Adhyāya 54

दुर्योधन उवाच । न भेतव्यं महाराज न शोच्या भवता वयम् । समर्थाः स्म परान्राजन्विजेतुं समरे विभो ॥

duryodhana uvāca । na bhetavyaṁ mahārāja na śocyā bhavatā vayam । samarthāḥ sma parān rājan vijetuṁ samare vibho ॥

वनं प्रव्राजितान्पार्थान्यदायान्मधुसूदनः । महता बलचक्रेण परराष्ट्रावमर्दिना ॥

vanaṁ pravrājitān pārthān yad āyān madhusūdanaḥ । mahatā balacakreṇa pararāṣṭrāvamardinā ॥

केकया धृष्टकेतुश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । राजानश्चान्वयुः पार्थान्बहवोऽन्येऽनुयायिनः ॥

kekayā dhr̥ṣṭaketuś ca dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ । rājānaś cānvayuḥ pārthān bahavo ’nye ’nuyāyinaḥ ॥

इन्द्रप्रस्थस्य चादूरात्समाजग्मुर्महारथाः । व्यगर्हयंश्च संगम्य भवन्तं कुरुभिः सह ॥

indraprasthasya cādūrāt samājagmur mahārathāḥ । vyagarhayaṁś ca saṁgamya bhavantaṁ kurubhiḥ saha ॥

ते युधिष्ठिरमासीनमजिनैः प्रतिवासितम् । कृष्णप्रधानाः संहत्य पर्युपासन्त भारत ॥

te yudhiṣṭhiram āsīnam ajinaiḥ prativāsitam । kr̥ṣṇapradhānāḥ saṁhatya paryupāsanta bhārata ॥

प्रत्यादानं च राज्यस्य कार्यमूचुर्नराधिपाः । भवतः सानुबन्धस्य समुच्छेदं चिकीर्षवः ॥

pratyādānaṁ ca rājyasya kāryam ūcur narādhipāḥ । bhavataḥ sānubandhasya samucchedaṁ cikīrṣavaḥ ॥

श्रुत्वा चैतन्मयोक्तास्तु भीष्मद्रोणकृपास्तदा । ज्ञातिक्षयभयाद्राजन्भीतेन भरतर्षभ ॥

śrutvā caitan mayoktās tu bhīṣmadroṇakr̥pās tadā । jñātikṣayabhayād rājan bhītena bharatarṣabha ॥

न ते स्थास्यन्ति समये पाण्डवा इति मे मतिः । समुच्छेदं हि नः कृत्स्नं वासुदेवश्चिकीर्षति ॥

na te sthāsyanti samaye pāṇḍavā iti me matiḥ । samucchedaṁ hi naḥ kr̥tsnaṁ vāsudevaś cikīrṣati ॥

ऋते च विदुरं सर्वे यूयं वध्या महात्मनः । धृतराष्ट्रश्च धर्मज्ञो न वध्यः कुरुसत्तमः ॥

r̥te ca viduraṁ sarve yūyaṁ vadhyā mahātmanaḥ । dhr̥tarāṣṭraś ca dharmajño na vadhyaḥ kurusattamaḥ ॥

समुच्छेदं च कृत्स्नं नः कृत्वा तात जनार्दनः । एकराज्यं कुरूणां स्म चिकीर्षति युधिष्ठिरे ॥

samucchedaṁ ca kr̥tsnaṁ naḥ kr̥tvā tāta janārdanaḥ । ekarājyaṁ kurūṇāṁ sma cikīrṣati yudhiṣṭhire ॥

तत्र किं प्राप्तकालं नः प्रणिपातः पलायनम् । प्राणान्वा संपरित्यज्य प्रतियुध्यामहे परान् ॥

tatra kiṁ prāptakālaṁ naḥ praṇipātaḥ palāyanam । prāṇān vā saṁparityajya pratiyudhyāmahe parān ॥

