Adhyāya 53

संजय उवाच । एवमेतन्महाराज यथा वदसि भारत । युद्धे विनाशः क्षत्रस्य गाण्डीवेन प्रदृश्यते ॥

saṁjaya uvāca । evam etan mahārāja yathā vadasi bhārata । yuddhe vināśaḥ kṣatrasya gāṇḍīvena pradr̥śyate ॥

इदं तु नाभिजानामि तव धीरस्य नित्यशः । यत्पुत्रवशमागच्छेः सत्त्वज्ञः सव्यसाचिनः ॥

idaṁ tu nābhijānāmi tava dhīrasya nityaśaḥ । yat putravaśam āgaccheḥ sattvajñaḥ savyasācinaḥ ॥

नैष कालो महाराज तव शश्वत्कृतागसः । त्वया ह्येवादितः पार्था निकृता भरतर्षभ ॥

naiṣa kālo mahārāja tava śaśvat kr̥tāgasaḥ । tvayā hy evāditaḥ pārthā nikr̥tā bharatarṣabha ॥

पिता श्रेष्ठः सुहृद्यश्च सम्यक्प्रणिहितात्मवान् । आस्थेयं हि हितं तेन न द्रोग्धा गुरुरुच्यते ॥

pitā śreṣṭhaḥ suhr̥d yaś ca samyak praṇihitātmavān । āstheyaṁ hi hitaṁ tena na drogdhā gurur ucyate ॥

इदं जितमिदं लब्धमिति श्रुत्वा पराजितान् । द्यूतकाले महाराज स्मयसे स्म कुमारवत् ॥

idaṁ jitam idaṁ labdham iti śrutvā parājitān । dyūtakāle mahārāja smayase sma kumāravat ॥

परुषाण्युच्यमानान्स्म पुरा पार्थानुपेक्षसे । कृत्स्नं राज्यं जयन्तीति प्रपातं नानुपश्यसि ॥

paruṣāṇy ucyamānān sma purā pārthān upekṣase । kr̥tsnaṁ rājyaṁ jayantīti prapātaṁ nānupaśyasi ॥

पित्र्यं राज्यं महाराज कुरवस्ते सजाङ्गलाः । अथ वीरैर्जितां भूमिमखिलां प्रत्यपद्यथाः ॥

pitryaṁ rājyaṁ mahārāja kuravas te sajāṅgalāḥ । atha vīrair jitāṁ bhūmim akhilāṁ pratyapadyathāḥ ॥

बाहुवीर्यार्जिता भूमिस्तव पार्थैर्निवेदिता । मयेदं कृतमित्येव मन्यसे राजसत्तम ॥

bāhuvīryārjitā bhūmis tava pārthair niveditā । mayedaṁ kr̥tam ity eva manyase rājasattama ॥

ग्रस्तान्गन्धर्वराजेन मज्जतो ह्यप्लवेऽम्भसि । आनिनाय पुनः पार्थः पुत्रांस्ते राजसत्तम ॥

grastān gandharvarājena majjato hy aplave ’mbhasi । ānināya punaḥ pārthaḥ putrāṁs te rājasattama ॥

कुमारवच्च स्मयसे द्यूते विनिकृतेषु यत् । पाण्डवेषु वनं राजन्प्रव्रजत्सु पुनः पुनः ॥

kumāravac ca smayase dyūte vinikr̥teṣu yat । pāṇḍaveṣu vanaṁ rājan pravrajatsu punaḥ punaḥ ॥

प्रवर्षतः शरव्रातानर्जुनस्य शितान्बहून् । अप्यर्णवा विशुष्येयुः किं पुनर्मांसयोनयः ॥

pravarṣataḥ śaravrātān arjunasya śitān bahūn । apy arṇavā viśuṣyeyuḥ kiṁ punar māṁsayonayaḥ ॥

अस्यतां फल्गुनः श्रेष्ठो गाण्डीवं धनुषां वरम् । केशवः सर्वभूतानां चक्राणां च सुदर्शनम् ॥

asyatāṁ phalgunaḥ śreṣṭho gāṇḍīvaṁ dhanuṣāṁ varam । keśavaḥ sarvabhūtānāṁ cakrāṇāṁ ca sudarśanam ॥

वानरो रोचमानश्च केतुः केतुमतां वरः । एवमेतानि सरथो वहञ्श्वेतहयो रणे । क्षपयिष्यति नो राजन्कालचक्रमिवोद्यतम् ॥

vānaro rocamānaś ca ketuḥ ketumatāṁ varaḥ । evam etāni saratho vahañ śvetahayo raṇe । kṣapayiṣyati no rājan kālacakram ivodyatam ॥

तस्याद्य वसुधा राजन्निखिला भरतर्षभ । यस्य भीमार्जुनौ योधौ स राजा राजसत्तम ॥

tasyādya vasudhā rājan nikhilā bharatarṣabha । yasya bhīmārjunau yodhau sa rājā rājasattama ॥

तथा भीमहतप्रायां मज्जन्तीं तव वाहिनीम् । दुर्योधनमुखा दृष्ट्वा क्षयं यास्यन्ति कौरवाः ॥

tathā bhīmahataprāyāṁ majjantīṁ tava vāhinīm । duryodhanamukhā dr̥ṣṭvā kṣayaṁ yāsyanti kauravāḥ ॥

न हि भीमभयाद्भीता लप्स्यन्ते विजयं विभो । तव पुत्रा महाराज राजानश्चानुसारिणः ॥

na hi bhīmabhayād bhītā lapsyante vijayaṁ vibho । tava putrā mahārāja rājānaś cānusāriṇaḥ ॥

मत्स्यास्त्वामद्य नार्चन्ति पाञ्चालाश्च सकेकयाः । शाल्वेयाः शूरसेनाश्च सर्वे त्वामवजानते । पार्थं ह्येते गताः सर्वे वीर्यज्ञास्तस्य धीमतः ॥

matsyās tvām adya nārcanti pāñcālāś ca sakekayāḥ । śālveyāḥ śūrasenāś ca sarve tvām avajānate । pārthaṁ hy ete gatāḥ sarve vīryajñās tasya dhīmataḥ ॥

अनर्हानेव तु वधे धर्मयुक्तान्विकर्मणा । सर्वोपायैर्नियन्तव्यः सानुगः पापपूरुषः । तव पुत्रो महाराज नात्र शोचितुमर्हसि ॥

anarhān eva tu vadhe dharmayuktān vikarmaṇā । sarvopāyair niyantavyaḥ sānugaḥ pāpapūruṣaḥ । tava putro mahārāja nātra śocitum arhasi ॥

द्यूतकाले मया चोक्तं विदुरेण च धीमता । यदिदं ते विलपितं पाण्डवान्प्रति भारत । अनीशेनेव राजेन्द्र सर्वमेतन्निरर्थकम् ॥

dyūtakāle mayā coktaṁ vidureṇa ca dhīmatā । yad idaṁ te vilapitaṁ pāṇḍavān prati bhārata । anīśeneva rājendra sarvam etan nirarthakam ॥