Adhyāya 38

विदुर उवाच । ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति । प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते ॥

vidura uvāca । ūrdhvaṁ prāṇā hy utkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati । pratyutthānābhivādābhyāṁ punas tān pratipadyate ॥

पीठं दत्त्वा साधवेऽभ्यागताय; आनीयापः परिनिर्णिज्य पादौ । सुखं पृष्ट्वा प्रतिवेद्यात्मसंस्थं; ततो दद्यादन्नमवेक्ष्य धीरः ॥

pīṭhaṁ dattvā sādhave ’bhyāgatāya; ānīyāpaḥ parinirṇijya pādau । sukhaṁ pr̥ṣṭvā prativedyātmasaṁsthaṁ; tato dadyād annam avekṣya dhīraḥ ॥

यस्योदकं मधुपर्कं च गां च; नमन्त्रवित्प्रतिगृह्णाति गेहे । लोभाद्भयादर्थकार्पण्यतो वा; तस्यानर्थं जीवितमाहुरार्याः ॥

yasyodakaṁ madhuparkaṁ ca gāṁ ca; namantravit pratigr̥hṇāti gehe । lobhād bhayād arthakārpaṇyato vā; tasyānarthaṁ jīvitam āhur āryāḥ ॥

चिकित्सकः शल्यकर्तावकीर्णी; स्तेनः क्रूरो मद्यपो भ्रूणहा च । सेनाजीवी श्रुतिविक्रायकश्च; भृशं प्रियोऽप्यतिथिर्नोदकार्हः ॥

cikitsakaḥ śalyakartāvakīrṇī; stenaḥ krūro madyapo bhrūṇahā ca । senājīvī śrutivikrāyakaś ca; bhr̥śaṁ priyo ’py atithir nodakārhaḥ ॥

अविक्रेयं लवणं पक्वमन्नं; दधि क्षीरं मधु तैलं घृतं च । तिला मांसं मूलफलानि शाकं; रक्तं वासः सर्वगन्धा गुडश्च ॥

avikreyaṁ lavaṇaṁ pakvam annaṁ; dadhi kṣīraṁ madhu tailaṁ ghr̥taṁ ca । tilā māṁsaṁ mūlaphalāni śākaṁ; raktaṁ vāsaḥ sarvagandhā guḍaś ca ॥

अरोषणो यः समलोष्टकाञ्चनः; प्रहीणशोको गतसंधिविग्रहः । निन्दाप्रशंसोपरतः प्रियाप्रिये; चरन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः ॥

aroṣaṇo yaḥ samaloṣṭakāñcanaḥ; prahīṇaśoko gatasaṁdhivigrahaḥ । nindāpraśaṁsoparataḥ priyāpriye; carann udāsīnavad eṣa bhikṣukaḥ ॥

नीवारमूलेङ्गुदशाकवृत्तिः; सुसंयतात्माग्निकार्येष्वचोद्यः । वने वसन्नतिथिष्वप्रमत्तो; धुरंधरः पुण्यकृदेष तापसः ॥

nīvāramūleṅgudaśākavr̥ttiḥ; susaṁyatātmāgnikāryeṣv acodyaḥ । vane vasann atithiṣv apramatto; dhuraṁdharaḥ puṇyakr̥d eṣa tāpasaḥ ॥

अपकृत्वा बुद्धिमतो दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् । दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः ॥

apakr̥tvā buddhimato dūrastho ’smīti nāśvaset । dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṁ hiṁsati hiṁsitaḥ ॥

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् । विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ॥

na viśvased aviśvaste viśvaste nātiviśvaset । viśvāsād bhayam utpannaṁ mūlāny api nikr̥ntati ॥

अनीर्ष्युर्गुप्तदारः स्यात्संविभागी प्रियंवदः । श्लक्ष्णो मधुरवाक्स्त्रीणां न चासां वशगो भवेत् ॥

anīrṣyur guptadāraḥ syāt saṁvibhāgī priyaṁvadaḥ । ślakṣṇo madhuravāk strīṇāṁ na cāsāṁ vaśago bhavet ॥

