Adhyāya 45

सनत्सुजात उवाच । यत्तच्छुक्रं महज्ज्योतिर्दीप्यमानं महद्यशः । तद्वै देवा उपासन्ते यस्मादर्को विराजते । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥

sanatsujāta uvāca । yat tac chukraṁ mahaj jyotir dīpyamānaṁ mahad yaśaḥ । tad vai devā upāsante yasmād arko virājate । yoginas taṁ prapaśyanti bhagavantaṁ sanātanam ॥

शुक्राद्ब्रह्म प्रभवति ब्रह्म शुक्रेण वर्धते । तच्छुक्रं ज्योतिषां मध्येऽतप्तं तपति तापनम् । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥

śukrād brahma prabhavati brahma śukreṇa vardhate । tac chukraṁ jyotiṣāṁ madhye ’taptaṁ tapati tāpanam । yoginas taṁ prapaśyanti bhagavantaṁ sanātanam ॥

आपोऽथ अद्भ्यः सलिलस्य मध्ये; उभौ देवौ शिश्रियातेऽन्तरिक्षे । स सध्रीचीः स विषूचीर्वसाना; उभे बिभर्ति पृथिवीं दिवं च । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥

āpo ’tha adbhyaḥ salilasya madhye; ubhau devau śiśriyāte ’ntarikṣe । sa sadhrīcīḥ sa viṣūcīr vasānā; ubhe bibharti pr̥thivīṁ divaṁ ca । yoginas taṁ prapaśyanti bhagavantaṁ sanātanam ॥

उभौ च देवौ पृथिवीं दिवं च; दिशश्च शुक्रं भुवनं बिभर्ति । तस्माद्दिशः सरितश्च स्रवन्ति; तस्मात्समुद्रा विहिता महान्तः । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥

ubhau ca devau pr̥thivīṁ divaṁ ca; diśaś ca śukraṁ bhuvanaṁ bibharti । tasmād diśaḥ saritaś ca sravanti; tasmāt samudrā vihitā mahāntaḥ । yoginas taṁ prapaśyanti bhagavantaṁ sanātanam ॥

चक्रे रथस्य तिष्ठन्तं ध्रुवस्याव्ययकर्मणः । केतुमन्तं वहन्त्यश्वास्तं दिव्यमजरं दिवि । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥

cakre rathasya tiṣṭhantaṁ dhruvasyāvyayakarmaṇaḥ । ketumantaṁ vahanty aśvās taṁ divyam ajaraṁ divi । yoginas taṁ prapaśyanti bhagavantaṁ sanātanam ॥

न सादृश्ये तिष्ठति रूपमस्य; न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम् । मनीषयाथो मनसा हृदा च; य एवं विदुरमृतास्ते भवन्ति । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥

na sādr̥śye tiṣṭhati rūpam asya; na cakṣuṣā paśyati kaś cid enam । manīṣayātho manasā hr̥dā ca; ya evaṁ vidur amr̥tās te bhavanti । yoginas taṁ prapaśyanti bhagavantaṁ sanātanam ॥

द्वादशपूगां सरितं देवरक्षितम् । मधु ईशन्तस्तदा संचरन्ति घोरम् । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥

dvādaśapūgāṁ saritaṁ devarakṣitam । madhu īśantas tadā saṁcaranti ghoram । yoginas taṁ prapaśyanti bhagavantaṁ sanātanam ॥

तदर्धमासं पिबति संचित्य भ्रमरो मधु । ईशानः सर्वभूतेषु हविर्भूतमकल्पयत् । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥

tad ardhamāsaṁ pibati saṁcitya bhramaro madhu । īśānaḥ sarvabhūteṣu havirbhūtam akalpayat । yoginas taṁ prapaśyanti bhagavantaṁ sanātanam ॥

