Adhyāya 43

धृतराष्ट्र उवाच । ऋचो यजूंष्यधीते यः सामवेदं च यो द्विजः । पापानि कुर्वन्पापेन लिप्यते न स लिप्यते ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । r̥co yajūṁṣy adhīte yaḥ sāmavedaṁ ca yo dvijaḥ । pāpāni kurvan pāpena lipyate na sa lipyate ॥

सनत्सुजात उवाच । नैनं सामान्यृचो वापि न यजूंषि विचक्षण । त्रायन्ते कर्मणः पापान्न ते मिथ्या ब्रवीम्यहम् ॥

sanatsujāta uvāca । nainaṁ sāmāny r̥co vāpi na yajūṁṣi vicakṣaṇa । trāyante karmaṇaḥ pāpān na te mithyā bravīmy aham ॥

न छन्दांसि वृजिनात्तारयन्ति; मायाविनं मायया वर्तमानम् । नीडं शकुन्ता इव जातपक्षा;श्छन्दांस्येनं प्रजहत्यन्तकाले ॥

na chandāṁsi vr̥jināt tārayanti; māyāvinaṁ māyayā vartamānam । nīḍaṁ śakuntā iva jātapakṣāś; chandāṁsy enaṁ prajahaty antakāle ॥

धृतराष्ट्र उवाच । न चेद्वेदा वेदविदं शक्तास्त्रातुं विचक्षण । अथ कस्मात्प्रलापोऽयं ब्राह्मणानां सनातनः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । na ced vedā vedavidaṁ śaktās trātuṁ vicakṣaṇa । atha kasmāt pralāpo ’yaṁ brāhmaṇānāṁ sanātanaḥ ॥

सनत्सुजात उवाच । अस्मिँल्लोके तपस्तप्तं फलमन्यत्र दृश्यते । ब्राह्मणानामिमे लोका ऋद्धे तपसि संयताः ॥

sanatsujāta uvāca । asmim̐l loke tapas taptaṁ phalam anyatra dr̥śyate । brāhmaṇānām ime lokā r̥ddhe tapasi saṁyatāḥ ॥

धृतराष्ट्र उवाच । कथं समृद्धमप्यृद्धं तपो भवति केवलम् । सनत्सुजात तद्ब्रूहि यथा विद्याम तद्वयम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । kathaṁ samr̥ddham apy r̥ddhaṁ tapo bhavati kevalam । sanatsujāta tad brūhi yathā vidyāma tad vayam ॥

सनत्सुजात उवाच । क्रोधादयो द्वादश यस्य दोषा;स्तथा नृशंसादि षडत्र राजन् । धर्मादयो द्वादश चाततानाः; शास्त्रे गुणा ये विदिता द्विजानाम् ॥

sanatsujāta uvāca । krodhādayo dvādaśa yasya doṣās; tathā nr̥śaṁsādi ṣaḍ atra rājan । dharmādayo dvādaśa cātatānāḥ; śāstre guṇā ye viditā dvijānām ॥

क्रोधः कामो लोभमोहौ विवित्सा;कृपासूया मानशोकौ स्पृहा च । ईर्ष्या जुगुप्सा च मनुष्यदोषा; वर्ज्याः सदा द्वादशैते नरेण ॥

krodhaḥ kāmo lobhamohau vivitsā;kr̥pāsūyā mānaśokau spr̥hā ca । īrṣyā jugupsā ca manuṣyadoṣā; varjyāḥ sadā dvādaśaite nareṇa ॥

एकैकमेते राजेन्द्र मनुष्यान्पर्युपासते । लिप्समानोऽन्तरं तेषां मृगाणामिव लुब्धकः ॥

ekaikam ete rājendra manuṣyān paryupāsate । lipsamāno ’ntaraṁ teṣāṁ mr̥gāṇām iva lubdhakaḥ ॥