पूजनीया महाभागाः पुण्याश्च गृहदीप्तयः । स्त्रियः श्रियो गृहस्योक्तास्तस्माद्रक्ष्या विशेषतः ॥

pūjanīyā mahābhāgāḥ puṇyāś ca gr̥hadīptayaḥ । striyaḥ śriyo gr̥hasyoktās tasmād rakṣyā viśeṣataḥ ॥

पितुरन्तःपुरं दद्यान्मातुर्दद्यान्महानसम् । गोषु चात्मसमं दद्यात्स्वयमेव कृषिं व्रजेत् । भृत्यैर्वणिज्याचारं च पुत्रैः सेवेत ब्राह्मणान् ॥

pitur antaḥpuraṁ dadyān mātur dadyān mahānasam । goṣu cātmasamaṁ dadyāt svayam eva kr̥ṣiṁ vrajet । bhr̥tyair vaṇijyācāraṁ ca putraiḥ seveta brāhmaṇān ॥

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् । तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥

adbhyo ’gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam । teṣāṁ sarvatragaṁ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati ॥

नित्यं सन्तः कुले जाताः पावकोपमतेजसः । क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते ॥

nityaṁ santaḥ kule jātāḥ pāvakopamatejasaḥ । kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe ’gnir iva śerate ॥

यस्य मन्त्रं न जानन्ति बाह्याश्चाभ्यन्तराश्च ये । स राजा सर्वतश्चक्षुश्चिरमैश्वर्यमश्नुते ॥

yasya mantraṁ na jānanti bāhyāś cābhyantarāś ca ye । sa rājā sarvataścakṣuś ciram aiśvaryam aśnute ॥

करिष्यन्न प्रभाषेत कृतान्येव च दर्शयेत् । धर्मकामार्थकार्याणि तथा मन्त्रो न भिद्यते ॥

kariṣyan na prabhāṣeta kr̥tāny eva ca darśayet । dharmakāmārthakāryāṇi tathā mantro na bhidyate ॥

गिरिपृष्ठमुपारुह्य प्रासादं वा रहोगतः । अरण्ये निःशलाके वा तत्र मन्त्रो विधीयते ॥

giripr̥ṣṭham upāruhya prāsādaṁ vā rahogataḥ । araṇye niḥśalāke vā tatra mantro vidhīyate ॥

नासुहृत्परमं मन्त्रं भारतार्हति वेदितुम् । अपण्डितो वापि सुहृत्पण्डितो वाप्यनात्मवान् । अमात्ये ह्यर्थलिप्सा च मन्त्ररक्षणमेव च ॥

nāsuhr̥t paramaṁ mantraṁ bhāratārhati veditum । apaṇḍito vāpi suhr̥t paṇḍito vāpy anātmavān । amātye hy arthalipsā ca mantrarakṣaṇam eva ca ॥

कृतानि सर्वकार्याणि यस्य वा पार्षदा विदुः । गूढमन्त्रस्य नृपतेस्तस्य सिद्धिरसंशयम् ॥

kr̥tāni sarvakāryāṇi yasya vā pārṣadā viduḥ । gūḍhamantrasya nr̥pates tasya siddhir asaṁśayam ॥

अप्रशस्तानि कर्माणि यो मोहादनुतिष्ठति । स तेषां विपरिभ्रंशे भ्रश्यते जीवितादपि ॥

apraśastāni karmāṇi yo mohād anutiṣṭhati । sa teṣāṁ viparibhraṁśe bhraśyate jīvitād api ॥

कर्मणां तु प्रशस्तानामनुष्ठानं सुखावहम् । तेषामेवाननुष्ठानं पश्चात्तापकरं महत् ॥

karmaṇāṁ tu praśastānām anuṣṭhānaṁ sukhāvaham । teṣām evānanuṣṭhānaṁ paścāttāpakaraṁ mahat ॥

