Adhyāya 58

धृतराष्ट्र उवाच । यदब्रूतां महात्मानौ वासुदेवधनंजयौ । तन्मे ब्रूहि महाप्राज्ञ शुश्रूषे वचनं तव ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । yad abrūtāṁ mahātmānau vāsudevadhanaṁjayau । tan me brūhi mahāprājña śuśrūṣe vacanaṁ tava ॥

संजय उवाच । शृणु राजन्यथा दृष्टौ मया कृष्णधनंजयौ । ऊचतुश्चापि यद्वीरौ तत्ते वक्ष्यामि भारत ॥

saṁjaya uvāca । śr̥ṇu rājan yathā dr̥ṣṭau mayā kr̥ṣṇadhanaṁjayau । ūcatuś cāpi yad vīrau tat te vakṣyāmi bhārata ॥

पादाङ्गुलीरभिप्रेक्षन्प्रयतोऽहं कृताञ्जलिः । शुद्धान्तं प्राविशं राजन्नाख्यातुं नरदेवयोः ॥

pādāṅgulīr abhiprekṣan prayato ’haṁ kr̥tāñjaliḥ । śuddhāntaṁ prāviśaṁ rājann ākhyātuṁ naradevayoḥ ॥

नैवाभिमन्युर्न यमौ तं देशमभियान्ति वै । यत्र कृष्णौ च कृष्णा च सत्यभामा च भामिनी ॥

naivābhimanyur na yamau taṁ deśam abhiyānti vai । yatra kr̥ṣṇau ca kr̥ṣṇā ca satyabhāmā ca bhāminī ॥

उभौ मध्वासवक्षीबावुभौ चन्दनरूषितौ । स्रग्विणौ वरवस्त्रौ तौ दिव्याभरणभूषितौ ॥

ubhau madhvāsavakṣībāv ubhau candanarūṣitau । sragviṇau varavastrau tau divyābharaṇabhūṣitau ॥

नैकरत्नविचित्रं तु काञ्चनं महदासनम् । विविधास्तरणास्तीर्णं यत्रासातामरिंदमौ ॥

naikaratnavicitraṁ tu kāñcanaṁ mahad āsanam । vividhāstaraṇāstīrṇaṁ yatrāsātām ariṁdamau ॥

अर्जुनोत्सङ्गगौ पादौ केशवस्योपलक्षये । अर्जुनस्य च कृष्णायां सत्यायां च महात्मनः ॥

arjunotsaṅgagau pādau keśavasyopalakṣaye । arjunasya ca kr̥ṣṇāyāṁ satyāyāṁ ca mahātmanaḥ ॥

काञ्चनं पादपीठं तु पार्थो मे प्रादिशत्तदा । तदहं पाणिना स्पृष्ट्वा ततो भूमावुपाविशम् ॥

kāñcanaṁ pādapīṭhaṁ tu pārtho me prādiśat tadā । tad ahaṁ pāṇinā spr̥ṣṭvā tato bhūmāv upāviśam ॥

ऊर्ध्वरेखतलौ पादौ पार्थस्य शुभलक्षणौ । पादपीठादपहृतौ तत्रापश्यमहं शुभौ ॥

ūrdhvarekhatalau pādau pārthasya śubhalakṣaṇau । pādapīṭhād apahr̥tau tatrāpaśyam ahaṁ śubhau ॥

श्यामौ बृहन्तौ तरुणौ शालस्कन्धाविवोद्गतौ । एकासनगतौ दृष्ट्वा भयं मां महदाविशत् ॥

śyāmau br̥hantau taruṇau śālaskandhāv ivodgatau । ekāsanagatau dr̥ṣṭvā bhayaṁ māṁ mahad āviśat ॥

इन्द्रविष्णुसमावेतौ मन्दात्मा नावबुध्यते । संश्रयाद्द्रोणभीष्माभ्यां कर्णस्य च विकत्थनात् ॥

indraviṣṇusamāv etau mandātmā nāvabudhyate । saṁśrayād droṇabhīṣmābhyāṁ karṇasya ca vikatthanāt ॥

निदेशस्थाविमौ यस्य मानसस्तस्य सेत्स्यते । संकल्पो धर्मराजस्य निश्चयो मे तदाभवत् ॥

nideśasthāv imau yasya mānasas tasya setsyate । saṁkalpo dharmarājasya niścayo me tadābhavat ॥

सत्कृतश्चान्नपानाभ्यामाच्छन्नो लब्धसत्क्रियः । अञ्जलिं मूर्ध्नि संधाय तौ संदेशमचोदयम् ॥

satkr̥taś cānnapānābhyām ācchanno labdhasatkriyaḥ । añjaliṁ mūrdhni saṁdhāya tau saṁdeśam acodayam ॥

धनुर्बाणोचितेनैकपाणिना शुभलक्षणम् । पादमानमयन्पार्थः केशवं समचोदयत् ॥

dhanurbāṇocitenaikapāṇinā śubhalakṣaṇam । pādam ānamayan pārthaḥ keśavaṁ samacodayat ॥

इन्द्रकेतुरिवोत्थाय सर्वाभरणभूषितः । इन्द्रवीर्योपमः कृष्णः संविष्टो माभ्यभाषत ॥

indraketur ivotthāya sarvābharaṇabhūṣitaḥ । indravīryopamaḥ kr̥ṣṇaḥ saṁviṣṭo mābhyabhāṣata ॥

