Adhyāya 56

धृतराष्ट्र उवाच । कांस्तत्र संजयापश्यः प्रत्यर्थेन समागतान् । ये योत्स्यन्ते पाण्डवार्थे पुत्रस्य मम वाहिनीम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । kāṁs tatra saṁjayāpaśyaḥ pratyarthena samāgatān । ye yotsyante pāṇḍavārthe putrasya mama vāhinīm ॥

संजय उवाच । मुख्यमन्धकवृष्णीनामपश्यं कृष्णमागतम् । चेकितानं च तत्रैव युयुधानं च सात्यकिम् ॥

saṁjaya uvāca । mukhyam andhakavr̥ṣṇīnām apaśyaṁ kr̥ṣṇam āgatam । cekitānaṁ ca tatraiva yuyudhānaṁ ca sātyakim ॥

पृथगक्षौहिणीभ्यां तौ पाण्डवानभिसंश्रितौ । महारथौ समाख्यातावुभौ पुरुषमानिनौ ॥

pr̥thag akṣauhiṇībhyāṁ tau pāṇḍavān abhisaṁśritau । mahārathau samākhyātāv ubhau puruṣamāninau ॥

अक्षौहिण्याथ पाञ्चाल्यो दशभिस्तनयैर्वृतः । सत्यजित्प्रमुखैर्वीरैर्धृष्टद्युम्नपुरोगमैः ॥

akṣauhiṇyātha pāñcālyo daśabhis tanayair vr̥taḥ । satyajitpramukhair vīrair dhr̥ṣṭadyumnapurogamaiḥ ॥

द्रुपदो वर्धयन्मानं शिखण्डिपरिपालितः । उपायात्सर्वसैन्यानां प्रतिच्छाद्य तदा वपुः ॥

drupado vardhayan mānaṁ śikhaṇḍiparipālitaḥ । upāyāt sarvasainyānāṁ praticchādya tadā vapuḥ ॥

विराटः सह पुत्राभ्यां शङ्खेनैवोत्तरेण च । सूर्यदत्तादिभिर्वीरैर्मदिराश्वपुरोगमैः ॥

virāṭaḥ saha putrābhyāṁ śaṅkhenaivottareṇa ca । sūryadattādibhir vīrair madirāśvapurogamaiḥ ॥

सहितः पृथिवीपालो भ्रातृभिस्तनयैस्तथा । अक्षौहिण्यैव सैन्यस्य वृतः पार्थं समाश्रितः ॥

sahitaḥ pr̥thivīpālo bhrātr̥bhis tanayais tathā । akṣauhiṇyaiva sainyasya vr̥taḥ pārthaṁ samāśritaḥ ॥

जारासंधिर्मागधश्च धृष्टकेतुश्च चेदिराट् । पृथक्पृथगनुप्राप्तौ पृथगक्षौहिणीवृतौ ॥

jārāsaṁdhir māgadhaś ca dhr̥ṣṭaketuś ca cedirāṭ । pr̥thak pr̥thag anuprāptau pr̥thag akṣauhiṇīvr̥tau ॥

केकया भ्रातरः पञ्च सर्वे लोहितकध्वजाः । अक्षौहिणीपरिवृताः पाण्डवानभिसंश्रिताः ॥

kekayā bhrātaraḥ pañca sarve lohitakadhvajāḥ । akṣauhiṇīparivr̥tāḥ pāṇḍavān abhisaṁśritāḥ ॥

एतानेतावतस्तत्र यानपश्यं समागतान् । ये पाण्डवार्थे योत्स्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य वाहिनीम् ॥

etān etāvatas tatra yān apaśyaṁ samāgatān । ye pāṇḍavārthe yotsyanti dhārtarāṣṭrasya vāhinīm ॥

यो वेद मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् । स तस्य सेनाप्रमुखे धृष्टद्युम्नो महामनाः ॥

yo veda mānuṣaṁ vyūhaṁ daivaṁ gāndharvam āsuram । sa tasya senāpramukhe dhr̥ṣṭadyumno mahāmanāḥ ॥

भीष्मः शांतनवो राजन्भागः कॢप्तः शिखण्डिनः । तं विराटोऽनु संयाता सह मत्स्यैः प्रहारिभिः ॥

bhīṣmaḥ śāṁtanavo rājan bhāgaḥ kl̥ptaḥ śikhaṇḍinaḥ । taṁ virāṭo ’nu saṁyātā saha matsyaiḥ prahāribhiḥ ॥