हिरण्यपर्णमश्वत्थमभिपत्य अपक्षकाः । ते तत्र पक्षिणो भूत्वा प्रपतन्ति यथादिशम् । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥

hiraṇyaparṇam aśvattham abhipatya apakṣakāḥ । te tatra pakṣiṇo bhūtvā prapatanti yathādiśam । yoginas taṁ prapaśyanti bhagavantaṁ sanātanam ॥

पूर्णात्पूर्णान्युद्धरन्ति पूर्णात्पूर्णानि चक्रिरे । हरन्ति पूर्णात्पूर्णानि पूर्णमेवावशिष्यते । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥

pūrṇāt pūrṇāny uddharanti pūrṇāt pūrṇāni cakrire । haranti pūrṇāt pūrṇāni pūrṇam evāvaśiṣyate । yoginas taṁ prapaśyanti bhagavantaṁ sanātanam ॥

तस्माद्वै वायुरायातस्तस्मिंश्च प्रयतः सदा । तस्मादग्निश्च सोमश्च तस्मिंश्च प्राण आततः ॥

tasmād vai vāyur āyātas tasmiṁś ca prayataḥ sadā । tasmād agniś ca somaś ca tasmiṁś ca prāṇa ātataḥ ॥

सर्वमेव ततो विद्यात्तत्तद्वक्तुं न शक्नुमः । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥

sarvam eva tato vidyāt tat tad vaktuṁ na śaknumaḥ । yoginas taṁ prapaśyanti bhagavantaṁ sanātanam ॥

अपानं गिरति प्राणः प्राणं गिरति चन्द्रमाः । आदित्यो गिरते चन्द्रमादित्यं गिरते परः । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥

apānaṁ girati prāṇaḥ prāṇaṁ girati candramāḥ । ādityo girate candram ādityaṁ girate paraḥ । yoginas taṁ prapaśyanti bhagavantaṁ sanātanam ॥

एकं पादं नोत्क्षिपति सलिलाद्धंस उच्चरन् । तं चेत्सततमृत्विजं न मृत्युर्नामृतं भवेत् । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥

ekaṁ pādaṁ notkṣipati salilād dhaṁsa uccaran । taṁ cet satatam r̥tvijaṁ na mr̥tyur nāmr̥taṁ bhavet । yoginas taṁ prapaśyanti bhagavantaṁ sanātanam ॥

एवं देवो महात्मा स पावकं पुरुषो गिरन् । यो वै तं पुरुषं वेद तस्येहात्मा न रिष्यते । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥

evaṁ devo mahātmā sa pāvakaṁ puruṣo giran । yo vai taṁ puruṣaṁ veda tasyehātmā na riṣyate । yoginas taṁ prapaśyanti bhagavantaṁ sanātanam ॥

यः सहस्रं सहस्राणां पक्षान्संतत्य संपतेत् । मध्यमे मध्य आगच्छेदपि चेत्स्यान्मनोजवः । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥

yaḥ sahasraṁ sahasrāṇāṁ pakṣān saṁtatya saṁpatet । madhyame madhya āgacched api cet syān manojavaḥ । yoginas taṁ prapaśyanti bhagavantaṁ sanātanam ॥

न दर्शने तिष्ठति रूपमस्य; पश्यन्ति चैनं सुविशुद्धसत्त्वाः । हितो मनीषी मनसाभिपश्ये;द्ये तं श्रयेयुरमृतास्ते भवन्ति । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥

na darśane tiṣṭhati rūpam asya; paśyanti cainaṁ suviśuddhasattvāḥ । hito manīṣī manasābhipaśyed; ye taṁ śrayeyur amr̥tās te bhavanti । yoginas taṁ prapaśyanti bhagavantaṁ sanātanam ॥

गूहन्ति सर्पा इव गह्वराणि; स्वशिक्षया स्वेन वृत्तेन मर्त्याः । तेषु प्रमुह्यन्ति जना विमूढा; यथाध्वानं मोहयन्ते भयाय । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥

gūhanti sarpā iva gahvarāṇi; svaśikṣayā svena vr̥ttena martyāḥ । teṣu pramuhyanti janā vimūḍhā; yathādhvānaṁ mohayante bhayāya । yoginas taṁ prapaśyanti bhagavantaṁ sanātanam ॥