वाचं स वदतां श्रेष्ठो ह्लादिनीं वचनक्षमाम् । त्रासनीं धार्तराष्ट्राणां मृदुपूर्वां सुदारुणाम् ॥

vācaṁ sa vadatāṁ śreṣṭho hlādinīṁ vacanakṣamām । trāsanīṁ dhārtarāṣṭrāṇāṁ mr̥dupūrvāṁ sudāruṇām ॥

वाचं तां वचनार्हस्य शिक्षाक्षरसमन्विताम् । अश्रौषमहमिष्टार्थां पश्चाद्धृदयशोषिणीम् ॥

vācaṁ tāṁ vacanārhasya śikṣākṣarasamanvitām । aśrauṣam aham iṣṭārthāṁ paścād dhr̥dayaśoṣiṇīm ॥

वासुदेव उवाच । संजयेदं वचो ब्रूया धृतराष्ट्रं मनीषिणम् । शृण्वतः कुरुमुख्यस्य द्रोणस्यापि च शृण्वतः ॥

vāsudeva uvāca । saṁjayedaṁ vaco brūyā dhr̥tarāṣṭraṁ manīṣiṇam । śr̥ṇvataḥ kurumukhyasya droṇasyāpi ca śr̥ṇvataḥ ॥

यजध्वं विपुलैर्यज्ञैर्विप्रेभ्यो दत्त दक्षिणाः । पुत्रैर्दारैश्च मोदध्वं महद्वो भयमागतम् ॥

yajadhvaṁ vipulair yajñair viprebhyo datta dakṣiṇāḥ । putrair dāraiś ca modadhvaṁ mahad vo bhayam āgatam ॥

अर्थांस्त्यजत पात्रेभ्यः सुतान्प्राप्नुत कामजान् । प्रियं प्रियेभ्यश्चरत राजा हि त्वरते जये ॥

arthāṁs tyajata pātrebhyaḥ sutān prāpnuta kāmajān । priyaṁ priyebhyaś carata rājā hi tvarate jaye ॥

ऋणमेतत्प्रवृद्धं मे हृदयान्नापसर्पति । यद्गोविन्देति चुक्रोश कृष्णा मां दूरवासिनम् ॥

r̥ṇam etat pravr̥ddhaṁ me hr̥dayān nāpasarpati । yad govindeti cukrośa kr̥ṣṇā māṁ dūravāsinam ॥

तेजोमयं दुराधर्षं गाण्डीवं यस्य कार्मुकम् । मद्द्वितीयेन तेनेह वैरं वः सव्यसाचिना ॥

tejomayaṁ durādharṣaṁ gāṇḍīvaṁ yasya kārmukam । maddvitīyena teneha vairaṁ vaḥ savyasācinā ॥

मद्द्वितीयं पुनः पार्थं कः प्रार्थयितुमिच्छति । यो न कालपरीतो वाप्यपि साक्षात्पुरंदरः ॥

maddvitīyaṁ punaḥ pārthaṁ kaḥ prārthayitum icchati । yo na kālaparīto vāpy api sākṣāt puraṁdaraḥ ॥

बाहुभ्यामुद्वहेद्भूमिं दहेत्क्रुद्ध इमाः प्रजाः । पातयेत्त्रिदिवाद्देवान्योऽर्जुनं समरे जयेत् ॥

bāhubhyām udvahed bhūmiṁ dahet kruddha imāḥ prajāḥ । pātayet tridivād devān yo ’rjunaṁ samare jayet ॥

देवासुरमनुष्येषु यक्षगन्धर्वभोगिषु । न तं पश्याम्यहं युद्धे पाण्डवं योऽभ्ययाद्रणे ॥

devāsuramanuṣyeṣu yakṣagandharvabhogiṣu । na taṁ paśyāmy ahaṁ yuddhe pāṇḍavaṁ yo ’bhyayād raṇe ॥

यत्तद्विराटनगरे श्रूयते महदद्भुतम् । एकस्य च बहूनां च पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥

yat tad virāṭanagare śrūyate mahad adbhutam । ekasya ca bahūnāṁ ca paryāptaṁ tan nidarśanam ॥

एकेन पाण्डुपुत्रेण विराटनगरे यदा । भग्नाः पलायन्त दिशः पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥

ekena pāṇḍuputreṇa virāṭanagare yadā । bhagnāḥ palāyanta diśaḥ paryāptaṁ tan nidarśanam ॥

बलं वीर्यं च तेजश्च शीघ्रता लघुहस्तता । अविषादश्च धैर्यं च पार्थान्नान्यत्र विद्यते ॥

balaṁ vīryaṁ ca tejaś ca śīghratā laghuhastatā । aviṣādaś ca dhairyaṁ ca pārthān nānyatra vidyate ॥

संजय उवाच । इत्यब्रवीद्धृषीकेशः पार्थमुद्धर्षयन्गिरा । गर्जन्समयवर्षीव गगने पाकशासनः ॥

saṁjaya uvāca । ity abravīd dhr̥ṣīkeśaḥ pārtham uddharṣayan girā । garjan samayavarṣīva gagane pākaśāsanaḥ ॥

केशवस्य वचः श्रुत्वा किरीटी श्वेतवाहनः । अर्जुनस्तन्महद्वाक्यमब्रवील्लोमहर्षणम् ॥

keśavasya vacaḥ śrutvā kirīṭī śvetavāhanaḥ । arjunas tan mahad vākyam abravīl lomaharṣaṇam ॥