Adhyāya 44

धृतराष्ट्र उवाच । सनत्सुजात यदिमां परार्थां; ब्राह्मीं वाचं प्रवदसि विश्वरूपाम् । परां हि कामेषु सुदुर्लभां कथां; तद्ब्रूहि मे वाक्यमेतत्कुमार ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । sanatsujāta yad imāṁ parārthāṁ; brāhmīṁ vācaṁ pravadasi viśvarūpām । parāṁ hi kāmeṣu sudurlabhāṁ kathāṁ; tad brūhi me vākyam etat kumāra ॥

सनत्सुजात उवाच । नैतद्ब्रह्म त्वरमाणेन लभ्यं; यन्मां पृच्छस्यभिहृष्यस्यतीव । अव्यक्तविद्यामभिधास्ये पुराणीं; बुद्ध्या च तेषां ब्रह्मचर्येण सिद्धाम् ॥

sanatsujāta uvāca । naitad brahma tvaramāṇena labhyaṁ; yan māṁ pr̥cchasy abhihr̥ṣyasy atīva । avyaktavidyām abhidhāsye purāṇīṁ; buddhyā ca teṣāṁ brahmacaryeṇa siddhām ॥

धृतराष्ट्र उवाच । अव्यक्तविद्यामिति यत्सनातनीं; ब्रवीषि त्वं ब्रह्मचर्येण सिद्धाम् । अनारभ्या वसतीहार्य काले; कथं ब्राह्मण्यममृतत्वं लभेत ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । avyaktavidyām iti yat sanātanīṁ; bravīṣi tvaṁ brahmacaryeṇa siddhām । anārabhyā vasatīhārya kāle; kathaṁ brāhmaṇyam amr̥tatvaṁ labheta ॥

सनत्सुजात उवाच । येऽस्मिँल्लोके विजयन्तीह कामा;न्ब्राह्मीं स्थितिमनुतितिक्षमाणाः । त आत्मानं निर्हरन्तीह देहा;न्मुञ्जादिषीकामिव सत्त्वसंस्थाः ॥

sanatsujāta uvāca । ye ’smim̐l loke vijayantīha kāmān; brāhmīṁ sthitim anutitikṣamāṇāḥ । ta ātmānaṁ nirharantīha dehān; muñjād iṣīkām iva sattvasaṁsthāḥ ॥

शरीरमेतौ कुरुतः पिता माता च भारत । आचार्यशास्ता या जातिः सा सत्या साजरामरा ॥

śarīram etau kurutaḥ pitā mātā ca bhārata । ācāryaśāstā yā jātiḥ sā satyā sājarāmarā ॥

आचार्ययोनिमिह ये प्रविश्य; भूत्वा गर्भं ब्रह्मचर्यं चरन्ति । इहैव ते शास्त्रकारा भवन्ति; प्रहाय देहं परमं यान्ति योगम् ॥

ācāryayonim iha ye praviśya; bhūtvā garbhaṁ brahmacaryaṁ caranti । ihaiva te śāstrakārā bhavanti; prahāya dehaṁ paramaṁ yānti yogam ॥

य आवृणोत्यवितथेन कर्णा;वृतं कुर्वन्नमृतं संप्रयच्छन् । तं मन्येत पितरं मातरं च; तस्मै न द्रुह्येत्कृतमस्य जानन् ॥

ya āvr̥ṇoty avitathena karṇā;vr̥taṁ kurvann amr̥taṁ saṁprayacchan । taṁ manyeta pitaraṁ mātaraṁ ca; tasmai na druhyet kr̥tam asya jānan ॥

गुरुं शिष्यो नित्यमभिमन्यमानः; स्वाध्यायमिच्छेच्छुचिरप्रमत्तः । मानं न कुर्यान्न दधीत रोष;मेष प्रथमो ब्रह्मचर्यस्य पादः ॥

guruṁ śiṣyo nityam abhimanyamānaḥ; svādhyāyam icchec chucir apramattaḥ । mānaṁ na kuryān na dadhīta roṣam; eṣa prathamo brahmacaryasya pādaḥ ॥

आचार्यस्य प्रियं कुर्यात्प्राणैरपि धनैरपि । कर्मणा मनसा वाचा द्वितीयः पाद उच्यते ॥

ācāryasya priyaṁ kuryāt prāṇair api dhanair api । karmaṇā manasā vācā dvitīyaḥ pāda ucyate ॥

समा गुरौ यथा वृत्तिर्गुरुपत्न्यां तथा भवेत् । यथोक्तकारी प्रियकृत्तृतीयः पाद उच्यते ॥

samā gurau yathā vr̥ttir gurupatnyāṁ tathā bhavet । yathoktakārī priyakr̥t tr̥tīyaḥ pāda ucyate ॥

नाचार्यायेहोपकृत्वा प्रवादं; प्राज्ञः कुर्वीत नैतदहं करोमि । इतीव मन्येत न भाषयेत; स वै चतुर्थो ब्रह्मचर्यस्य पादः ॥

nācāryāyehopakr̥tvā pravādaṁ; prājñaḥ kurvīta naitad ahaṁ karomi । itīva manyeta na bhāṣayeta; sa vai caturtho brahmacaryasya pādaḥ ॥

एवं वसन्तं यदुपप्लवेद्धन;माचार्याय तदनुप्रयच्छेत् । सतां वृत्तिं बहुगुणामेवमेति; गुरोः पुत्रे भवति च वृत्तिरेषा ॥

evaṁ vasantaṁ yad upaplaved dhanam; ācāryāya tad anuprayacchet । satāṁ vr̥ttiṁ bahuguṇām evam eti; guroḥ putre bhavati ca vr̥ttir eṣā ॥

