अन्येषु च नरेन्द्रेषु पराक्रम्य समारभे ॥

nāhaṁ bhavati na droṇe na kr̥pe na ca bāhlike । anyeṣu ca narendreṣu parākramya samārabhe ॥

अहं वैकर्तनः कर्णो भ्राता दुःशासनश्च मे । पाण्डवान्समरे पञ्च हनिष्यामः शितैः शरैः ॥

ahaṁ vaikartanaḥ karṇo bhrātā duḥśāsanaś ca me । pāṇḍavān samare pañca haniṣyāmaḥ śitaiḥ śaraiḥ ॥

ततो राजन्महायज्ञैर्विविधैर्भूरिदक्षिणैः । ब्राह्मणांस्तर्पयिष्यामि गोभिरश्वैर्धनेन च ॥

tato rājan mahāyajñair vividhair bhūridakṣiṇaiḥ । brāhmaṇāṁs tarpayiṣyāmi gobhir aśvair dhanena ca ॥

विदुर उवाच । शकुनीनामिहार्थाय पाशं भूमावयोजयत् । कश्चिच्छाकुनिकस्तात पूर्वेषामिति शुश्रुम ॥

vidura uvāca । śakunīnām ihārthāya pāśaṁ bhūmāv ayojayat । kaś cic chākunikas tāta pūrveṣām iti śuśruma ॥

तस्मिन्द्वौ शकुनौ बद्धौ युगपत्समपौरुषौ । तावुपादाय तं पाशं जग्मतुः खचरावुभौ ॥

tasmin dvau śakunau baddhau yugapat samapauruṣau । tāv upādāya taṁ pāśaṁ jagmatuḥ khacarāv ubhau ॥

तौ विहायसमाक्रान्तौ दृष्ट्वा शाकुनिकस्तदा । अन्वधावदनिर्विण्णो येन येन स्म गच्छतः ॥

tau vihāyasam ākrāntau dr̥ṣṭvā śākunikas tadā । anvadhāvad anirviṇṇo yena yena sma gacchataḥ ॥

तथा तमनुधावन्तं मृगयुं शकुनार्थिनम् । आश्रमस्थो मुनिः कश्चिद्ददर्शाथ कृताह्निकः ॥

tathā tam anudhāvantaṁ mr̥gayuṁ śakunārthinam । āśramastho muniḥ kaś cid dadarśātha kr̥tāhnikaḥ ॥

तावन्तरिक्षगौ शीघ्रमनुयान्तं महीचरम् । श्लोकेनानेन कौरव्य पप्रच्छ स मुनिस्तदा ॥

tāv antarikṣagau śīghram anuyāntaṁ mahīcaram । ślokenānena kauravya papraccha sa munis tadā ॥

विचित्रमिदमाश्चर्यं मृगहन्प्रतिभाति मे । प्लवमानौ हि खचरौ पदातिरनुधावसि ॥

vicitram idam āścaryaṁ mr̥gahan pratibhāti me । plavamānau hi khacarau padātir anudhāvasi ॥

शाकुनिक उवाच । पाशमेकमुभावेतौ सहितौ हरतो मम । यत्र वै विवदिष्येते तत्र मे वशमेष्यतः ॥

śākunika uvāca । pāśam ekam ubhāv etau sahitau harato mama । yatra vai vivadiṣyete tatra me vaśam eṣyataḥ ॥

विदुर उवाच । तौ विवादमनुप्राप्तौ शकुनौ मृत्युसंधितौ । विगृह्य च सुदुर्बुद्धी पृथिव्यां संनिपेततुः ॥

vidura uvāca । tau vivādam anuprāptau śakunau mr̥tyusaṁdhitau । vigr̥hya ca sudurbuddhī pr̥thivyāṁ saṁnipetatuḥ ॥

तौ युध्यमानौ संरब्धौ मृत्युपाशवशानुगौ । उपसृत्यापरिज्ञातो जग्राह मृगयुस्तदा ॥

tau yudhyamānau saṁrabdhau mr̥tyupāśavaśānugau । upasr̥tyāparijñāto jagrāha mr̥gayus tadā ॥

एवं ये ज्ञातयोऽर्थेषु मिथो गच्छन्ति विग्रहम् । तेऽमित्रवशमायान्ति शकुनाविव विग्रहात् ॥

evaṁ ye jñātayo ’rtheṣu mitho gacchanti vigraham । te ’mitravaśam āyānti śakunāv iva vigrahāt ॥

संभोजनं संकथनं संप्रश्नोऽथ समागमः । एतानि ज्ञातिकार्याणि न विरोधः कदाचन ॥

saṁbhojanaṁ saṁkathanaṁ saṁpraśno ’tha samāgamaḥ । etāni jñātikāryāṇi na virodhaḥ kadā cana ॥

