Adhyāya 39

धृतराष्ट्र उवाच । अनीश्वरोऽयं पुरुषो भवाभवे; सूत्रप्रोता दारुमयीव योषा । धात्रा तु दिष्टस्य वशे किलायं; तस्माद्वद त्वं श्रवणे धृतोऽहम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । anīśvaro ’yaṁ puruṣo bhavābhave; sūtraprotā dārumayīva yoṣā । dhātrā tu diṣṭasya vaśe kilāyaṁ; tasmād vada tvaṁ śravaṇe dhr̥to ’ham ॥

विदुर उवाच । अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् । लभते बुद्ध्यवज्ञानमवमानं च भारत ॥

vidura uvāca । aprāptakālaṁ vacanaṁ br̥haspatir api bruvan । labhate buddhyavajñānam avamānaṁ ca bhārata ॥

प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः । मन्त्रं मूलबलेनान्यो यः प्रियः प्रिय एव सः ॥

priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ । mantraṁ mūlabalenānyo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ ॥

द्वेष्यो न साधुर्भवति न मेधावी न पण्डितः । प्रिये शुभानि कर्माणि द्वेष्ये पापानि भारत ॥

dveṣyo na sādhur bhavati na medhāvī na paṇḍitaḥ । priye śubhāni karmāṇi dveṣye pāpāni bhārata ॥

न स क्षयो महाराज यः क्षयो वृद्धिमावहेत् । क्षयः स त्विह मन्तव्यो यं लब्ध्वा बहु नाशयेत् ॥

na sa kṣayo mahārāja yaḥ kṣayo vr̥ddhim āvahet । kṣayaḥ sa tv iha mantavyo yaṁ labdhvā bahu nāśayet ॥

समृद्धा गुणतः केचिद्भवन्ति धनतोऽपरे । धनवृद्धान्गुणैर्हीनान्धृतराष्ट्र विवर्जयेत् ॥

samr̥ddhā guṇataḥ ke cid bhavanti dhanato ’pare । dhanavr̥ddhān guṇair hīnān dhr̥tarāṣṭra vivarjayet ॥

धृतराष्ट्र उवाच । सर्वं त्वमायतीयुक्तं भाषसे प्राज्ञसंमतम् । न चोत्सहे सुतं त्यक्तुं यतो धर्मस्ततो जयः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । sarvaṁ tvam āyatīyuktaṁ bhāṣase prājñasaṁmatam । na cotsahe sutaṁ tyaktuṁ yato dharmas tato jayaḥ ॥

विदुर उवाच । स्वभावगुणसंपन्नो न जातु विनयान्वितः । सुसूक्ष्ममपि भूतानामुपमर्दं प्रयोक्ष्यते ॥

vidura uvāca । svabhāvaguṇasaṁpanno na jātu vinayānvitaḥ । susūkṣmam api bhūtānām upamardaṁ prayokṣyate ॥

परापवादनिरताः परदुःखोदयेषु च । परस्परविरोधे च यतन्ते सततोत्थिताः ॥

parāpavādaniratāḥ paraduḥkhodayeṣu ca । parasparavirodhe ca yatante satatotthitāḥ ॥

सदोषं दर्शनं येषां संवासे सुमहद्भयम् । अर्थादाने महान्दोषः प्रदाने च महद्भयम् ॥

sadoṣaṁ darśanaṁ yeṣāṁ saṁvāse sumahad bhayam । arthādāne mahān doṣaḥ pradāne ca mahad bhayam ॥

ये पापा इति विख्याताः संवासे परिगर्हिताः । युक्ताश्चान्यैर्महादोषैर्ये नरास्तान्विवर्जयेत् ॥

ye pāpā iti vikhyātāḥ saṁvāse parigarhitāḥ । yuktāś cānyair mahādoṣair ye narās tān vivarjayet ॥