प्रतियुद्धे तु नियतः स्यादस्माकं पराजयः । युधिष्ठिरस्य सर्वे हि पार्थिवा वशवर्तिनः ॥

pratiyuddhe tu niyataḥ syād asmākaṁ parājayaḥ । yudhiṣṭhirasya sarve hi pārthivā vaśavartinaḥ ॥

विरक्तराष्ट्राश्च वयं मित्राणि कुपितानि नः । धिक्कृताः पार्थिवैः सर्वैः स्वजनेन च सर्वशः ॥

viraktarāṣṭrāś ca vayaṁ mitrāṇi kupitāni naḥ । dhikkr̥tāḥ pārthivaiḥ sarvaiḥ svajanena ca sarvaśaḥ ॥

प्रणिपाते तु दोषोऽस्ति बन्धूनां शाश्वतीः समाः । पितरं त्वेव शोचामि प्रज्ञानेत्रं जनेश्वरम् । मत्कृते दुःखमापन्नं क्लेशं प्राप्तमनन्तकम् ॥

praṇipāte tu doṣo ’sti bandhūnāṁ śāśvatīḥ samāḥ । pitaraṁ tv eva śocāmi prajñānetraṁ janeśvaram । matkr̥te duḥkham āpannaṁ kleśaṁ prāptam anantakam ॥

कृतं हि तव पुत्रैश्च परेषामवरोधनम् । मत्प्रियार्थं पुरैवैतद्विदितं ते नरोत्तम ॥

kr̥taṁ hi tava putraiś ca pareṣām avarodhanam । matpriyārthaṁ puraivaitad viditaṁ te narottama ॥

ते राज्ञो धृतराष्ट्रस्य सामात्यस्य महारथाः । वैरं प्रतिकरिष्यन्ति कुलोच्छेदेन पाण्डवाः ॥

te rājño dhr̥tarāṣṭrasya sāmātyasya mahārathāḥ । vairaṁ pratikariṣyanti kulocchedena pāṇḍavāḥ ॥

ततो द्रोणोऽब्रवीद्भीष्मः कृपो द्रौणिश्च भारत । मत्वा मां महतीं चिन्तामास्थितं व्यथितेन्द्रियम् ॥

tato droṇo ’bravīd bhīṣmaḥ kr̥po drauṇiś ca bhārata । matvā māṁ mahatīṁ cintām āsthitaṁ vyathitendriyam ॥

अभिद्रुग्धाः परे चेन्नो न भेतव्यं परंतप । असमर्थाः परे जेतुमस्मान्युधि जनेश्वर ॥

abhidrugdhāḥ pare cen no na bhetavyaṁ paraṁtapa । asamarthāḥ pare jetum asmān yudhi janeśvara ॥

एकैकशः समर्थाः स्मो विजेतुं सर्वपार्थिवान् । आगच्छन्तु विनेष्यामो दर्पमेषां शितैः शरैः ॥

ekaikaśaḥ samarthāḥ smo vijetuṁ sarvapārthivān । āgacchantu vineṣyāmo darpam eṣāṁ śitaiḥ śaraiḥ ॥

पुरैकेन हि भीष्मेण विजिताः सर्वपार्थिवाः । मृते पितर्यभिक्रुद्धो रथेनैकेन भारत ॥

puraikena hi bhīṣmeṇa vijitāḥ sarvapārthivāḥ । mr̥te pitary abhikruddho rathenaikena bhārata ॥

जघान सुबहूंस्तेषां संरब्धः कुरुसत्तमः । ततस्ते शरणं जग्मुर्देवव्रतमिमं भयात् ॥

jaghāna subahūṁs teṣāṁ saṁrabdhaḥ kurusattamaḥ । tatas te śaraṇaṁ jagmur devavratam imaṁ bhayāt ॥

स भीष्मः सुसमर्थोऽयमस्माभिः सहितो रणे । परान्विजेतुं तस्मात्ते व्येतु भीर्भरतर्षभ । इत्येषां निश्चयो ह्यासीत्तत्कालममितौजसाम् ॥

sa bhīṣmaḥ susamartho ’yam asmābhiḥ sahito raṇe । parān vijetuṁ tasmāt te vyetu bhīr bharatarṣabha । ity eṣāṁ niścayo hy āsīt tatkālam amitaujasām ॥