यस्मिन्काले सुमनसः सर्वे वृद्धानुपासते । सिंहगुप्तमिवारण्यमप्रधृष्या भवन्ति ते ॥

yasmin kāle sumanasaḥ sarve vr̥ddhān upāsate । siṁhaguptam ivāraṇyam apradhr̥ṣyā bhavanti te ॥

येऽर्थं संततमासाद्य दीना इव समासते । श्रियं ते संप्रयच्छन्ति द्विषद्भ्यो भरतर्षभ ॥

ye ’rthaṁ saṁtatam āsādya dīnā iva samāsate । śriyaṁ te saṁprayacchanti dviṣadbhyo bharatarṣabha ॥

धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च । धृतराष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ ॥

dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca । dhr̥tarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha ॥

इदमन्यत्प्रवक्ष्यामि यथा दृष्टं गिरौ मया । श्रुत्वा तदपि कौरव्य यथा श्रेयस्तथा कुरु ॥

idam anyat pravakṣyāmi yathā dr̥ṣṭaṁ girau mayā । śrutvā tad api kauravya yathā śreyas tathā kuru ॥

वयं किरातैः सहिता गच्छामो गिरिमुत्तरम् । ब्राह्मणैर्देवकल्पैश्च विद्याजम्भकवातिकैः ॥

vayaṁ kirātaiḥ sahitā gacchāmo girim uttaram । brāhmaṇair devakalpaiś ca vidyājambhakavātikaiḥ ॥

कुञ्जभूतं गिरिं सर्वमभितो गन्धमादनम् । दीप्यमानौषधिगणं सिद्धगन्धर्वसेवितम् ॥

kuñjabhūtaṁ giriṁ sarvam abhito gandhamādanam । dīpyamānauṣadhigaṇaṁ siddhagandharvasevitam ॥

तत्र पश्यामहे सर्वे मधु पीतममाक्षिकम् । मरुप्रपाते विषमे निविष्टं कुम्भसंमितम् ॥

tatra paśyāmahe sarve madhu pītam amākṣikam । maruprapāte viṣame niviṣṭaṁ kumbhasaṁmitam ॥

आशीविषै रक्ष्यमाणं कुबेरदयितं भृशम् । यत्प्राश्य पुरुषो मर्त्यो अमरत्वं निगच्छति ॥

āśīviṣai rakṣyamāṇaṁ kuberadayitaṁ bhr̥śam । yat prāśya puruṣo martyo amaratvaṁ nigacchati ॥

अचक्षुर्लभते चक्षुर्वृद्धो भवति वै युवा । इति ते कथयन्ति स्म ब्राह्मणा जम्भसाधकाः ॥

acakṣur labhate cakṣur vr̥ddho bhavati vai yuvā । iti te kathayanti sma brāhmaṇā jambhasādhakāḥ ॥

ततः किरातास्तद्दृष्ट्वा प्रार्थयन्तो महीपते । विनेशुर्विषमे तस्मिन्ससर्पे गिरिगह्वरे ॥

tataḥ kirātās tad dr̥ṣṭvā prārthayanto mahīpate । vineśur viṣame tasmin sasarpe girigahvare ॥

तथैव तव पुत्रोऽयं पृथिवीमेक इच्छति । मधु पश्यति संमोहात्प्रपातं नानुपश्यति ॥

tathaiva tava putro ’yaṁ pr̥thivīm eka icchati । madhu paśyati saṁmohāt prapātaṁ nānupaśyati ॥

दुर्योधनो योद्धुमनाः समरे सव्यसाचिना । न च पश्यामि तेजोऽस्य विक्रमं वा तथाविधम् ॥

duryodhano yoddhumanāḥ samare savyasācinā । na ca paśyāmi tejo ’sya vikramaṁ vā tathāvidham ॥

एकेन रथमास्थाय पृथिवी येन निर्जिता । प्रतीक्षमाणो यो वीरः क्षमते वीक्षितं तव ॥

ekena ratham āsthāya pr̥thivī yena nirjitā । pratīkṣamāṇo yo vīraḥ kṣamate vīkṣitaṁ tava ॥

द्रुपदो मत्स्यराजश्च संक्रुद्धश्च धनंजयः । न शेषयेयुः समरे वायुयुक्ता इवाग्नयः ॥

drupado matsyarājaś ca saṁkruddhaś ca dhanaṁjayaḥ । na śeṣayeyuḥ samare vāyuyuktā ivāgnayaḥ ॥

अङ्के कुरुष्व राजानं धृतराष्ट्र युधिष्ठिरम् । युध्यतोर्हि द्वयोर्युद्धे नैकान्तेन भवेज्जयः ॥

aṅke kuruṣva rājānaṁ dhr̥tarāṣṭra yudhiṣṭhiram । yudhyator hi dvayor yuddhe naikāntena bhavej jayaḥ ॥