निवर्तमाने सौहार्दे प्रीतिर्नीचे प्रणश्यति । या चैव फलनिर्वृत्तिः सौहृदे चैव यत्सुखम् ॥

nivartamāne sauhārde prītir nīce praṇaśyati । yā caiva phalanirvr̥ttiḥ sauhr̥de caiva yat sukham ॥

यतते चापवादाय यत्नमारभते क्षये । अल्पेऽप्यपकृते मोहान्न शान्तिमुपगच्छति ॥

yatate cāpavādāya yatnam ārabhate kṣaye । alpe ’py apakr̥te mohān na śāntim upagacchati ॥

तादृशैः संगतं नीचैर्नृशंसैरकृतात्मभिः । निशाम्य निपुणं बुद्ध्या विद्वान्दूराद्विवर्जयेत् ॥

tādr̥śaiḥ saṁgataṁ nīcair nr̥śaṁsair akr̥tātmabhiḥ । niśāmya nipuṇaṁ buddhyā vidvān dūrād vivarjayet ॥

यो ज्ञातिमनुगृह्णाति दरिद्रं दीनमातुरम् । स पुत्रपशुभिर्वृद्धिं यशश्चाव्ययमश्नुते ॥

yo jñātim anugr̥hṇāti daridraṁ dīnam āturam । sa putrapaśubhir vr̥ddhiṁ yaśaś cāvyayam aśnute ॥

ज्ञातयो वर्धनीयास्तैर्य इच्छन्त्यात्मनः शुभम् । कुलवृद्धिं च राजेन्द्र तस्मात्साधु समाचर ॥

jñātayo vardhanīyās tair ya icchanty ātmanaḥ śubham । kulavr̥ddhiṁ ca rājendra tasmāt sādhu samācara ॥

श्रेयसा योक्ष्यसे राजन्कुर्वाणो ज्ञातिसत्क्रियाम् । विगुणा ह्यपि संरक्ष्या ज्ञातयो भरतर्षभ ॥

śreyasā yokṣyase rājan kurvāṇo jñātisatkriyām । viguṇā hy api saṁrakṣyā jñātayo bharatarṣabha ॥

किं पुनर्गुणवन्तस्ते त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षिणः । प्रसादं कुरु दीनानां पाण्डवानां विशां पते ॥

kiṁ punar guṇavantas te tvatprasādābhikāṅkṣiṇaḥ । prasādaṁ kuru dīnānāṁ pāṇḍavānāṁ viśāṁ pate ॥

दीयन्तां ग्रामकाः केचित्तेषां वृत्त्यर्थमीश्वर । एवं लोके यशःप्राप्तो भविष्यसि नराधिप ॥

dīyantāṁ grāmakāḥ ke cit teṣāṁ vr̥ttyartham īśvara । evaṁ loke yaśaḥprāpto bhaviṣyasi narādhipa ॥

वृद्धेन हि त्वया कार्यं पुत्राणां तात रक्षणम् । मया चापि हितं वाच्यं विद्धि मां त्वद्धितैषिणम् ॥

vr̥ddhena hi tvayā kāryaṁ putrāṇāṁ tāta rakṣaṇam । mayā cāpi hitaṁ vācyaṁ viddhi māṁ tvaddhitaiṣiṇam ॥

ज्ञातिभिर्विग्रहस्तात न कर्तव्यो भवार्थिना । सुखानि सह भोज्यानि ज्ञातिभिर्भरतर्षभ ॥

jñātibhir vigrahas tāta na kartavyo bhavārthinā । sukhāni saha bhojyāni jñātibhir bharatarṣabha ॥

संभोजनं संकथनं संप्रीतिश्च परस्परम् । ज्ञातिभिः सह कार्याणि न विरोधः कथंचन ॥

saṁbhojanaṁ saṁkathanaṁ saṁprītiś ca parasparam । jñātibhiḥ saha kāryāṇi na virodhaḥ kathaṁ cana ॥

ज्ञातयस्तारयन्तीह ज्ञातयो मज्जयन्ति च । सुवृत्तास्तारयन्तीह दुर्वृत्ता मज्जयन्ति च ॥

jñātayas tārayantīha jñātayo majjayanti ca । suvr̥ttās tārayantīha durvr̥ttā majjayanti ca ॥

