Adhyāya 42

वैशंपायन उवाच । ततो राजा धृतराष्ट्रो मनीषी; संपूज्य वाक्यं विदुरेरितं तत् । सनत्सुजातं रहिते महात्मा; पप्रच्छ बुद्धिं परमां बुभूषन् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato rājā dhr̥tarāṣṭro manīṣī; saṁpūjya vākyaṁ vidureritaṁ tat । sanatsujātaṁ rahite mahātmā; papraccha buddhiṁ paramāṁ bubhūṣan ॥

धृतराष्ट्र उवाच । सनत्सुजात यदीदं शृणोमि; मृत्युर्हि नास्तीति तवोपदेशम् । देवासुरा ह्याचरन्ब्रह्मचर्य;ममृत्यवे तत्कतरन्नु सत्यम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । sanatsujāta yadīdaṁ śr̥ṇomi; mr̥tyur hi nāstīti tavopadeśam । devāsurā hy ācaran brahmacaryam; amr̥tyave tat kataran nu satyam ॥

सनत्सुजात उवाच । अमृत्युः कर्मणा केचिन्मृत्युर्नास्तीति चापरे । शृणु मे ब्रुवतो राजन्यथैतन्मा विशङ्किथाः ॥

sanatsujāta uvāca । amr̥tyuḥ karmaṇā ke cin mr̥tyur nāstīti cāpare । śr̥ṇu me bruvato rājan yathaitan mā viśaṅkithāḥ ॥

उभे सत्ये क्षत्रियाद्यप्रवृत्ते; मोहो मृत्युः संमतो यः कवीनाम् । प्रमादं वै मृत्युमहं ब्रवीमि; सदाप्रमादममृतत्वं ब्रवीमि ॥

ubhe satye kṣatriyādyapravr̥tte; moho mr̥tyuḥ saṁmato yaḥ kavīnām । pramādaṁ vai mr̥tyum ahaṁ bravīmi; sadāpramādam amr̥tatvaṁ bravīmi ॥

प्रमादाद्वै असुराः पराभव;न्नप्रमादाद्ब्रह्मभूता भवन्ति । न वै मृत्युर्व्याघ्र इवात्ति जन्तू;न्न ह्यस्य रूपमुपलभ्यते ह ॥

pramādād vai asurāḥ parābhavann; apramādād brahmabhūtā bhavanti । na vai mr̥tyur vyāghra ivātti jantūn; na hy asya rūpam upalabhyate ha ॥

यमं त्वेके मृत्युमतोऽन्यमाहु;रात्मावसन्नममृतं ब्रह्मचर्यम् । पितृलोके राज्यमनुशास्ति देवः; शिवः शिवानामशिवोऽशिवानाम् ॥

yamaṁ tv eke mr̥tyum ato ’nyam āhur; ātmāvasannam amr̥taṁ brahmacaryam । pitr̥loke rājyam anuśāsti devaḥ; śivaḥ śivānām aśivo ’śivānām ॥

आस्यादेष निःसरते नराणां; क्रोधः प्रमादो मोहरूपश्च मृत्युः । ते मोहितास्तद्वशे वर्तमाना; इतः प्रेतास्तत्र पुनः पतन्ति ॥

āsyād eṣa niḥsarate narāṇāṁ; krodhaḥ pramādo moharūpaś ca mr̥tyuḥ । te mohitās tadvaśe vartamānā; itaḥ pretās tatra punaḥ patanti ॥

ततस्तं देवा अनु विप्लवन्ते; अतो मृत्युर्मरणाख्यामुपैति । कर्मोदये कर्मफलानुरागा;स्तत्रानु यान्ति न तरन्ति मृत्युम् ॥

tatas taṁ devā anu viplavante; ato mr̥tyur maraṇākhyām upaiti । karmodaye karmaphalānurāgās; tatrānu yānti na taranti mr̥tyum ॥

योऽभिध्यायन्नुत्पतिष्णून्निहन्या;दनादरेणाप्रतिबुध्यमानः । स वै मृत्युर्मृत्युरिवात्ति भूत्वा; एवं विद्वान्यो विनिहन्ति कामान् ॥

yo ’bhidhyāyann utpatiṣṇūn nihanyād; anādareṇāpratibudhyamānaḥ । sa vai mr̥tyur mr̥tyur ivātti bhūtvā; evaṁ vidvān yo vinihanti kāmān ॥

कामानुसारी पुरुषः कामाननु विनश्यति । कामान्व्युदस्य धुनुते यत्किंचित्पुरुषो रजः ॥

kāmānusārī puruṣaḥ kāmān anu vinaśyati । kāmān vyudasya dhunute yat kiṁ cit puruṣo rajaḥ ॥