विकत्थनः स्पृहयालुर्मनस्वी; बिभ्रत्कोपं चपलोऽरक्षणश्च । एते प्राप्ताः षण्नरान्पापधर्मा;न्प्रकुर्वते नोत सन्तः सुदुर्गे ॥

vikatthanaḥ spr̥hayālur manasvī; bibhrat kopaṁ capalo ’rakṣaṇaś ca । ete prāptāḥ ṣaṇ narān pāpadharmān; prakurvate nota santaḥ sudurge ॥

संभोगसंविद्द्विषमेधमानो; दत्तानुतापी कृपणोऽबलीयान् । वर्गप्रशंसी वनितासु द्वेष्टा; एतेऽपरे सप्त नृशंसधर्माः ॥

saṁbhogasaṁvid dviṣam edhamāno; dattānutāpī kr̥paṇo ’balīyān । vargapraśaṁsī vanitāsu dveṣṭā; ete ’pare sapta nr̥śaṁsadharmāḥ ॥

धर्मश्च सत्यं च दमस्तपश्च; अमात्सर्यं ह्रीस्तितिक्षानसूया । यज्ञश्च दानं च धृतिः श्रुतं च; महाव्रता द्वादश ब्राह्मणस्य ॥

dharmaś ca satyaṁ ca damas tapaś ca; amātsaryaṁ hrīs titikṣānasūyā । yajñaś ca dānaṁ ca dhr̥tiḥ śrutaṁ ca; mahāvratā dvādaśa brāhmaṇasya ॥

यस्त्वेतेभ्यः प्रवसेद्द्वादशेभ्यः; सर्वामपीमां पृथिवीं प्रशिष्यात् । त्रिभिर्द्वाभ्यामेकतो वा विशिष्टो; नास्य स्वमस्तीति स वेदितव्यः ॥

yas tv etebhyaḥ pravased dvādaśebhyaḥ; sarvām apīmāṁ pr̥thivīṁ praśiṣyāt । tribhir dvābhyām ekato vā viśiṣṭo; nāsya svam astīti sa veditavyaḥ ॥

दमस्त्यागोऽप्रमादश्च एतेष्वमृतमाहितम् । तानि सत्यमुखान्याहुर्ब्राह्मणा ये मनीषिणः ॥

damas tyāgo ’pramādaś ca eteṣv amr̥tam āhitam । tāni satyamukhāny āhur brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ ॥

दमोऽष्टादशदोषः स्यात्प्रतिकूलं कृताकृते । अनृतं चाभ्यसूया च कामार्थौ च तथा स्पृहा ॥

damo ’ṣṭādaśadoṣaḥ syāt pratikūlaṁ kr̥tākr̥te । anr̥taṁ cābhyasūyā ca kāmārthau ca tathā spr̥hā ॥

क्रोधः शोकस्तथा तृष्णा लोभः पैशुन्यमेव च । मत्सरश्च विवित्सा च परितापस्तथा रतिः ॥

krodhaḥ śokas tathā tr̥ṣṇā lobhaḥ paiśunyam eva ca । matsaraś ca vivitsā ca paritāpas tathā ratiḥ ॥

अपस्मारः सातिवादस्तथा संभावनात्मनि । एतैर्विमुक्तो दोषैर्यः स दमः सद्भिरुच्यते ॥

apasmāraḥ sātivādas tathā saṁbhāvanātmani । etair vimukto doṣair yaḥ sa damaḥ sadbhir ucyate ॥

श्रेयांस्तु षड्विधस्त्यागः प्रियं प्राप्य न हृष्यति । अप्रिये तु समुत्पन्ने व्यथां जातु न चार्च्छति ॥

śreyāṁs tu ṣaḍvidhas tyāgaḥ priyaṁ prāpya na hr̥ṣyati । apriye tu samutpanne vyathāṁ jātu na cārcchati ॥

इष्टान्दारांश्च पुत्रांश्च न चान्यं यद्वचो भवेत् । अर्हते याचमानाय प्रदेयं तद्वचो भवेत् । अप्यवाच्यं वदत्येव स तृतीयो गुणः स्मृतः ॥

iṣṭān dārāṁś ca putrāṁś ca na cānyaṁ yad vaco bhavet । arhate yācamānāya pradeyaṁ tad vaco bhavet । apy avācyaṁ vadaty eva sa tr̥tīyo guṇaḥ smr̥taḥ ॥