एवं वसन्सर्वतो वर्धतीह; बहून्पुत्राँल्लभते च प्रतिष्ठाम् । वर्षन्ति चास्मै प्रदिशो दिशश्च; वसन्त्यस्मिन्ब्रह्मचर्ये जनाश्च ॥

evaṁ vasan sarvato vardhatīha; bahūn putrām̐l labhate ca pratiṣṭhām । varṣanti cāsmai pradiśo diśaś ca; vasanty asmin brahmacarye janāś ca ॥

एतेन ब्रह्मचर्येण देवा देवत्वमाप्नुवन् । ऋषयश्च महाभागा ब्रह्मलोकं मनीषिणः ॥

etena brahmacaryeṇa devā devatvam āpnuvan । r̥ṣayaś ca mahābhāgā brahmalokaṁ manīṣiṇaḥ ॥

गन्धर्वाणामनेनैव रूपमप्सरसामभूत् । एतेन ब्रह्मचर्येण सूर्यो अह्नाय जायते ॥

gandharvāṇām anenaiva rūpam apsarasām abhūt । etena brahmacaryeṇa sūryo ahnāya jāyate ॥

य आशयेत्पाटयेच्चापि राज;न्सर्वं शरीरं तपसा तप्यमानः । एतेनासौ बाल्यमत्येति विद्वा;न्मृत्युं तथा रोधयत्यन्तकाले ॥

ya āśayet pāṭayec cāpi rājan; sarvaṁ śarīraṁ tapasā tapyamānaḥ । etenāsau bālyam atyeti vidvān; mr̥tyuṁ tathā rodhayaty antakāle ॥

अन्तवन्तः क्षत्रिय ते जयन्ति; लोकाञ्जनाः कर्मणा निर्मितेन । ब्रह्मैव विद्वांस्तेन अभ्येति सर्वं; नान्यः पन्था अयनाय विद्यते ॥

antavantaḥ kṣatriya te jayanti; lokāñ janāḥ karmaṇā nirmitena । brahmaiva vidvāṁs tena abhyeti sarvaṁ; nānyaḥ panthā ayanāya vidyate ॥

धृतराष्ट्र उवाच । आभाति शुक्लमिव लोहितमिव; अथो कृष्णमथाञ्जनं काद्रवं वा । तद्ब्राह्मणः पश्यति योऽत्र विद्वा;न्कथंरूपं तदमृतमक्षरं पदम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । ābhāti śuklam iva lohitam iva; atho kr̥ṣṇam athāñjanaṁ kādravaṁ vā । tad brāhmaṇaḥ paśyati yo ’tra vidvān; kathaṁrūpaṁ tad amr̥tam akṣaraṁ padam ॥

सनत्सुजात उवाच । नाभाति शुक्लमिव लोहितमिव; अथो कृष्णमायसमर्कवर्णम् । न पृथिव्यां तिष्ठति नान्तरिक्षे; नैतत्समुद्रे सलिलं बिभर्ति ॥

sanatsujāta uvāca । nābhāti śuklam iva lohitam iva; atho kr̥ṣṇam āyasam arkavarṇam । na pr̥thivyāṁ tiṣṭhati nāntarikṣe; naitat samudre salilaṁ bibharti ॥

न तारकासु न च विद्युदाश्रितं; न चाभ्रेषु दृश्यते रूपमस्य । न चापि वायौ न च देवतासु; न तच्चन्द्रे दृश्यते नोत सूर्ये ॥

na tārakāsu na ca vidyud āśritaṁ; na cābhreṣu dr̥śyate rūpam asya । na cāpi vāyau na ca devatāsu; na tac candre dr̥śyate nota sūrye ॥

नैवर्क्षु तन्न यजुःषु नाप्यथर्वसु; न चैव दृश्यत्यमलेषु सामसु । रथंतरे बार्हते चापि राज;न्महाव्रते नैव दृश्येद्ध्रुवं तत् ॥

naivarkṣu tan na yajuḥṣu nāpy atharvasu; na caiva dr̥śyaty amaleṣu sāmasu । rathaṁtare bārhate cāpi rājan; mahāvrate naiva dr̥śyed dhruvaṁ tat ॥

अपारणीयं तमसः परस्ता;त्तदन्तकोऽप्येति विनाशकाले । अणीयरूपं क्षुरधारया त;न्महच्च रूपं त्वपि पर्वतेभ्यः ॥

apāraṇīyaṁ tamasaḥ parastāt; tad antako ’py eti vināśakāle । aṇīyarūpaṁ kṣuradhārayā tan; mahac ca rūpaṁ tv api parvatebhyaḥ ॥

सा प्रतिष्ठा तदमृतं लोकास्तद्ब्रह्म तद्यशः । भूतानि जज्ञिरे तस्मात्प्रलयं यान्ति तत्र च ॥

sā pratiṣṭhā tad amr̥taṁ lokās tad brahma tad yaśaḥ । bhūtāni jajñire tasmāt pralayaṁ yānti tatra ca ॥

अनामयं तन्महदुद्यतं यशो; वाचो विकारान्कवयो वदन्ति । तस्मिञ्जगत्सर्वमिदं प्रतिष्ठितं; ये तद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥

anāmayaṁ tan mahad udyataṁ yaśo; vāco vikārān kavayo vadanti । tasmiñ jagat sarvam idaṁ pratiṣṭhitaṁ; ye tad vidur amr̥tās te bhavanti ॥