ज्येष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य भागो मद्राधिपो बली । तौ तु तत्राब्रुवन्केचिद्विषमौ नो मताविति ॥

jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya bhāgo madrādhipo balī । tau tu tatrābruvan ke cid viṣamau no matāv iti ॥

दुर्योधनः सहसुतः सार्धं भ्रातृशतेन च । प्राच्याश्च दाक्षिणात्याश्च भीमसेनस्य भागतः ॥

duryodhanaḥ sahasutaḥ sārdhaṁ bhrātr̥śatena ca । prācyāś ca dākṣiṇātyāś ca bhīmasenasya bhāgataḥ ॥

अर्जुनस्य तु भागेन कर्णो वैकर्तनो मतः । अश्वत्थामा विकर्णश्च सैन्धवश्च जयद्रथः ॥

arjunasya tu bhāgena karṇo vaikartano mataḥ । aśvatthāmā vikarṇaś ca saindhavaś ca jayadrathaḥ ॥

अशक्याश्चैव ये केचित्पृथिव्यां शूरमानिनः । सर्वांस्तानर्जुनः पार्थः कल्पयामास भागतः ॥

aśakyāś caiva ye ke cit pr̥thivyāṁ śūramāninaḥ । sarvāṁs tān arjunaḥ pārthaḥ kalpayām āsa bhāgataḥ ॥

महेष्वासा राजपुत्रा भ्रातरः पञ्च केकयाः । केकयानेव भागेन कृत्वा योत्स्यन्ति संयुगे ॥

maheṣvāsā rājaputrā bhrātaraḥ pañca kekayāḥ । kekayān eva bhāgena kr̥tvā yotsyanti saṁyuge ॥

तेषामेव कृतो भागो मालवाः शाल्वकेकयाः । त्रिगर्तानां च द्वौ मुख्यौ यौ तौ संशप्तकाविति ॥

teṣām eva kr̥to bhāgo mālavāḥ śālvakekayāḥ । trigartānāṁ ca dvau mukhyau yau tau saṁśaptakāv iti ॥

दुर्योधनसुताः सर्वे तथा दुःशासनस्य च । सौभद्रेण कृतो भागो राजा चैव बृहद्बलः ॥

duryodhanasutāḥ sarve tathā duḥśāsanasya ca । saubhadreṇa kr̥to bhāgo rājā caiva br̥hadbalaḥ ॥

द्रौपदेया महेष्वासाः सुवर्णविकृतध्वजाः । धृष्टद्युम्नमुखा द्रोणमभियास्यन्ति भारत ॥

draupadeyā maheṣvāsāḥ suvarṇavikr̥tadhvajāḥ । dhr̥ṣṭadyumnamukhā droṇam abhiyāsyanti bhārata ॥

चेकितानः सोमदत्तं द्वैरथे योद्धुमिच्छति । भोजं तु कृतवर्माणं युयुधानो युयुत्सति ॥

cekitānaḥ somadattaṁ dvairathe yoddhum icchati । bhojaṁ tu kr̥tavarmāṇaṁ yuyudhāno yuyutsati ॥

सहदेवस्तु माद्रेयः शूरः संक्रन्दनो युधि । स्वमंशं कल्पयामास श्यालं ते सुबलात्मजम् ॥

sahadevas tu mādreyaḥ śūraḥ saṁkrandano yudhi । svam aṁśaṁ kalpayām āsa śyālaṁ te subalātmajam ॥

उलूकं चापि कैतव्यं ये च सारस्वता गणाः । नकुलः कल्पयामास भागं माद्रवतीसुतः ॥

ulūkaṁ cāpi kaitavyaṁ ye ca sārasvatā gaṇāḥ । nakulaḥ kalpayām āsa bhāgaṁ mādravatīsutaḥ ॥

ये चान्ये पार्थिवा राजन्प्रत्युद्यास्यन्ति संयुगे । समाह्वानेन तांश्चापि पाण्डुपुत्रा अकल्पयन् ॥

ye cānye pārthivā rājan pratyudyāsyanti saṁyuge । samāhvānena tāṁś cāpi pāṇḍuputrā akalpayan ॥

एवमेषामनीकानि प्रविभक्तानि भागशः । यत्ते कार्यं सपुत्रस्य क्रियतां तदकालिकम् ॥

evam eṣām anīkāni pravibhaktāni bhāgaśaḥ । yat te kāryaṁ saputrasya kriyatāṁ tad akālikam ॥