सदा सदासत्कृतः स्यान्न मृत्युरमृतं कुतः । सत्यानृते सत्यसमानबन्धने; सतश्च योनिरसतश्चैक एव । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥

sadā sadāsatkr̥taḥ syān na mr̥tyur amr̥taṁ kutaḥ । satyānr̥te satyasamānabandhane; sataś ca yonir asataś caika eva । yoginas taṁ prapaśyanti bhagavantaṁ sanātanam ॥

न साधुना नोत असाधुना वा; समानमेतद्दृश्यते मानुषेषु । समानमेतदमृतस्य विद्या;देवंयुक्तो मधु तद्वै परीप्सेत् । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥

na sādhunā nota asādhunā vā; samānam etad dr̥śyate mānuṣeṣu । samānam etad amr̥tasya vidyād; evaṁyukto madhu tad vai parīpset । yoginas taṁ prapaśyanti bhagavantaṁ sanātanam ॥

नास्यातिवादा हृदयं तापयन्ति; नानधीतं नाहुतमग्निहोत्रम् । मनो ब्राह्मीं लघुतामादधीत; प्रज्ञानमस्य नाम धीरा लभन्ते । योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥

nāsyātivādā hr̥dayaṁ tāpayanti; nānadhītaṁ nāhutam agnihotram । mano brāhmīṁ laghutām ādadhīta; prajñānam asya nāma dhīrā labhante । yoginas taṁ prapaśyanti bhagavantaṁ sanātanam ॥

एवं यः सर्वभूतेषु आत्मानमनुपश्यति । अन्यत्रान्यत्र युक्तेषु किं स शोचेत्ततः परम् ॥

evaṁ yaḥ sarvabhūteṣu ātmānam anupaśyati । anyatrānyatra yukteṣu kiṁ sa śocet tataḥ param ॥

यथोदपाने महति सर्वतः संप्लुतोदके । एवं सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥

yathodapāne mahati sarvataḥ saṁplutodake । evaṁ sarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ ॥

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो महात्मा; न दृश्यतेऽसौ हृदये निविष्टः । अजश्चरो दिवारात्रमतन्द्रितश्च; स तं मत्वा कविरास्ते प्रसन्नः ॥

aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo mahātmā; na dr̥śyate ’sau hr̥daye niviṣṭaḥ । ajaś caro divārātram atandritaś ca; sa taṁ matvā kavir āste prasannaḥ ॥

अहमेवास्मि वो माता पिता पुत्रोऽस्म्यहं पुनः । आत्माहमपि सर्वस्य यच्च नास्ति यदस्ति च ॥

aham evāsmi vo mātā pitā putro ’smy ahaṁ punaḥ । ātmāham api sarvasya yac ca nāsti yad asti ca ॥

पितामहोऽस्मि स्थविरः पिता पुत्रश्च भारत । ममैव यूयमात्मस्था न मे यूयं न वोऽप्यहम् ॥

pitāmaho ’smi sthaviraḥ pitā putraś ca bhārata । mamaiva yūyam ātmasthā na me yūyaṁ na vo ’py aham ॥

आत्मैव स्थानं मम जन्म चात्मा; वेदप्रोक्तोऽहमजरप्रतिष्ठः ॥

ātmaiva sthānaṁ mama janma cātmā; vedaprokto ’ham ajarapratiṣṭhaḥ ॥

अणोरणीयान्सुमनाः सर्वभूतेषु जागृमि । पितरं सर्वभूतानां पुष्करे निहितं विदुः ॥

aṇor aṇīyān sumanāḥ sarvabhūteṣu jāgr̥mi । pitaraṁ sarvabhūtānāṁ puṣkare nihitaṁ viduḥ ॥