पुरा परेषां पृथिवी कृत्स्नासीद्वशवर्तिनी । अस्मान्पुनरमी नाद्य समर्था जेतुमाहवे । छिन्नपक्षाः परे ह्यद्य वीर्यहीनाश्च पाण्डवाः ॥

purā pareṣāṁ pr̥thivī kr̥tsnāsīd vaśavartinī । asmān punar amī nādya samarthā jetum āhave । chinnapakṣāḥ pare hy adya vīryahīnāś ca pāṇḍavāḥ ॥

अस्मत्संस्था च पृथिवी वर्तते भरतर्षभ । एकार्थाः सुखदुःखेषु मयानीताश्च पार्थिवाः ॥

asmatsaṁsthā ca pr̥thivī vartate bharatarṣabha । ekārthāḥ sukhaduḥkheṣu mayānītāś ca pārthivāḥ ॥

अप्यग्निं प्रविशेयुस्ते समुद्रं वा परंतप । मदर्थे पार्थिवाः सर्वे तद्विद्धि कुरुसत्तम ॥

apy agniṁ praviśeyus te samudraṁ vā paraṁtapa । madarthe pārthivāḥ sarve tad viddhi kurusattama ॥

उन्मत्तमिव चापि त्वां प्रहसन्तीह दुःखितम् । विलपन्तं बहुविधं भीतं परविकत्थने ॥

unmattam iva cāpi tvāṁ prahasantīha duḥkhitam । vilapantaṁ bahuvidhaṁ bhītaṁ paravikatthane ॥

एषां ह्येकैकशो राज्ञां समर्थः पाण्डवान्प्रति । आत्मानं मन्यते सर्वो व्येतु ते भयमागतम् ॥

eṣāṁ hy ekaikaśo rājñāṁ samarthaḥ pāṇḍavān prati । ātmānaṁ manyate sarvo vyetu te bhayam āgatam ॥

सर्वां समग्रां सेनां मे वासवोऽपि न शक्नुयात् । हन्तुमक्षय्यरूपेयं ब्रह्मणापि स्वयम्भुवा ॥

sarvāṁ samagrāṁ senāṁ me vāsavo ’pi na śaknuyāt । hantum akṣayyarūpeyaṁ brahmaṇāpi svayambhuvā ॥

युधिष्ठिरः पुरं हित्वा पञ्च ग्रामान्स याचति । भीतो हि मामकात्सैन्यात्प्रभावाच्चैव मे प्रभो ॥

yudhiṣṭhiraḥ puraṁ hitvā pañca grāmān sa yācati । bhīto hi māmakāt sainyāt prabhāvāc caiva me prabho ॥

समर्थं मन्यसे यच्च कुन्तीपुत्रं वृकोदरम् । तन्मिथ्या न हि मे कृत्स्नं प्रभावं वेत्थ भारत ॥

samarthaṁ manyase yac ca kuntīputraṁ vr̥kodaram । tan mithyā na hi me kr̥tsnaṁ prabhāvaṁ vettha bhārata ॥

मत्समो हि गदायुद्धे पृथिव्यां नास्ति कश्चन । नासीत्कश्चिदतिक्रान्तो भविता न च कश्चन ॥

matsamo hi gadāyuddhe pr̥thivyāṁ nāsti kaś cana । nāsīt kaś cid atikrānto bhavitā na ca kaś cana ॥

युक्तो दुःखोचितश्चाहं विद्यापारगतस्तथा । तस्मान्न भीमान्नान्येभ्यो भयं मे विद्यते क्वचित् ॥

yukto duḥkhocitaś cāhaṁ vidyāpāragatas tathā । tasmān na bhīmān nānyebhyo bhayaṁ me vidyate kva cit ॥

दुर्योधनसमो नास्ति गदायामिति निश्चयः । संकर्षणस्य भद्रं ते यत्तदैनमुपावसम् ॥

duryodhanasamo nāsti gadāyām iti niścayaḥ । saṁkarṣaṇasya bhadraṁ te yat tadainam upāvasam ॥