सुवृत्तो भव राजेन्द्र पाण्डवान्प्रति मानद । अधर्षणीयः शत्रूणां तैर्वृतस्त्वं भविष्यसि ॥

suvr̥tto bhava rājendra pāṇḍavān prati mānada । adharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṁ tair vr̥tas tvaṁ bhaviṣyasi ॥

श्रीमन्तं ज्ञातिमासाद्य यो ज्ञातिरवसीदति । दिग्धहस्तं मृग इव स एनस्तस्य विन्दति ॥

śrīmantaṁ jñātim āsādya yo jñātir avasīdati । digdhahastaṁ mr̥ga iva sa enas tasya vindati ॥

पश्चादपि नरश्रेष्ठ तव तापो भविष्यति । तान्वा हतान्सुतान्वापि श्रुत्वा तदनुचिन्तय ॥

paścād api naraśreṣṭha tava tāpo bhaviṣyati । tān vā hatān sutān vāpi śrutvā tad anucintaya ॥

येन खट्वां समारूढः परितप्येत कर्मणा । आदावेव न तत्कुर्यादध्रुवे जीविते सति ॥

yena khaṭvāṁ samārūḍhaḥ paritapyeta karmaṇā । ādāv eva na tat kuryād adhruve jīvite sati ॥

न कश्चिन्नापनयते पुमानन्यत्र भार्गवात् । शेषसंप्रतिपत्तिस्तु बुद्धिमत्स्वेव तिष्ठति ॥

na kaś cin nāpanayate pumān anyatra bhārgavāt । śeṣasaṁpratipattis tu buddhimatsv eva tiṣṭhati ॥

दुर्योधनेन यद्येतत्पापं तेषु पुरा कृतम् । त्वया तत्कुलवृद्धेन प्रत्यानेयं नरेश्वर ॥

duryodhanena yady etat pāpaṁ teṣu purā kr̥tam । tvayā tat kulavr̥ddhena pratyāneyaṁ nareśvara ॥

तांस्त्वं पदे प्रतिष्ठाप्य लोके विगतकल्मषः । भविष्यसि नरश्रेष्ठ पूजनीयो मनीषिणाम् ॥

tāṁs tvaṁ pade pratiṣṭhāpya loke vigatakalmaṣaḥ । bhaviṣyasi naraśreṣṭha pūjanīyo manīṣiṇām ॥

सुव्याहृतानि धीराणां फलतः प्रविचिन्त्य यः । अध्यवस्यति कार्येषु चिरं यशसि तिष्ठति ॥

suvyāhr̥tāni dhīrāṇāṁ phalataḥ pravicintya yaḥ । adhyavasyati kāryeṣu ciraṁ yaśasi tiṣṭhati ॥

अवृत्तिं विनयो हन्ति हन्त्यनर्थं पराक्रमः । हन्ति नित्यं क्षमा क्रोधमाचारो हन्त्यलक्षणम् ॥

avr̥ttiṁ vinayo hanti hanty anarthaṁ parākramaḥ । hanti nityaṁ kṣamā krodham ācāro hanty alakṣaṇam ॥

परिच्छदेन क्षेत्रेण वेश्मना परिचर्यया । परीक्षेत कुलं राजन्भोजनाच्छादनेन च ॥

paricchadena kṣetreṇa veśmanā paricaryayā । parīkṣeta kulaṁ rājan bhojanācchādanena ca ॥

ययोश्चित्तेन वा चित्तं नैभृतं नैभृतेन वा । समेति प्रज्ञया प्रज्ञा तयोर्मैत्री न जीर्यते ॥

yayoś cittena vā cittaṁ naibhr̥taṁ naibhr̥tena vā । sameti prajñayā prajñā tayor maitrī na jīryate ॥