त्यक्तैर्द्रव्यैर्यो भवति नोपयुङ्क्ते च कामतः । न च कर्मसु तद्धीनः शिष्यबुद्धिर्नरो यथा । सर्वैरेव गुणैर्युक्तो द्रव्यवानपि यो भवेत् ॥

tyaktair dravyair yo bhavati nopayuṅkte ca kāmataḥ । na ca karmasu tad dhīnaḥ śiṣyabuddhir naro yathā । sarvair eva guṇair yukto dravyavān api yo bhavet ॥

अप्रमादोऽष्टदोषः स्यात्तान्दोषान्परिवर्जयेत् । इन्द्रियेभ्यश्च पञ्चभ्यो मनसश्चैव भारत । अतीतानागतेभ्यश्च मुक्तो ह्येतैः सुखी भवेत् ॥

apramādo ’ṣṭadoṣaḥ syāt tān doṣān parivarjayet । indriyebhyaś ca pañcabhyo manasaś caiva bhārata । atītānāgatebhyaś ca mukto hy etaiḥ sukhī bhavet ॥

दोषैरेतैर्विमुक्तं तु गुणैरेतैः समन्वितम् । एतत्समृद्धमप्यृद्धं तपो भवति केवलम् । यन्मां पृच्छसि राजेन्द्र किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ॥

doṣair etair vimuktaṁ tu guṇair etaiḥ samanvitam । etat samr̥ddham apy r̥ddhaṁ tapo bhavati kevalam । yan māṁ pr̥cchasi rājendra kiṁ bhūyaḥ śrotum icchasi ॥

धृतराष्ट्र उवाच । आख्यानपञ्चमैर्वेदैर्भूयिष्ठं कथ्यते जनः । तथैवान्ये चतुर्वेदास्त्रिवेदाश्च तथापरे ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । ākhyānapañcamair vedair bhūyiṣṭhaṁ kathyate janaḥ । tathaivānye caturvedās trivedāś ca tathāpare ॥

द्विवेदाश्चैकवेदाश्च अनृचश्च तथापरे । तेषां तु कतमः स स्याद्यमहं वेद ब्राह्मणम् ॥

dvivedāś caikavedāś ca anr̥caś ca tathāpare । teṣāṁ tu katamaḥ sa syād yam ahaṁ veda brāhmaṇam ॥

सनत्सुजात उवाच । एकस्य वेदस्याज्ञानाद्वेदास्ते बहवोऽभवन् । सत्यस्यैकस्य राजेन्द्र सत्ये कश्चिदवस्थितः । एवं वेदमनुत्साद्य प्रज्ञां महति कुर्वते ॥

sanatsujāta uvāca । ekasya vedasyājñānād vedās te bahavo ’bhavan । satyasyaikasya rājendra satye kaś cid avasthitaḥ । evaṁ vedam anutsādya prajñāṁ mahati kurvate ॥

दानमध्ययनं यज्ञो लोभादेतत्प्रवर्तते । सत्यात्प्रच्यवमानानां संकल्पो वितथो भवेत् ॥

dānam adhyayanaṁ yajño lobhād etat pravartate । satyāt pracyavamānānāṁ saṁkalpo vitatho bhavet ॥

ततो यज्ञः प्रतायेत सत्यस्यैवावधारणात् । मनसान्यस्य भवति वाचान्यस्योत कर्मणा । संकल्पसिद्धः पुरुषः संकल्पानधितिष्ठति ॥

tato yajñaḥ pratāyeta satyasyaivāvadhāraṇāt । manasānyasya bhavati vācānyasyota karmaṇā । saṁkalpasiddhaḥ puruṣaḥ saṁkalpān adhitiṣṭhati ॥