युद्धे संकर्षणसमो बलेनाभ्यधिको भुवि । गदाप्रहारं भीमो मे न जातु विषहेद्युधि ॥

yuddhe saṁkarṣaṇasamo balenābhyadhiko bhuvi । gadāprahāraṁ bhīmo me na jātu viṣahed yudhi ॥

एकं प्रहारं यं दद्यां भीमाय रुषितो नृप । स एवैनं नयेद्घोरं क्षिप्रं वैवस्वतक्षयम् ॥

ekaṁ prahāraṁ yaṁ dadyāṁ bhīmāya ruṣito nr̥pa । sa evainaṁ nayed ghoraṁ kṣipraṁ vaivasvatakṣayam ॥

इच्छेयं च गदाहस्तं राजन्द्रष्टुं वृकोदरम् । सुचिरं प्रार्थितो ह्येष मम नित्यं मनोरथः ॥

iccheyaṁ ca gadāhastaṁ rājan draṣṭuṁ vr̥kodaram । suciraṁ prārthito hy eṣa mama nityaṁ manorathaḥ ॥

गदया निहतो ह्याजौ मम पार्थो वृकोदरः । विशीर्णगात्रः पृथिवीं परासुः प्रपतिष्यति ॥

gadayā nihato hy ājau mama pārtho vr̥kodaraḥ । viśīrṇagātraḥ pr̥thivīṁ parāsuḥ prapatiṣyati ॥

गदाप्रहाराभिहतो हिमवानपि पर्वतः । सकृन्मया विशीर्येत गिरिः शतसहस्रधा ॥

gadāprahārābhihato himavān api parvataḥ । sakr̥n mayā viśīryeta giriḥ śatasahasradhā ॥

स चाप्येतद्विजानाति वासुदेवार्जुनौ तथा । दुर्योधनसमो नास्ति गदायामिति निश्चयः ॥

sa cāpy etad vijānāti vāsudevārjunau tathā । duryodhanasamo nāsti gadāyām iti niścayaḥ ॥

तत्ते वृकोदरमयं भयं व्येतु महाहवे । व्यपनेष्याम्यहं ह्येनं मा राजन्विमना भव ॥

tat te vr̥kodaramayaṁ bhayaṁ vyetu mahāhave । vyapaneṣyāmy ahaṁ hy enaṁ mā rājan vimanā bhava ॥

तस्मिन्मया हते क्षिप्रमर्जुनं बहवो रथाः । तुल्यरूपा विशिष्टाश्च क्षेप्स्यन्ति भरतर्षभ ॥

tasmin mayā hate kṣipram arjunaṁ bahavo rathāḥ । tulyarūpā viśiṣṭāś ca kṣepsyanti bharatarṣabha ॥

भीष्मो द्रोणः कृपो द्रौणिः कर्णो भूरिश्रवास्तथा । प्राग्ज्योतिषाधिपः शल्यः सिन्धुराजो जयद्रथः ॥

bhīṣmo droṇaḥ kr̥po drauṇiḥ karṇo bhūriśravās tathā । prāgjyotiṣādhipaḥ śalyaḥ sindhurājo jayadrathaḥ ॥

एकैक एषां शक्तस्तु हन्तुं भारत पाण्डवान् । समस्तास्तु क्षणेनैतान्नेष्यन्ति यमसादनम् ॥

ekaika eṣāṁ śaktas tu hantuṁ bhārata pāṇḍavān । samastās tu kṣaṇenaitān neṣyanti yamasādanam ॥

समग्रा पार्थिवी सेना पार्थमेकं धनंजयम् । कस्मादशक्ता निर्जेतुमिति हेतुर्न विद्यते ॥

samagrā pārthivī senā pārtham ekaṁ dhanaṁjayam । kasmād aśaktā nirjetum iti hetur na vidyate ॥

शरव्रातैस्तु भीष्मेण शतशोऽथ सहस्रशः । द्रोणद्रौणिकृपैश्चैव गन्ता पार्थो यमक्षयम् ॥