दुर्बुद्धिमकृतप्रज्ञं छन्नं कूपं तृणैरिव । विवर्जयीत मेधावी तस्मिन्मैत्री प्रणश्यति ॥

durbuddhim akr̥taprajñaṁ channaṁ kūpaṁ tr̥ṇair iva । vivarjayīta medhāvī tasmin maitrī praṇaśyati ॥

अवलिप्तेषु मूर्खेषु रौद्रसाहसिकेषु च । तथैवापेतधर्मेषु न मैत्रीमाचरेद्बुधः ॥

avalipteṣu mūrkheṣu raudrasāhasikeṣu ca । tathaivāpetadharmeṣu na maitrīm ācared budhaḥ ॥

कृतज्ञं धार्मिकं सत्यमक्षुद्रं दृढभक्तिकम् । जितेन्द्रियं स्थितं स्थित्यां मित्रमत्यागि चेष्यते ॥

kr̥tajñaṁ dhārmikaṁ satyam akṣudraṁ dr̥ḍhabhaktikam । jitendriyaṁ sthitaṁ sthityāṁ mitram atyāgi ceṣyate ॥

इन्द्रियाणामनुत्सर्गो मृत्युना न विशिष्यते । अत्यर्थं पुनरुत्सर्गः सादयेद्दैवतान्यपि ॥

indriyāṇām anutsargo mr̥tyunā na viśiṣyate । atyarthaṁ punar utsargaḥ sādayed daivatāny api ॥

मार्दवं सर्वभूतानामनसूया क्षमा धृतिः । आयुष्याणि बुधाः प्राहुर्मित्राणां चाविमानना ॥

mārdavaṁ sarvabhūtānām anasūyā kṣamā dhr̥tiḥ । āyuṣyāṇi budhāḥ prāhur mitrāṇāṁ cāvimānanā ॥

अपनीतं सुनीतेन योऽर्थं प्रत्यानिनीषते । मतिमास्थाय सुदृढां तदकापुरुषव्रतम् ॥

apanītaṁ sunītena yo ’rthaṁ pratyāninīṣate । matim āsthāya sudr̥ḍhāṁ tad akāpuruṣavratam ॥

आयत्यां प्रतिकारज्ञस्तदात्वे दृढनिश्चयः । अतीते कार्यशेषज्ञो नरोऽर्थैर्न प्रहीयते ॥

āyatyāṁ pratikārajñas tadātve dr̥ḍhaniścayaḥ । atīte kāryaśeṣajño naro ’rthair na prahīyate ॥

कर्मणा मनसा वाचा यदभीक्ष्णं निषेवते । तदेवापहरत्येनं तस्मात्कल्याणमाचरेत् ॥

karmaṇā manasā vācā yad abhīkṣṇaṁ niṣevate । tad evāpaharaty enaṁ tasmāt kalyāṇam ācaret ॥

मङ्गलालम्भनं योगः श्रुतमुत्थानमार्जवम् । भूतिमेतानि कुर्वन्ति सतां चाभीक्ष्णदर्शनम् ॥

maṅgalālambhanaṁ yogaḥ śrutam utthānam ārjavam । bhūtim etāni kurvanti satāṁ cābhīkṣṇadarśanam ॥

अनिर्वेदः श्रियो मूलं दुःखनाशे सुखस्य च । महान्भवत्यनिर्विण्णः सुखं चात्यन्तमश्नुते ॥

anirvedaḥ śriyo mūlaṁ duḥkhanāśe sukhasya ca । mahān bhavaty anirviṇṇaḥ sukhaṁ cātyantam aśnute ॥

नातः श्रीमत्तरं किंचिदन्यत्पथ्यतमं तथा । प्रभविष्णोर्यथा तात क्षमा सर्वत्र सर्वदा ॥

nātaḥ śrīmattaraṁ kiṁ cid anyat pathyatamaṁ tathā । prabhaviṣṇor yathā tāta kṣamā sarvatra sarvadā ॥