अनैभृत्येन वै तस्य दीक्षितव्रतमाचरेत् । नामैतद्धातुनिर्वृत्तं सत्यमेव सतां परम् । ज्ञानं वै नाम प्रत्यक्षं परोक्षं जायते तपः ॥

anaibhr̥tyena vai tasya dīkṣitavratam ācaret । nāmaitad dhātunirvr̥ttaṁ satyam eva satāṁ param । jñānaṁ vai nāma pratyakṣaṁ parokṣaṁ jāyate tapaḥ ॥

विद्याद्बहु पठन्तं तु बहुपाठीति ब्राह्मणम् । तस्मात्क्षत्रिय मा मंस्था जल्पितेनैव ब्राह्मणम् । य एव सत्यान्नापैति स ज्ञेयो ब्राह्मणस्त्वया ॥

vidyād bahu paṭhantaṁ tu bahupāṭhīti brāhmaṇam । tasmāt kṣatriya mā maṁsthā jalpitenaiva brāhmaṇam । ya eva satyān nāpaiti sa jñeyo brāhmaṇas tvayā ॥

छन्दांसि नाम क्षत्रिय तान्यथर्वा; जगौ पुरस्तादृषिसर्ग एषः । छन्दोविदस्ते य उ तानधीत्य; न वेद्यवेदस्य विदुर्न वेद्यम् ॥

chandāṁsi nāma kṣatriya tāny atharvā; jagau purastād r̥ṣisarga eṣaḥ । chandovidas te ya u tān adhītya; na vedyavedasya vidur na vedyam ॥

न वेदानां वेदिता कश्चिदस्ति; कश्चिद्वेदान्बुध्यते वापि राजन् । यो वेद वेदान्न स वेद वेद्यं; सत्ये स्थितो यस्तु स वेद वेद्यम् ॥

na vedānāṁ veditā kaś cid asti; kaś cid vedān budhyate vāpi rājan । yo veda vedān na sa veda vedyaṁ; satye sthito yas tu sa veda vedyam ॥

अभिजानामि ब्राह्मणमाख्यातारं विचक्षणम् । यश्छिन्नविचिकित्सः सन्नाचष्टे सर्वसंशयान् ॥

abhijānāmi brāhmaṇam ākhyātāraṁ vicakṣaṇam । yaś chinnavicikitsaḥ sann ācaṣṭe sarvasaṁśayān ॥

तस्य पर्येषणं गच्छेत्प्राचीनं नोत दक्षिणम् । नार्वाचीनं कुतस्तिर्यङ्नादिशं तु कथंचन ॥

tasya paryeṣaṇaṁ gacchet prācīnaṁ nota dakṣiṇam । nārvācīnaṁ kutas tiryaṅ nādiśaṁ tu kathaṁ cana ॥

तूष्णींभूत उपासीत न चेष्टेन्मनसा अपि । अभ्यावर्तेत ब्रह्मास्य अन्तरात्मनि वै श्रितम् ॥

tūṣṇīṁbhūta upāsīta na ceṣṭen manasā api । abhyāvarteta brahmāsya antarātmani vai śritam ॥

मौनाद्धि स मुनिर्भवति नारण्यवसनान्मुनिः । अक्षरं तत्तु यो वेद स मुनिः श्रेष्ठ उच्यते ॥

maunād dhi sa munir bhavati nāraṇyavasanān muniḥ । akṣaraṁ tat tu yo veda sa muniḥ śreṣṭha ucyate ॥

सर्वार्थानां व्याकरणाद्वैयाकरण उच्यते । प्रत्यक्षदर्शी लोकानां सर्वदर्शी भवेन्नरः ॥

sarvārthānāṁ vyākaraṇād vaiyākaraṇa ucyate । pratyakṣadarśī lokānāṁ sarvadarśī bhaven naraḥ ॥

सत्ये वै ब्राह्मणस्तिष्ठन्ब्रह्म पश्यति क्षत्रिय । वेदानां चानुपूर्व्येण एतद्विद्वन्ब्रवीमि ते ॥

satye vai brāhmaṇas tiṣṭhan brahma paśyati kṣatriya । vedānāṁ cānupūrvyeṇa etad vidvan bravīmi te ॥