śaravrātais tu bhīṣmeṇa śataśo ’tha sahasraśaḥ । droṇadrauṇikr̥paiś caiva gantā pārtho yamakṣayam ॥

पितामहो हि गाङ्गेयः शंतनोरधि भारत । ब्रह्मर्षिसदृशो जज्ञे देवैरपि दुरुत्सहः । पित्रा ह्युक्तः प्रसन्नेन नाकामस्त्वं मरिष्यसि ॥

pitāmaho hi gāṅgeyaḥ śaṁtanor adhi bhārata । brahmarṣisadr̥śo jajñe devair api durutsahaḥ । pitrā hy uktaḥ prasannena nākāmas tvaṁ mariṣyasi ॥

ब्रह्मर्षेश्च भरद्वाजाद्द्रोण्यां द्रोणो व्यजायत । द्रोणाज्जज्ञे महाराज द्रौणिश्च परमास्त्रवित् ॥

brahmarṣeś ca bharadvājād droṇyāṁ droṇo vyajāyata । droṇāj jajñe mahārāja drauṇiś ca paramāstravit ॥

कृपश्चाचार्यमुख्योऽयं महर्षेर्गौतमादपि । शरस्तम्बोद्भवः श्रीमानवध्य इति मे मतिः ॥

kr̥paś cācāryamukhyo ’yaṁ maharṣer gautamād api । śarastambodbhavaḥ śrīmān avadhya iti me matiḥ ॥

अयोनिजं त्रयं ह्येतत्पिता माता च मातुलः । अश्वत्थाम्नो महाराज स च शूरः स्थितो मम ॥

ayonijaṁ trayaṁ hy etat pitā mātā ca mātulaḥ । aśvatthāmno mahārāja sa ca śūraḥ sthito mama ॥

सर्व एते महाराज देवकल्पा महारथाः । शक्रस्यापि व्यथां कुर्युः संयुगे भरतर्षभ ॥

sarva ete mahārāja devakalpā mahārathāḥ । śakrasyāpi vyathāṁ kuryuḥ saṁyuge bharatarṣabha ॥

भीष्मद्रोणकृपाणां च तुल्यः कर्णो मतो मम । अनुज्ञातश्च रामेण मत्समोऽसीति भारत ॥

bhīṣmadroṇakr̥pāṇāṁ ca tulyaḥ karṇo mato mama । anujñātaś ca rāmeṇa matsamo ’sīti bhārata ॥

कुण्डले रुचिरे चास्तां कर्णस्य सहजे शुभे । ते शच्यर्थे महेन्द्रेण याचितः स परंतपः । अमोघया महाराज शक्त्या परमभीमया ॥

kuṇḍale rucire cāstāṁ karṇasya sahaje śubhe । te śacyarthe mahendreṇa yācitaḥ sa paraṁtapaḥ । amoghayā mahārāja śaktyā paramabhīmayā ॥

तस्य शक्त्योपगूढस्य कस्माज्जीवेद्धनंजयः । विजयो मे ध्रुवं राजन्फलं पाणाविवाहितम् । अभिव्यक्तः परेषां च कृत्स्नो भुवि पराजयः ॥

tasya śaktyopagūḍhasya kasmāj jīved dhanaṁjayaḥ । vijayo me dhruvaṁ rājan phalaṁ pāṇāv ivāhitam । abhivyaktaḥ pareṣāṁ ca kr̥tsno bhuvi parājayaḥ ॥

अह्ना ह्येकेन भीष्मोऽयमयुतं हन्ति भारत । तत्समाश्च महेष्वासा द्रोणद्रौणिकृपा अपि ॥

ahnā hy ekena bhīṣmo ’yam ayutaṁ hanti bhārata । tat samāś ca maheṣvāsā droṇadrauṇikr̥pā api ॥