धृतराष्ट्र उवाच । न सन्ति सर्वे पुत्रा मे मूढा दुर्द्यूतदेविनः । येषां युद्धं बलवता भीमेन रणमूर्धनि ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । na santi sarve putrā me mūḍhā durdyūtadevinaḥ । yeṣāṁ yuddhaṁ balavatā bhīmena raṇamūrdhani ॥

राजानः पार्थिवाः सर्वे प्रोक्षिताः कालधर्मणा । गाण्डीवाग्निं प्रवेक्ष्यन्ति पतङ्गा इव पावकम् ॥

rājānaḥ pārthivāḥ sarve prokṣitāḥ kāladharmaṇā । gāṇḍīvāgniṁ pravekṣyanti pataṅgā iva pāvakam ॥

विद्रुतां वाहिनीं मन्ये कृतवैरैर्महात्मभिः । तां रणे केऽनुयास्यन्ति प्रभग्नां पाण्डवैर्युधि ॥

vidrutāṁ vāhinīṁ manye kr̥tavairair mahātmabhiḥ । tāṁ raṇe ke ’nuyāsyanti prabhagnāṁ pāṇḍavair yudhi ॥

सर्वे ह्यतिरथाः शूराः कीर्तिमन्तः प्रतापिनः । सूर्यपावकयोस्तुल्यास्तेजसा समितिंजयाः ॥

sarve hy atirathāḥ śūrāḥ kīrtimantaḥ pratāpinaḥ । sūryapāvakayos tulyās tejasā samitiṁjayāḥ ॥

येषां युधिष्ठिरो नेता गोप्ता च मधुसूदनः । योधौ च पाण्डवौ वीरौ सव्यसाचिवृकोदरौ ॥

yeṣāṁ yudhiṣṭhiro netā goptā ca madhusūdanaḥ । yodhau ca pāṇḍavau vīrau savyasācivr̥kodarau ॥

नकुलः सहदेवश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । सात्यकिर्द्रुपदश्चैव धृष्टद्युम्नस्य चात्मजः ॥

nakulaḥ sahadevaś ca dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ । sātyakir drupadaś caiva dhr̥ṣṭadyumnasya cātmajaḥ ॥

उत्तमौजाश्च पाञ्चाल्यो युधामन्युश्च दुर्जयः । शिखण्डी क्षत्रदेवश्च तथा वैराटिरुत्तरः ॥

uttamaujāś ca pāñcālyo yudhāmanyuś ca durjayaḥ । śikhaṇḍī kṣatradevaś ca tathā vairāṭir uttaraḥ ॥

काशयश्चेदयश्चैव मत्स्याः सर्वे च सृञ्जयाः । विराटपुत्रो बभ्रुश्च पाञ्चालाश्च प्रभद्रकाः ॥

kāśayaś cedayaś caiva matsyāḥ sarve ca sr̥ñjayāḥ । virāṭaputro babhruś ca pāñcālāś ca prabhadrakāḥ ॥

येषामिन्द्रोऽप्यकामानां न हरेत्पृथिवीमिमाम् । वीराणां रणधीराणां ये भिन्द्युः पर्वतानपि ॥

yeṣām indro ’py akāmānāṁ na haret pr̥thivīm imām । vīrāṇāṁ raṇadhīrāṇāṁ ye bhindyuḥ parvatān api ॥

तान्सर्वान्गुणसंपन्नानमनुष्यप्रतापिनः । क्रोशतो मम दुष्पुत्रो योद्धुमिच्छति संजय ॥

tān sarvān guṇasaṁpannān amanuṣyapratāpinaḥ । krośato mama duṣputro yoddhum icchati saṁjaya ॥

दुर्योधन उवाच । उभौ स्व एकजातीयौ तथोभौ भूमिगोचरौ । अथ कस्मात्पाण्डवानामेकतो मन्यसे जयम् ॥

duryodhana uvāca । ubhau sva ekajātīyau tathobhau bhūmigocarau । atha kasmāt pāṇḍavānām ekato manyase jayam ॥

पितामहं च द्रोणं च कृपं कर्णं च दुर्जयम् । जयद्रथं सोमदत्तमश्वत्थामानमेव च ॥

pitāmahaṁ ca droṇaṁ ca kr̥paṁ karṇaṁ ca durjayam । jayadrathaṁ somadattam aśvatthāmānam eva ca ॥

