Adhyāya 57

धृतराष्ट्र उवाच । क्षत्रतेजा ब्रह्मचारी कौमारादपि पाण्डवः । तेन संयुगमेष्यन्ति मन्दा विलपतो मम ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । kṣatratejā brahmacārī kaumārād api pāṇḍavaḥ । tena saṁyugam eṣyanti mandā vilapato mama ॥

दुर्योधन निवर्तस्व युद्धाद्भरतसत्तम । न हि युद्धं प्रशंसन्ति सर्वावस्थमरिंदम ॥

duryodhana nivartasva yuddhād bharatasattama । na hi yuddhaṁ praśaṁsanti sarvāvastham ariṁdama ॥

अलमर्धं पृथिव्यास्ते सहामात्यस्य जीवितुम् । प्रयच्छ पाण्डुपुत्राणां यथोचितमरिंदम ॥

alam ardhaṁ pr̥thivyās te sahāmātyasya jīvitum । prayaccha pāṇḍuputrāṇāṁ yathocitam ariṁdama ॥

एतद्धि कुरवः सर्वे मन्यन्ते धर्मसंहितम् । यत्त्वं प्रशान्तिमिच्छेथाः पाण्डुपुत्रैर्महात्मभिः ॥

etad dhi kuravaḥ sarve manyante dharmasaṁhitam । yat tvaṁ praśāntim icchethāḥ pāṇḍuputrair mahātmabhiḥ ॥

अङ्गेमां समवेक्षस्व पुत्र स्वामेव वाहिनीम् । जात एव तव स्रावस्त्वं तु मोहान्न बुध्यसे ॥

aṅgemāṁ samavekṣasva putra svām eva vāhinīm । jāta eva tava srāvas tvaṁ tu mohān na budhyase ॥

न ह्यहं युद्धमिच्छामि नैतदिच्छति बाह्लिकः । न च भीष्मो न च द्रोणो नाश्वत्थामा न संजयः ॥

na hy ahaṁ yuddham icchāmi naitad icchati bāhlikaḥ । na ca bhīṣmo na ca droṇo nāśvatthāmā na saṁjayaḥ ॥

न सोमदत्तो न शल्यो न कृपो युद्धमिच्छति । सत्यव्रतः पुरुमित्रो जयो भूरिश्रवास्तथा ॥

na somadatto na śalyo na kr̥po yuddham icchati । satyavrataḥ purumitro jayo bhūriśravās tathā ॥

येषु संप्रतितिष्ठेयुः कुरवः पीडिताः परैः । ते युद्धं नाभिनन्दन्ति तत्तुभ्यं तात रोचताम् ॥

yeṣu saṁpratitiṣṭheyuḥ kuravaḥ pīḍitāḥ paraiḥ । te yuddhaṁ nābhinandanti tat tubhyaṁ tāta rocatām ॥

न त्वं करोषि कामेन कर्णः कारयिता तव । दुःशासनश्च पापात्मा शकुनिश्चापि सौबलः ॥

na tvaṁ karoṣi kāmena karṇaḥ kārayitā tava । duḥśāsanaś ca pāpātmā śakuniś cāpi saubalaḥ ॥

दुर्योधन उवाच । नाहं भवति न द्रोणे नाश्वत्थाम्नि न संजये । न विकर्णे न काम्बोजे न कृपे न च बाह्लिके ॥

duryodhana uvāca । nāhaṁ bhavati na droṇe nāśvatthāmni na saṁjaye । na vikarṇe na kāmboje na kr̥pe na ca bāhlike ॥

सत्यव्रते पुरुमित्रे भूरिश्रवसि वा पुनः । अन्येषु वा तावकेषु भारं कृत्वा समाह्वये ॥

satyavrate purumitre bhūriśravasi vā punaḥ । anyeṣu vā tāvakeṣu bhāraṁ kr̥tvā samāhvaye ॥

अहं च तात कर्णश्च रणयज्ञं वितत्य वै । युधिष्ठिरं पशुं कृत्वा दीक्षितौ भरतर्षभ ॥

ahaṁ ca tāta karṇaś ca raṇayajñaṁ vitatya vai । yudhiṣṭhiraṁ paśuṁ kr̥tvā dīkṣitau bharatarṣabha ॥

रथो वेदी स्रुवः खड्गो गदा स्रुक्कवचं सदः । चातुर्होत्रं च धुर्या मे शरा दर्भा हविर्यशः ॥

ratho vedī sruvaḥ khaḍgo gadā sruk kavacaṁ sadaḥ । cāturhotraṁ ca dhuryā me śarā darbhā havir yaśaḥ ॥

आत्मयज्ञेन नृपते इष्ट्वा वैवस्वतं रणे । विजित्य स्वयमेष्यावो हतामित्रौ श्रिया वृतौ ॥

ātmayajñena nr̥pate iṣṭvā vaivasvataṁ raṇe । vijitya svayam eṣyāvo hatāmitrau śriyā vr̥tau ॥

