Adhyāya 59

वैशंपायन उवाच । संजयस्य वचः श्रुत्वा प्रज्ञाचक्षुर्नरेश्वरः । ततः संख्यातुमारेभे तद्वचो गुणदोषतः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । saṁjayasya vacaḥ śrutvā prajñācakṣur nareśvaraḥ । tataḥ saṁkhyātum ārebhe tad vaco guṇadoṣataḥ ॥

प्रसंख्याय च सौक्ष्म्येण गुणदोषान्विचक्षणः । यथावन्मतितत्त्वेन जयकामः सुतान्प्रति ॥

prasaṁkhyāya ca saukṣmyeṇa guṇadoṣān vicakṣaṇaḥ । yathāvan matitattvena jayakāmaḥ sutān prati ॥

बलाबले विनिश्चित्य याथातथ्येन बुद्धिमान् । शक्तिं संख्यातुमारेभे तदा वै मनुजाधिपः ॥

balābale viniścitya yāthātathyena buddhimān । śaktiṁ saṁkhyātum ārebhe tadā vai manujādhipaḥ ॥

देवमानुषयोः शक्त्या तेजसा चैव पाण्डवान् । कुरूञ्शक्त्याल्पतरया दुर्योधनमथाब्रवीत् ॥

devamānuṣayoḥ śaktyā tejasā caiva pāṇḍavān । kurūñ śaktyālpatarayā duryodhanam athābravīt ॥

दुर्योधनेयं चिन्ता मे शश्वन्नाप्युपशाम्यति । सत्यं ह्येतदहं मन्ये प्रत्यक्षं नानुमानतः ॥

duryodhaneyaṁ cintā me śaśvan nāpy upaśāmyati । satyaṁ hy etad ahaṁ manye pratyakṣaṁ nānumānataḥ ॥

आत्मजेषु परं स्नेहं सर्वभूतानि कुर्वते । प्रियाणि चैषां कुर्वन्ति यथाशक्ति हितानि च ॥

ātmajeṣu paraṁ snehaṁ sarvabhūtāni kurvate । priyāṇi caiṣāṁ kurvanti yathāśakti hitāni ca ॥

एवमेवोपकर्तॄणां प्रायशो लक्षयामहे । इच्छन्ति बहुलं सन्तः प्रतिकर्तुं महत्प्रियम् ॥

evam evopakartr̥̄ṇāṁ prāyaśo lakṣayāmahe । icchanti bahulaṁ santaḥ pratikartuṁ mahat priyam ॥

अग्निः साचिव्यकर्ता स्यात्खाण्डवे तत्कृतं स्मरन् । अर्जुनस्यातिभीमेऽस्मिन्कुरुपाण्डुसमागमे ॥

agniḥ sācivyakartā syāt khāṇḍave tat kr̥taṁ smaran । arjunasyātibhīme ’smin kurupāṇḍusamāgame ॥

जातगृध्याभिपन्नाश्च पाण्डवानामनेकशः । धर्मादयो भविष्यन्ति समाहूता दिवौकसः ॥

jātagr̥dhyābhipannāś ca pāṇḍavānām anekaśaḥ । dharmādayo bhaviṣyanti samāhūtā divaukasaḥ ॥

भीष्मद्रोणकृपादीनां भयादशनिसंमितम् । रिरक्षिषन्तः संरम्भं गमिष्यन्तीति मे मतिः ॥

bhīṣmadroṇakr̥pādīnāṁ bhayād aśanisaṁmitam । rirakṣiṣantaḥ saṁrambhaṁ gamiṣyantīti me matiḥ ॥

ते देवसहिताः पार्था न शक्याः प्रतिवीक्षितुम् । मानुषेण नरव्याघ्रा वीर्यवन्तोऽस्त्रपारगाः ॥

te devasahitāḥ pārthā na śakyāḥ prativīkṣitum । mānuṣeṇa naravyāghrā vīryavanto ’strapāragāḥ ॥

