Adhyāya 60

वैशंपायन उवाच । पितुरेतद्वचः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः । आधाय विपुलं क्रोधं पुनरेवेदमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । pitur etad vacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭro ’tyamarṣaṇaḥ । ādhāya vipulaṁ krodhaṁ punar evedam abravīt ॥

अशक्या देवसचिवाः पार्थाः स्युरिति यद्भवान् । मन्यते तद्भयं व्येतु भवतो राजसत्तम ॥

aśakyā devasacivāḥ pārthāḥ syur iti yad bhavān । manyate tadbhayaṁ vyetu bhavato rājasattama ॥

अकामद्वेषसंयोगाद्द्रोहाल्लोभाच्च भारत । उपेक्षया च भावानां देवा देवत्वमाप्नुवन् ॥

akāmadveṣasaṁyogād drohāl lobhāc ca bhārata । upekṣayā ca bhāvānāṁ devā devatvam āpnuvan ॥

इति द्वैपायनो व्यासो नारदश्च महातपाः । जामदग्न्यश्च रामो नः कथामकथयत्पुरा ॥

iti dvaipāyano vyāso nāradaś ca mahātapāḥ । jāmadagnyaś ca rāmo naḥ kathām akathayat purā ॥

नैव मानुषवद्देवाः प्रवर्तन्ते कदाचन । कामाल्लोभादनुक्रोशाद्द्वेषाच्च भरतर्षभ ॥

naiva mānuṣavad devāḥ pravartante kadā cana । kāmāl lobhād anukrośād dveṣāc ca bharatarṣabha ॥

यदि ह्यग्निश्च वायुश्च धर्म इन्द्रोऽश्विनावपि । कामयोगात्प्रवर्तेरन्न पार्था दुःखमाप्नुयुः ॥

yadi hy agniś ca vāyuś ca dharma indro ’śvināv api । kāmayogāt pravarteran na pārthā duḥkham āpnuyuḥ ॥

तस्मान्न भवता चिन्ता कार्यैषा स्यात्कदाचन । दैवेष्वपेक्षका ह्येते शश्वद्भावेषु भारत ॥

tasmān na bhavatā cintā kāryaiṣā syāt kadā cana । daiveṣv apekṣakā hy ete śaśvad bhāveṣu bhārata ॥

अथ चेत्कामसंयोगाद्द्वेषाल्लोभाच्च लक्ष्यते । देवेषु देवप्रामाण्यं नैव तद्विक्रमिष्यति ॥

atha cet kāmasaṁyogād dveṣāl lobhāc ca lakṣyate । deveṣu devaprāmāṇyaṁ naiva tad vikramiṣyati ॥

मयाभिमन्त्रितः शश्वज्जातवेदाः प्रशंसति । दिधक्षुः सकलाँल्लोकान्परिक्षिप्य समन्ततः ॥

mayābhimantritaḥ śaśvaj jātavedāḥ praśaṁsati । didhakṣuḥ sakalām̐l lokān parikṣipya samantataḥ ॥

यद्वा परमकं तेजो येन युक्ता दिवौकसः । ममाप्यनुपमं भूयो देवेभ्यो विद्धि भारत ॥

yad vā paramakaṁ tejo yena yuktā divaukasaḥ । mamāpy anupamaṁ bhūyo devebhyo viddhi bhārata ॥

प्रदीर्यमाणां वसुधां गिरीणां शिखराणि च । लोकस्य पश्यतो राजन्स्थापयाम्यभिमन्त्रणात् ॥

pradīryamāṇāṁ vasudhāṁ girīṇāṁ śikharāṇi ca । lokasya paśyato rājan sthāpayāmy abhimantraṇāt ॥

चेतनाचेतनस्यास्य जङ्गमस्थावरस्य च । विनाशाय समुत्पन्नं महाघोरं महास्वनम् ॥

cetanācetanasyāsya jaṅgamasthāvarasya ca । vināśāya samutpannaṁ mahāghoraṁ mahāsvanam ॥

अश्मवर्षं च वायुं च शमयामीह नित्यशः । जगतः पश्यतोऽभीक्ष्णं भूतानामनुकम्पया ॥

aśmavarṣaṁ ca vāyuṁ ca śamayāmīha nityaśaḥ । jagataḥ paśyato ’bhīkṣṇaṁ bhūtānām anukampayā ॥

स्तम्भितास्वप्सु गच्छन्ति मया रथपदातयः । देवासुराणां भावानामहमेकः प्रवर्तिता ॥

stambhitāsv apsu gacchanti mayā rathapadātayaḥ । devāsurāṇāṁ bhāvānām aham ekaḥ pravartitā ॥

अक्षौहिणीभिर्यान्देशान्यामि कार्येण केनचित् । तत्रापो मे प्रवर्तन्ते यत्र यत्राभिकामये ॥

akṣauhiṇībhir yān deśān yāmi kāryeṇa kena cit । tatrāpo me pravartante yatra yatrābhikāmaye ॥