सुचेतसो महेष्वासानिन्द्रोऽपि सहितोऽमरैः । अशक्तः समरे जेतुं किं पुनस्तात पाण्डवाः ॥

sucetaso maheṣvāsān indro ’pi sahito ’maraiḥ । aśaktaḥ samare jetuṁ kiṁ punas tāta pāṇḍavāḥ ॥

सर्वा च पृथिवी सृष्टा मदर्थे तात पाण्डवान् । आर्यान्धृतिमतः शूरानग्निकल्पान्प्रबाधितुम् ॥

sarvā ca pr̥thivī sr̥ṣṭā madarthe tāta pāṇḍavān । āryān dhr̥timataḥ śūrān agnikalpān prabādhitum ॥

न मामकान्पाण्डवास्ते समर्थाः प्रतिवीक्षितुम् । पराक्रान्तो ह्यहं पाण्डून्सपुत्रान्योद्धुमाहवे ॥

na māmakān pāṇḍavās te samarthāḥ prativīkṣitum । parākrānto hy ahaṁ pāṇḍūn saputrān yoddhum āhave ॥

मत्प्रियं पार्थिवाः सर्वे ये चिकीर्षन्ति भारत । ते तानावारयिष्यन्ति ऐणेयानिव तन्तुना ॥

matpriyaṁ pārthivāḥ sarve ye cikīrṣanti bhārata । te tān āvārayiṣyanti aiṇeyān iva tantunā ॥

महता रथवंशेन शरजालैश्च मामकैः । अभिद्रुता भविष्यन्ति पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ॥

mahatā rathavaṁśena śarajālaiś ca māmakaiḥ । abhidrutā bhaviṣyanti pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha ॥

धृतराष्ट्र उवाच । उन्मत्त इव मे पुत्रो विलपत्येष संजय । न हि शक्तो युधा जेतुं धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । unmatta iva me putro vilapaty eṣa saṁjaya । na hi śakto yudhā jetuṁ dharmarājaṁ yudhiṣṭhiram ॥

जानाति हि सदा भीष्मः पाण्डवानां यशस्विनाम् । बलवत्तां सपुत्राणां धर्मज्ञानां महात्मनाम् ॥

jānāti hi sadā bhīṣmaḥ pāṇḍavānāṁ yaśasvinām । balavattāṁ saputrāṇāṁ dharmajñānāṁ mahātmanām ॥

यतो नारोचयमहं विग्रहं तैर्महात्मभिः । किं तु संजय मे ब्रूहि पुनस्तेषां विचेष्टितम् ॥

yato nārocayam ahaṁ vigrahaṁ tair mahātmabhiḥ । kiṁ tu saṁjaya me brūhi punas teṣāṁ viceṣṭitam ॥

कस्तांस्तरस्विनो भूयः संदीपयति पाण्डवान् । अर्चिष्मतो महेष्वासान्हविषा पावकानिव ॥

kas tāṁs tarasvino bhūyaḥ saṁdīpayati pāṇḍavān । arciṣmato maheṣvāsān haviṣā pāvakān iva ॥

संजय उवाच । धृष्टद्युम्नः सदैवैतान्संदीपयति भारत । युध्यध्वमिति मा भैष्ट युद्धाद्भरतसत्तमाः ॥

saṁjaya uvāca । dhr̥ṣṭadyumnaḥ sadaivaitān saṁdīpayati bhārata । yudhyadhvam iti mā bhaiṣṭa yuddhād bharatasattamāḥ ॥

ये केचित्पार्थिवास्तत्र धार्तराष्ट्रेण संवृताः । युद्धे समागमिष्यन्ति तुमुले कवचह्रदे ॥

ye ke cit pārthivās tatra dhārtarāṣṭreṇa saṁvr̥tāḥ । yuddhe samāgamiṣyanti tumule kavacahrade ॥

तान्सर्वानाहवे क्रुद्धान्सानुबन्धान्समागतान् । अहमेकः समादास्ये तिमिर्मत्स्यानिवौदकान् ॥

tān sarvān āhave kruddhān sānubandhān samāgatān । aham ekaḥ samādāsye timir matsyān ivaudakān ॥

भीष्मं द्रोणं कृपं कर्णं द्रौणिं शल्यं सुयोधनम् । एतांश्चापि निरोत्स्यामि वेलेव मकरालयम् ॥

bhīṣmaṁ droṇaṁ kr̥paṁ karṇaṁ drauṇiṁ śalyaṁ suyodhanam । etāṁś cāpi nirotsyāmi veleva makarālayam ॥