अहं च तात कर्णश्च भ्राता दुःशासनश्च मे । एते वयं हनिष्यामः पाण्डवान्समरे त्रयः ॥

ahaṁ ca tāta karṇaś ca bhrātā duḥśāsanaś ca me । ete vayaṁ haniṣyāmaḥ pāṇḍavān samare trayaḥ ॥

अहं हि पाण्डवान्हत्वा प्रशास्ता पृथिवीमिमाम् । मां वा हत्वा पाण्डुपुत्रा भोक्तारः पृथिवीमिमाम् ॥

ahaṁ hi pāṇḍavān hatvā praśāstā pr̥thivīm imām । māṁ vā hatvā pāṇḍuputrā bhoktāraḥ pr̥thivīm imām ॥

त्यक्तं मे जीवितं राजन्धनं राज्यं च पार्थिव । न जातु पाण्डवैः सार्धं वसेयमहमच्युत ॥

tyaktaṁ me jīvitaṁ rājan dhanaṁ rājyaṁ ca pārthiva । na jātu pāṇḍavaiḥ sārdhaṁ vaseyam aham acyuta ॥

यावद्धि सूच्यास्तीक्ष्णाया विध्येदग्रेण मारिष । तावदप्यपरित्याज्यं भूमेर्नः पाण्डवान्प्रति ॥

yāvad dhi sūcyās tīkṣṇāyā vidhyed agreṇa māriṣa । tāvad apy aparityājyaṁ bhūmer naḥ pāṇḍavān prati ॥

धृतराष्ट्र उवाच । सर्वान्वस्तात शोचामि त्यक्तो दुर्योधनो मया । ये मन्दमनुयास्यध्वं यान्तं वैवस्वतक्षयम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । sarvān vas tāta śocāmi tyakto duryodhano mayā । ye mandam anuyāsyadhvaṁ yāntaṁ vaivasvatakṣayam ॥

रुरूणामिव यूथेषु व्याघ्राः प्रहरतां वराः । वरान्वरान्हनिष्यन्ति समेता युधि पाण्डवाः ॥

rurūṇām iva yūtheṣu vyāghrāḥ praharatāṁ varāḥ । varān varān haniṣyanti sametā yudhi pāṇḍavāḥ ॥

प्रतीपमिव मे भाति युयुधानेन भारती । व्यस्ता सीमन्तिनी त्रस्ता प्रमृष्टा दीर्घबाहुना ॥

pratīpam iva me bhāti yuyudhānena bhāratī । vyastā sīmantinī trastā pramr̥ṣṭā dīrghabāhunā ॥

संपूर्णं पूरयन्भूयो बलं पार्थस्य माधवः । शैनेयः समरे स्थाता बीजवत्प्रवपञ्शरान् ॥

saṁpūrṇaṁ pūrayan bhūyo balaṁ pārthasya mādhavaḥ । śaineyaḥ samare sthātā bījavat pravapañ śarān ॥

सेनामुखे प्रयुद्धानां भीमसेनो भविष्यति । तं सर्वे संश्रयिष्यन्ति प्राकारमकुतोभयम् ॥

senāmukhe prayuddhānāṁ bhīmaseno bhaviṣyati । taṁ sarve saṁśrayiṣyanti prākāram akutobhayam ॥

यदा द्रक्ष्यसि भीमेन कुञ्जरान्विनिपातितान् । विशीर्णदन्तान्गिर्याभान्भिन्नकुम्भान्सशोणितान् ॥

yadā drakṣyasi bhīmena kuñjarān vinipātitān । viśīrṇadantān giryābhān bhinnakumbhān saśoṇitān ॥

तानभिप्रेक्ष्य संग्रामे विशीर्णानिव पर्वतान् । भीतो भीमस्य संस्पर्शात्स्मर्तासि वचनस्य मे ॥

tān abhiprekṣya saṁgrāme viśīrṇān iva parvatān । bhīto bhīmasya saṁsparśāt smartāsi vacanasya me ॥

निर्दग्धं भीमसेनेन सैन्यं हतरथद्विपम् । गतिमग्नेरिव प्रेक्ष्य स्मर्तासि वचनस्य मे ॥

nirdagdhaṁ bhīmasenena sainyaṁ hatarathadvipam । gatim agner iva prekṣya smartāsi vacanasya me ॥

महद्वो भयमागामि न चेच्छाम्यथ पाण्डवैः । गदया भीमसेनेन हताः शममुपैष्यथ ॥

mahad vo bhayam āgāmi na cec chāmyatha pāṇḍavaiḥ । gadayā bhīmasenena hatāḥ śamam upaiṣyatha ॥

महावनमिव छिन्नं यदा द्रक्ष्यसि पातितम् । बलं कुरूणां संग्रामे तदा स्मर्तासि मे वचः ॥

mahāvanam iva chinnaṁ yadā drakṣyasi pātitam । balaṁ kurūṇāṁ saṁgrāme tadā smartāsi me vacaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । एतावदुक्त्वा राजा तु स सर्वान्पृथिवीपतीन् । अनुभाष्य महाराज पुनः पप्रच्छ संजयम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etāvad uktvā rājā tu sa sarvān pr̥thivīpatīn । anubhāṣya mahārāja punaḥ papraccha saṁjayam ॥