तमोऽप्रकाशो भूतानां नरकोऽयं प्रदृश्यते । गृह्यन्त इव धावन्ति गच्छन्तः श्वभ्रमुन्मुखाः ॥

tamo ’prakāśo bhūtānāṁ narako ’yaṁ pradr̥śyate । gr̥hyanta iva dhāvanti gacchantaḥ śvabhram unmukhāḥ ॥

अभिध्या वै प्रथमं हन्ति चैनं; कामक्रोधौ गृह्य चैनं तु पश्चात् । एते बालान्मृत्यवे प्रापयन्ति; धीरास्तु धैर्येण तरन्ति मृत्युम् ॥

abhidhyā vai prathamaṁ hanti cainaṁ; kāmakrodhau gr̥hya cainaṁ tu paścāt । ete bālān mr̥tyave prāpayanti; dhīrās tu dhairyeṇa taranti mr̥tyum ॥

अमन्यमानः क्षत्रिय किंचिदन्य;न्नाधीयते तार्ण इवास्य व्याघ्रः । क्रोधाल्लोभान्मोहमयान्तरात्मा; स वै मृत्युस्त्वच्छरीरे य एषः ॥

amanyamānaḥ kṣatriya kiṁ cid anyan; nādhīyate tārṇa ivāsya vyāghraḥ । krodhāl lobhān mohamayāntarātmā; sa vai mr̥tyus tvac charīre ya eṣaḥ ॥

एवं मृत्युं जायमानं विदित्वा; ज्ञाने तिष्ठन्न बिभेतीह मृत्योः । विनश्यते विषये तस्य मृत्यु;र्मृत्योर्यथा विषयं प्राप्य मर्त्यः ॥

evaṁ mr̥tyuṁ jāyamānaṁ viditvā; jñāne tiṣṭhan na bibhetīha mr̥tyoḥ । vinaśyate viṣaye tasya mr̥tyur; mr̥tyor yathā viṣayaṁ prāpya martyaḥ ॥

धृतराष्ट्र उवाच । येऽस्मिन्धर्मान्नाचरन्तीह केचि;त्तथा धर्मान्केचिदिहाचरन्ति । धर्मः पापेन प्रतिहन्यते स्म; उताहो धर्मः प्रतिहन्ति पापम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । ye ’smin dharmān nācarantīha ke cit; tathā dharmān ke cid ihācaranti । dharmaḥ pāpena pratihanyate sma; utāho dharmaḥ pratihanti pāpam ॥

सनत्सुजात उवाच । उभयमेव तत्रोपभुज्यते फलं; धर्मस्यैवेतरस्य च । धर्मेणाधर्मं प्रणुदतीह विद्वा;न्धर्मो बलीयानिति तस्य विद्धि ॥

sanatsujāta uvāca । ubhayam eva tatropabhujyate phalaṁ; dharmasyaivetarasya ca । dharmeṇādharmaṁ praṇudatīha vidvān; dharmo balīyān iti tasya viddhi ॥

धृतराष्ट्र उवाच । यानिमानाहुः स्वस्य धर्मस्य लोका;न्द्विजातीनां पुण्यकृतां सनातनान् । तेषां परिक्रमान्कथयन्तस्ततोऽन्या;न्नैतद्विद्वन्नैव कृतं च कर्म ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । yān imān āhuḥ svasya dharmasya lokān; dvijātīnāṁ puṇyakr̥tāṁ sanātanān । teṣāṁ parikramān kathayantas tato ’nyān; naitad vidvan naiva kr̥taṁ ca karma ॥

सनत्सुजात उवाच । येषां बले न विस्पर्धा बले बलवतामिव । ते ब्राह्मणा इतः प्रेत्य स्वर्गलोके प्रकाशते ॥

sanatsujāta uvāca । yeṣāṁ bale na vispardhā bale balavatām iva । te brāhmaṇā itaḥ pretya svargaloke prakāśate ॥

यत्र मन्येत भूयिष्ठं प्रावृषीव तृणोलपम् । अन्नं पानं च ब्राह्मणस्तज्जीवन्नानुसंज्वरेत् ॥

yatra manyeta bhūyiṣṭhaṁ prāvr̥ṣīva tr̥ṇolapam । annaṁ pānaṁ ca brāhmaṇas taj jīvan nānusaṁjvaret ॥