भयानि विषये राजन्व्यालादीनि न सन्ति मे । मत्तः सुप्तानि भूतानि न हिंसन्ति भयंकराः ॥

bhayāni viṣaye rājan vyālādīni na santi me । mattaḥ suptāni bhūtāni na hiṁsanti bhayaṁkarāḥ ॥

निकामवर्षी पर्जन्यो राजन्विषयवासिनाम् । धर्मिष्ठाश्च प्रजाः सर्वा ईतयश्च न सन्ति मे ॥

nikāmavarṣī parjanyo rājan viṣayavāsinām । dharmiṣṭhāś ca prajāḥ sarvā ītayaś ca na santi me ॥

अश्विनावथ वाय्वग्नी मरुद्भिः सह वृत्रहा । धर्मश्चैव मया द्विष्टान्नोत्सहन्तेऽभिरक्षितुम् ॥

aśvināv atha vāyvagnī marudbhiḥ saha vr̥trahā । dharmaś caiva mayā dviṣṭān notsahante ’bhirakṣitum ॥

यदि ह्येते समर्थाः स्युर्मद्द्विषस्त्रातुमोजसा । न स्म त्रयोदश समाः पार्था दुःखमवाप्नुयुः ॥

yadi hy ete samarthāḥ syur maddviṣas trātum ojasā । na sma trayodaśa samāḥ pārthā duḥkham avāpnuyuḥ ॥

नैव देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः । शक्तास्त्रातुं मया द्विष्टं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

naiva devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ । śaktās trātuṁ mayā dviṣṭaṁ satyam etad bravīmi te ॥

यदभिध्याम्यहं शश्वच्छुभं वा यदि वाशुभम् । नैतद्विपन्नपूर्वं मे मित्रेष्वरिषु चोभयोः ॥

yad abhidhyāmy ahaṁ śaśvac chubhaṁ vā yadi vāśubham । naitad vipannapūrvaṁ me mitreṣv ariṣu cobhayoḥ ॥

भविष्यतीदमिति वा यद्ब्रवीमि परंतप । नान्यथा भूतपूर्वं तत्सत्यवागिति मां विदुः ॥

bhaviṣyatīdam iti vā yad bravīmi paraṁtapa । nānyathā bhūtapūrvaṁ tat satyavāg iti māṁ viduḥ ॥

लोकसाक्षिकमेतन्मे माहात्म्यं दिक्षु विश्रुतम् । आश्वासनार्थं भवतः प्रोक्तं न श्लाघया नृप ॥

lokasākṣikam etan me māhātmyaṁ dikṣu viśrutam । āśvāsanārthaṁ bhavataḥ proktaṁ na ślāghayā nr̥pa ॥

न ह्यहं श्लाघनो राजन्भूतपूर्वः कदाचन । असदाचरितं ह्येतद्यदात्मानं प्रशंसति ॥

na hy ahaṁ ślāghano rājan bhūtapūrvaḥ kadā cana । asad ācaritaṁ hy etad yad ātmānaṁ praśaṁsati ॥

पाण्डवांश्चैव मत्स्यांश्च पाञ्चालान्केकयैः सह । सात्यकिं वासुदेवं च श्रोतासि विजितान्मया ॥

pāṇḍavāṁś caiva matsyāṁś ca pāñcālān kekayaiḥ saha । sātyakiṁ vāsudevaṁ ca śrotāsi vijitān mayā ॥

सरितः सागरं प्राप्य यथा नश्यन्ति सर्वशः । तथैव ते विनङ्क्ष्यन्ति मामासाद्य सहान्वयाः ॥

saritaḥ sāgaraṁ prāpya yathā naśyanti sarvaśaḥ । tathaiva te vinaṅkṣyanti mām āsādya sahānvayāḥ ॥

परा बुद्धिः परं तेजो वीर्यं च परमं मयि । परा विद्या परो योगो मम तेभ्यो विशिष्यते ॥

parā buddhiḥ paraṁ tejo vīryaṁ ca paramaṁ mayi । parā vidyā paro yogo mama tebhyo viśiṣyate ॥

पितामहश्च द्रोणश्च कृपः शल्यः शलस्तथा । अस्त्रेषु यत्प्रजानन्ति सर्वं तन्मयि विद्यते ॥

pitāmahaś ca droṇaś ca kr̥paḥ śalyaḥ śalas tathā । astreṣu yat prajānanti sarvaṁ tan mayi vidyate ॥

इत्युक्त्वा संजयं भूयः पर्यपृच्छत भारत । ज्ञात्वा युयुत्सुः कार्याणि प्राप्तकालमरिंदम ॥

ity uktvā saṁjayaṁ bhūyaḥ paryapr̥cchata bhārata । jñātvā yuyutsuḥ kāryāṇi prāptakālam ariṁdama ॥