दुरासदं यस्य दिव्यं गाण्डीवं धनुरुत्तमम् । वारुणौ चाक्षयौ दिव्यौ शरपूर्णौ महेषुधी ॥

durāsadaṁ yasya divyaṁ gāṇḍīvaṁ dhanur uttamam । vāruṇau cākṣayau divyau śarapūrṇau maheṣudhī ॥

वानरश्च ध्वजो दिव्यो निःसङ्गो धूमवद्गतिः । रथश्च चतुरन्तायां यस्य नास्ति समस्त्विषा ॥

vānaraś ca dhvajo divyo niḥsaṅgo dhūmavad gatiḥ । rathaś ca caturantāyāṁ yasya nāsti samas tviṣā ॥

महामेघनिभश्चापि निर्घोषः श्रूयते जनैः । महाशनिसमः शब्दः शात्रवाणां भयंकरः ॥

mahāmeghanibhaś cāpi nirghoṣaḥ śrūyate janaiḥ । mahāśanisamaḥ śabdaḥ śātravāṇāṁ bhayaṁkaraḥ ॥

यं चातिमानुषं वीर्ये कृत्स्नो लोको व्यवस्यति । देवानामपि जेतारं यं विदुः पार्थिवा रणे ॥

yaṁ cātimānuṣaṁ vīrye kr̥tsno loko vyavasyati । devānām api jetāraṁ yaṁ viduḥ pārthivā raṇe ॥

शतानि पञ्च चैवेषूनुद्वपन्निव दृश्यते । निमेषान्तरमात्रेण मुञ्चन्दूरं च पातयन् ॥

śatāni pañca caiveṣūn udvapann iva dr̥śyate । nimeṣāntaramātreṇa muñcan dūraṁ ca pātayan ॥

यमाह भीष्मो द्रोणश्च कृपो द्रौणिस्तथैव च । मद्रराजस्तथा शल्यो मध्यस्था ये च मानवाः ॥

yam āha bhīṣmo droṇaś ca kr̥po drauṇis tathaiva ca । madrarājas tathā śalyo madhyasthā ye ca mānavāḥ ॥

युद्धायावस्थितं पार्थं पार्थिवैरतिमानुषैः । अशक्यं रथशार्दूलं पराजेतुमरिंदमम् ॥

yuddhāyāvasthitaṁ pārthaṁ pārthivair atimānuṣaiḥ । aśakyaṁ rathaśārdūlaṁ parājetum ariṁdamam ॥

क्षिपत्येकेन वेगेन पञ्च बाणशतानि यः । सदृशं बाहुवीर्येण कार्तवीर्यस्य पाण्डवम् ॥

kṣipaty ekena vegena pañca bāṇaśatāni yaḥ । sadr̥śaṁ bāhuvīryeṇa kārtavīryasya pāṇḍavam ॥

तमर्जुनं महेष्वासं महेन्द्रोपेन्द्ररक्षितम् । निघ्नन्तमिव पश्यामि विमर्देऽस्मिन्महामृधे ॥

tam arjunaṁ maheṣvāsaṁ mahendropendrarakṣitam । nighnantam iva paśyāmi vimarde ’smin mahāmr̥dhe ॥

इत्येवं चिन्तयन्कृत्स्नमहोरात्राणि भारत । अनिद्रो निःसुखश्चास्मि कुरूणां शमचिन्तया ॥

ity evaṁ cintayan kr̥tsnam ahorātrāṇi bhārata । anidro niḥsukhaś cāsmi kurūṇāṁ śamacintayā ॥

क्षयोदयोऽयं सुमहान्कुरूणां प्रत्युपस्थितः । अस्य चेत्कलहस्यान्तः शमादन्यो न विद्यते ॥

kṣayodayo ’yaṁ sumahān kurūṇāṁ pratyupasthitaḥ । asya cet kalahasyāntaḥ śamād anyo na vidyate ॥

शमो मे रोचते नित्यं पार्थैस्तात न विग्रहः । कुरुभ्यो हि सदा मन्ये पाण्डवाञ्शक्तिमत्तरान् ॥

śamo me rocate nityaṁ pārthais tāta na vigrahaḥ । kurubhyo hi sadā manye pāṇḍavāñ śaktimattarān ॥