संशप्तानि च वृन्दानि क्षत्रियाणां परंतप । अर्जुनं वयमस्मान्वा धनंजय इति स्म ह ॥

saṁśaptāni ca vr̥ndāni kṣatriyāṇāṁ paraṁtapa । arjunaṁ vayam asmān vā dhanaṁjaya iti sma ha ॥

तांश्चालमिति मन्यन्ते सव्यसाचिवधे विभो । पार्थिवाः स भवान्राजन्नकस्माद्व्यथते कथम् ॥

tāṁś cālam iti manyante savyasācivadhe vibho । pārthivāḥ sa bhavān rājann akasmād vyathate katham ॥

भीमसेने च निहते कोऽन्यो युध्येत भारत । परेषां तन्ममाचक्ष्व यदि वेत्थ परंतप ॥

bhīmasene ca nihate ko ’nyo yudhyeta bhārata । pareṣāṁ tan mamācakṣva yadi vettha paraṁtapa ॥

पञ्च ते भ्रातरः सर्वे धृष्टद्युम्नोऽथ सात्यकिः । परेषां सप्त ये राजन्योधाः परमकं बलम् ॥

pañca te bhrātaraḥ sarve dhr̥ṣṭadyumno ’tha sātyakiḥ । pareṣāṁ sapta ye rājan yodhāḥ paramakaṁ balam ॥

अस्माकं तु विशिष्टा ये भीष्मद्रोणकृपादयः । द्रौणिर्वैकर्तनः कर्णः सोमदत्तोऽथ बाह्लिकः ॥

asmākaṁ tu viśiṣṭā ye bhīṣmadroṇakr̥pādayaḥ । drauṇir vaikartanaḥ karṇaḥ somadatto ’tha bāhlikaḥ ॥

प्राग्ज्योतिषाधिपः शल्य आवन्त्योऽथ जयद्रथः । दुःशासनो दुर्मुखश्च दुःसहश्च विशां पते ॥

prāgjyotiṣādhipaḥ śalya āvantyo ’tha jayadrathaḥ । duḥśāsano durmukhaś ca duḥsahaś ca viśāṁ pate ॥

श्रुतायुश्चित्रसेनश्च पुरुमित्रो विविंशतिः । शलो भूरिश्रवाश्चोभौ विकर्णश्च तवात्मजः ॥

śrutāyuś citrasenaś ca purumitro viviṁśatiḥ । śalo bhūriśravāś cobhau vikarṇaś ca tavātmajaḥ ॥

अक्षौहिण्यो हि मे राजन्दशैका च समाहृताः । न्यूनाः परेषां सप्तैव कस्मान्मे स्यात्पराजयः ॥

akṣauhiṇyo hi me rājan daśaikā ca samāhr̥tāḥ । nyūnāḥ pareṣāṁ saptaiva kasmān me syāt parājayaḥ ॥

बलं त्रिगुणतो हीनं योध्यं प्राह बृहस्पतिः । परेभ्यस्त्रिगुणा चेयं मम राजन्ननीकिनी ॥

balaṁ triguṇato hīnaṁ yodhyaṁ prāha br̥haspatiḥ । parebhyas triguṇā ceyaṁ mama rājann anīkinī ॥

गुणहीनं परेषां च बहु पश्यामि भारत । गुणोदयं बहुगुणमात्मनश्च विशां पते ॥

guṇahīnaṁ pareṣāṁ ca bahu paśyāmi bhārata । guṇodayaṁ bahuguṇam ātmanaś ca viśāṁ pate ॥

एतत्सर्वं समाज्ञाय बलाग्र्यं मम भारत । न्यूनतां पाण्डवानां च न मोहं गन्तुमर्हसि ॥

etat sarvaṁ samājñāya balāgryaṁ mama bhārata । nyūnatāṁ pāṇḍavānāṁ ca na mohaṁ gantum arhasi ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा संजयं भूयः पर्यपृच्छत भारत । विधित्सुः प्राप्तकालानि ज्ञात्वा परपुरंजयः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvā saṁjayaṁ bhūyaḥ paryapr̥cchata bhārata । vidhitsuḥ prāptakālāni jñātvā parapuraṁjayaḥ ॥