तथा ब्रुवाणं धर्मात्मा प्राह राजा युधिष्ठिरः । तव धैर्यं च वीर्यं च पाञ्चालाः पाण्डवैः सह । सर्वे समधिरूढाः स्म संग्रामान्नः समुद्धर ॥

tathā bruvāṇaṁ dharmātmā prāha rājā yudhiṣṭhiraḥ । tava dhairyaṁ ca vīryaṁ ca pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha । sarve samadhirūḍhāḥ sma saṁgrāmān naḥ samuddhara ॥

जानामि त्वां महाबाहो क्षत्रधर्मे व्यवस्थितम् । समर्थमेकं पर्याप्तं कौरवाणां युयुत्सताम् । भवता यद्विधातव्यं तन्नः श्रेयः परंतप ॥

jānāmi tvāṁ mahābāho kṣatradharme vyavasthitam । samartham ekaṁ paryāptaṁ kauravāṇāṁ yuyutsatām । bhavatā yad vidhātavyaṁ tan naḥ śreyaḥ paraṁtapa ॥

संग्रामादपयातानां भग्नानां शरणैषिणाम् । पौरुषं दर्शयञ्शूरो यस्तिष्ठेदग्रतः पुमान् । क्रीणीयात्तं सहस्रेण नीतिमन्नाम तत्पदम् ॥

saṁgrāmād apayātānāṁ bhagnānāṁ śaraṇaiṣiṇām । pauruṣaṁ darśayañ śūro yas tiṣṭhed agrataḥ pumān । krīṇīyāt taṁ sahasreṇa nītiman nāma tat padam ॥

स त्वं शूरश्च वीरश्च विक्रान्तश्च नरर्षभ । भयार्तानां परित्राता संयुगेषु न संशयः ॥

sa tvaṁ śūraś ca vīraś ca vikrāntaś ca nararṣabha । bhayārtānāṁ paritrātā saṁyugeṣu na saṁśayaḥ ॥

एवं ब्रुवति कौन्तेये धर्मात्मनि युधिष्ठिरे । धृष्टद्युम्न उवाचेदं मां वचो गतसाध्वसः ॥

evaṁ bruvati kaunteye dharmātmani yudhiṣṭhire । dhr̥ṣṭadyumna uvācedaṁ māṁ vaco gatasādhvasaḥ ॥

सर्वाञ्जनपदान्सूत योधा दुर्योधनस्य ये । सबाह्लीकान्कुरून्ब्रूयाः प्रातिपेयाञ्शरद्वतः ॥

sarvāñ janapadān sūta yodhā duryodhanasya ye । sabāhlīkān kurūn brūyāḥ prātipeyāñ śaradvataḥ ॥

सूतपुत्रं तथा द्रोणं सहपुत्रं जयद्रथम् । दुःशासनं विकर्णं च तथा दुर्योधनं नृपम् ॥

sūtaputraṁ tathā droṇaṁ sahaputraṁ jayadratham । duḥśāsanaṁ vikarṇaṁ ca tathā duryodhanaṁ nr̥pam ॥

भीष्मं चैव ब्रूहि गत्वा त्वमाशु; युधिष्ठिरं साधुनैवाभ्युपेत । मा वो वधीदर्जुनो देवगुप्तः; क्षिप्रं याचध्वं पाण्डवं लोकवीरम् ॥

bhīṣmaṁ caiva brūhi gatvā tvam āśu; yudhiṣṭhiraṁ sādhunaivābhyupeta । mā vo vadhīd arjuno devaguptaḥ; kṣipraṁ yācadhvaṁ pāṇḍavaṁ lokavīram ॥

नैतादृशो हि योधोऽस्ति पृथिव्यामिह कश्चन । यथाविधः सव्यसाची पाण्डवः शस्त्रवित्तमः ॥

naitādr̥śo hi yodho ’sti pr̥thivyām iha kaś cana । yathāvidhaḥ savyasācī pāṇḍavaḥ śastravittamaḥ ॥

देवैर्हि संभृतो दिव्यो रथो गाण्डीवधन्वनः । न स जेयो मनुष्येण मा स्म कृध्वं मनो युधि ॥

devair hi saṁbhr̥to divyo ratho gāṇḍīvadhanvanaḥ । na sa jeyo manuṣyeṇa mā sma kr̥dhvaṁ mano yudhi ॥