क्षमेदशक्तः सर्वस्य शक्तिमान्धर्मकारणात् । अर्थानर्थौ समौ यस्य तस्य नित्यं क्षमा हिता ॥

kṣamed aśaktaḥ sarvasya śaktimān dharmakāraṇāt । arthānarthau samau yasya tasya nityaṁ kṣamā hitā ॥

यत्सुखं सेवमानोऽपि धर्मार्थाभ्यां न हीयते । कामं तदुपसेवेत न मूढव्रतमाचरेत् ॥

yat sukhaṁ sevamāno ’pi dharmārthābhyāṁ na hīyate । kāmaṁ tad upaseveta na mūḍhavratam ācaret ॥

दुःखार्तेषु प्रमत्तेषु नास्तिकेष्वलसेषु च । न श्रीर्वसत्यदान्तेषु ये चोत्साहविवर्जिताः ॥

duḥkhārteṣu pramatteṣu nāstikeṣv alaseṣu ca । na śrīr vasaty adānteṣu ye cotsāhavivarjitāḥ ॥

आर्जवेन नरं युक्तमार्जवात्सव्यपत्रपम् । अशक्तिमन्तं मन्यन्तो धर्षयन्ति कुबुद्धयः ॥

ārjavena naraṁ yuktam ārjavāt savyapatrapam । aśaktimantaṁ manyanto dharṣayanti kubuddhayaḥ ॥

अत्यार्यमतिदातारमतिशूरमतिव्रतम् । प्रज्ञाभिमानिनं चैव श्रीर्भयान्नोपसर्पति ॥

atyāryam atidātāram atiśūram ativratam । prajñābhimāninaṁ caiva śrīr bhayān nopasarpati ॥

अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् । रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम् ॥

agnihotraphalā vedāḥ śīlavr̥ttaphalaṁ śrutam । ratiputraphalā dārā dattabhuktaphalaṁ dhanam ॥

अधर्मोपार्जितैरर्थैर्यः करोत्यौर्ध्वदेहिकम् । न स तस्य फलं प्रेत्य भुङ्क्तेऽर्थस्य दुरागमात् ॥

adharmopārjitair arthair yaḥ karoty aurdhvadehikam । na sa tasya phalaṁ pretya bhuṅkte ’rthasya durāgamāt ॥

कान्तारवनदुर्गेषु कृच्छ्रास्वापत्सु संभ्रमे । उद्यतेषु च शस्त्रेषु नास्ति शेषवतां भयम् ॥

kāntāravanadurgeṣu kr̥cchrāsv āpatsu saṁbhrame । udyateṣu ca śastreṣu nāsti śeṣavatāṁ bhayam ॥

उत्थानं संयमो दाक्ष्यमप्रमादो धृतिः स्मृतिः । समीक्ष्य च समारम्भो विद्धि मूलं भवस्य तत् ॥

utthānaṁ saṁyamo dākṣyam apramādo dhr̥tiḥ smr̥tiḥ । samīkṣya ca samārambho viddhi mūlaṁ bhavasya tat ॥

तपो बलं तापसानां ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम् । हिंसा बलमसाधूनां क्षमा गुणवतां बलम् ॥

tapo balaṁ tāpasānāṁ brahma brahmavidāṁ balam । hiṁsā balam asādhūnāṁ kṣamā guṇavatāṁ balam ॥

अष्टौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं फलं पयः । हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम् ॥

aṣṭau tāny avrataghnāni āpo mūlaṁ phalaṁ payaḥ । havir brāhmaṇakāmyā ca guror vacanam auṣadham ॥

न तत्परस्य संदध्यात्प्रतिकूलं यदात्मनः । संग्रहेणैष धर्मः स्यात्कामादन्यः प्रवर्तते ॥

na tat parasya saṁdadhyāt pratikūlaṁ yad ātmanaḥ । saṁgraheṇaiṣa dharmaḥ syāt kāmād anyaḥ pravartate ॥