यत्राकथयमानस्य प्रयच्छत्यशिवं भयम् । अतिरिक्तमिवाकुर्वन्स श्रेयान्नेतरो जनः ॥

yatrākathayamānasya prayacchaty aśivaṁ bhayam । atiriktam ivākurvan sa śreyān netaro janaḥ ॥

यो वाकथयमानस्य आत्मानं नानुसंज्वरेत् । ब्रह्मस्वं नोपभुञ्जेद्वा तदन्नं संमतं सताम् ॥

yo vākathayamānasya ātmānaṁ nānusaṁjvaret । brahmasvaṁ nopabhuñjed vā tadannaṁ saṁmataṁ satām ॥

यथा स्वं वान्तमश्नाति श्वा वै नित्यमभूतये । एवं ते वान्तमश्नन्ति स्ववीर्यस्योपजीवनात् ॥

yathā svaṁ vāntam aśnāti śvā vai nityam abhūtaye । evaṁ te vāntam aśnanti svavīryasyopajīvanāt ॥

नित्यमज्ञातचर्या मे इति मन्येत ब्राह्मणः । ज्ञातीनां तु वसन्मध्ये नैव विद्येत किंचन ॥

nityam ajñātacaryā me iti manyeta brāhmaṇaḥ । jñātīnāṁ tu vasan madhye naiva vidyeta kiṁ cana ॥

को ह्येवमन्तरात्मानं ब्राह्मणो हन्तुमर्हति । तस्माद्धि किंचित्क्षत्रिय ब्रह्मावसति पश्यति ॥

ko hy evam antarātmānaṁ brāhmaṇo hantum arhati । tasmād dhi kiṁ cit kṣatriya brahmāvasati paśyati ॥

अश्रान्तः स्यादनादानात्संमतो निरुपद्रवः । शिष्टो न शिष्टवत्स स्याद्ब्राह्मणो ब्रह्मवित्कविः ॥

aśrāntaḥ syād anādānāt saṁmato nirupadravaḥ । śiṣṭo na śiṣṭavat sa syād brāhmaṇo brahmavit kaviḥ ॥

अनाढ्या मानुषे वित्ते आढ्या वेदेषु ये द्विजाः । ते दुर्धर्षा दुष्प्रकम्प्या विद्यात्तान्ब्रह्मणस्तनुम् ॥

anāḍhyā mānuṣe vitte āḍhyā vedeṣu ye dvijāḥ । te durdharṣā duṣprakampyā vidyāt tān brahmaṇas tanum ॥

सर्वान्स्विष्टकृतो देवान्विद्याद्य इह कश्चन । न समानो ब्राह्मणस्य यस्मिन्प्रयतते स्वयम् ॥

sarvān sviṣṭakr̥to devān vidyād ya iha kaś cana । na samāno brāhmaṇasya yasmin prayatate svayam ॥

यमप्रयतमानं तु मानयन्ति स मानितः । न मान्यमानो मन्येत नामानादभिसंज्वरेत् ॥

yam aprayatamānaṁ tu mānayanti sa mānitaḥ । na mānyamāno manyeta nāmānād abhisaṁjvaret ॥

विद्वांसो मानयन्तीह इति मन्येत मानितः । अधर्मविदुषो मूढा लोकशास्त्रविशारदाः । न मान्यं मानयिष्यन्ति इति मन्येदमानितः ॥

vidvāṁso mānayantīha iti manyeta mānitaḥ । adharmaviduṣo mūḍhā lokaśāstraviśāradāḥ । na mānyaṁ mānayiṣyanti iti manyed amānitaḥ ॥

न वै मानं च मौनं च सहितौ चरतः सदा । अयं हि लोको मानस्य असौ मानस्य तद्विदुः ॥

na vai mānaṁ ca maunaṁ ca sahitau carataḥ sadā । ayaṁ hi loko mānasya asau mānasya tad viduḥ ॥

श्रीः सुखस्येह संवासः सा चापि परिपन्थिनी । ब्राह्मी सुदुर्लभा श्रीर्हि प्रज्ञाहीनेन क्षत्रिय ॥

śrīḥ sukhasyeha saṁvāsaḥ sā cāpi paripanthinī । brāhmī sudurlabhā śrīr hi prajñāhīnena kṣatriya ॥

द्वाराणि तस्या हि वदन्ति सन्तो; बहुप्रकाराणि दुरावराणि । सत्यार्जवे ह्रीर्दमशौचविद्याः; षण्मानमोहप्रतिबाधनानि ॥

dvārāṇi tasyā hi vadanti santo; bahuprakārāṇi durāvarāṇi । satyārjave hrīr damaśaucavidyāḥ; ṣaṇmānamohapratibādhanāni ॥