अक्रोधेन जयेत्क्रोधमसाधुं साधुना जयेत् । जयेत्कदर्यं दानेन जयेत्सत्येन चानृतम् ॥

akrodhena jayet krodham asādhuṁ sādhunā jayet । jayet kadaryaṁ dānena jayet satyena cānr̥tam ॥

स्त्रीधूर्तकेऽलसे भीरौ चण्डे पुरुषमानिनि । चौरे कृतघ्ने विश्वासो न कार्यो न च नास्तिके ॥

strīdhūrtake ’lase bhīrau caṇḍe puruṣamānini । caure kr̥taghne viśvāso na kāryo na ca nāstike ॥

अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः । चत्वारि संप्रवर्धन्ते कीर्तिरायुर्यशोबलम् ॥

abhivādanaśīlasya nityaṁ vr̥ddhopasevinaḥ । catvāri saṁpravardhante kīrtir āyur yaśobalam ॥

अतिक्लेशेन येऽर्थाः स्युर्धर्मस्यातिक्रमेण च । अरेर्वा प्रणिपातेन मा स्म तेषु मनः कृथाः ॥

atikleśena ye ’rthāḥ syur dharmasyātikrameṇa ca । arer vā praṇipātena mā sma teṣu manaḥ kr̥thāḥ ॥

अविद्यः पुरुषः शोच्यः शोच्यं मिथुनमप्रजम् । निराहाराः प्रजाः शोच्याः शोच्यं राष्ट्रमराजकम् ॥

avidyaḥ puruṣaḥ śocyaḥ śocyaṁ mithunam aprajam । nirāhārāḥ prajāḥ śocyāḥ śocyaṁ rāṣṭram arājakam ॥

अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा । असंभोगो जरा स्त्रीणां वाक्शल्यं मनसो जरा ॥

adhvā jarā dehavatāṁ parvatānāṁ jalaṁ jarā । asaṁbhogo jarā strīṇāṁ vākśalyaṁ manaso jarā ॥

अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम् । कौतूहलमला साध्वी विप्रवासमलाः स्त्रियः ॥

anāmnāyamalā vedā brāhmaṇasyāvrataṁ malam । kautūhalamalā sādhvī vipravāsamalāḥ striyaḥ ॥

सुवर्णस्य मलं रूप्यं रूप्यस्यापि मलं त्रपु । ज्ञेयं त्रपुमलं सीसं सीसस्यापि मलं मलम् ॥

suvarṇasya malaṁ rūpyaṁ rūpyasyāpi malaṁ trapu । jñeyaṁ trapumalaṁ sīsaṁ sīsasyāpi malaṁ malam ॥

न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन स्त्रियं जयेत् । नेन्धनेन जयेदग्निं न पानेन सुरां जयेत् ॥

na svapnena jayen nidrāṁ na kāmena striyaṁ jayet । nendhanena jayed agniṁ na pānena surāṁ jayet ॥

यस्य दानजितं मित्रममित्रा युधि निर्जिताः । अन्नपानजिता दाराः सफलं तस्य जीवितम् ॥

yasya dānajitaṁ mitram amitrā yudhi nirjitāḥ । annapānajitā dārāḥ saphalaṁ tasya jīvitam ॥

सहस्रिणोऽपि जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथा । धृतराष्ट्रं विमुञ्चेच्छां न कथंचिन्न जीव्यते ॥

sahasriṇo ’pi jīvanti jīvanti śatinas tathā । dhr̥tarāṣṭraṁ vimuñcecchāṁ na kathaṁ cin na jīvyate ॥

यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः । नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति ॥

yat pr̥thivyāṁ vrīhiyavaṁ hiraṇyaṁ paśavaḥ striyaḥ । nālam ekasya tat sarvam iti paśyan na muhyati ॥

राजन्भूयो ब्रवीमि त्वां पुत्रेषु सममाचर । समता यदि ते राजन्स्वेषु पाण्डुसुतेषु च ॥

rājan bhūyo bravīmi tvāṁ putreṣu samam ācara । samatā yadi te rājan sveṣu pāṇḍusuteṣu ca ॥