स्थानवृद्धिक्षयज्ञस्य षाड्गुण्यविदितात्मनः । अनवज्ञातशीलस्य स्वाधीना पृथिवी नृप ॥

sthānavr̥ddhikṣayajñasya ṣāḍguṇyaviditātmanaḥ । anavajñātaśīlasya svādhīnā pr̥thivī nr̥pa ॥

अमोघक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्यान्ववेक्षिणः । आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुधेयं वसुंधरा ॥

amoghakrodhaharṣasya svayaṁ kr̥tyānvavekṣiṇaḥ । ātmapratyayakośasya vasudheyaṁ vasuṁdharā ॥

नाममात्रेण तुष्येत छत्रेण च महीपतिः । भृत्येभ्यो विसृजेदर्थान्नैकः सर्वहरो भवेत् ॥

nāmamātreṇa tuṣyeta chatreṇa ca mahīpatiḥ । bhr̥tyebhyo visr̥jed arthān naikaḥ sarvaharo bhavet ॥

ब्राह्मणो ब्राह्मणं वेद भर्ता वेद स्त्रियं तथा । अमात्यं नृपतिर्वेद राजा राजानमेव च ॥

brāhmaṇo brāhmaṇaṁ veda bhartā veda striyaṁ tathā । amātyaṁ nr̥patir veda rājā rājānam eva ca ॥

न शत्रुरङ्कमापन्नो मोक्तव्यो वध्यतां गतः । अहताद्धि भयं तस्माज्जायते नचिरादिव ॥

na śatrur aṅkam āpanno moktavyo vadhyatāṁ gataḥ । ahatād dhi bhayaṁ tasmāj jāyate nacirād iva ॥

दैवतेषु च यत्नेन राजसु ब्राह्मणेषु च । नियन्तव्यः सदा क्रोधो वृद्धबालातुरेषु च ॥

daivateṣu ca yatnena rājasu brāhmaṇeṣu ca । niyantavyaḥ sadā krodho vr̥ddhabālātureṣu ca ॥

निरर्थं कलहं प्राज्ञो वर्जयेन्मूढसेवितम् । कीर्तिं च लभते लोके न चानर्थेन युज्यते ॥

nirarthaṁ kalahaṁ prājño varjayen mūḍhasevitam । kīrtiṁ ca labhate loke na cānarthena yujyate ॥

प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः । न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः ॥

prasādo niṣphalo yasya krodhaś cāpi nirarthakaḥ । na taṁ bhartāram icchanti ṣaṇḍhaṁ patim iva striyaḥ ॥

न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धये । लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ॥

na buddhir dhanalābhāya na jāḍyam asamr̥ddhaye । lokaparyāyavr̥ttāntaṁ prājño jānāti netaraḥ ॥

विद्याशीलवयोवृद्धान्बुद्धिवृद्धांश्च भारत । धनाभिजनवृद्धांश्च नित्यं मूढोऽवमन्यते ॥

vidyāśīlavayovr̥ddhān buddhivr̥ddhāṁś ca bhārata । dhanābhijanavr̥ddhāṁś ca nityaṁ mūḍho ’vamanyate ॥

अनार्यवृत्तमप्राज्ञमसूयकमधार्मिकम् । अनर्थाः क्षिप्रमायान्ति वाग्दुष्टं क्रोधनं तथा ॥

anāryavr̥ttam aprājñam asūyakam adhārmikam । anarthāḥ kṣipram āyānti vāgduṣṭaṁ krodhanaṁ tathā ॥

अविसंवादनं दानं समयस्याव्यतिक्रमः । आवर्तयन्ति भूतानि सम्यक्प्रणिहिता च वाक् ॥

avisaṁvādanaṁ dānaṁ samayasyāvyatikramaḥ । āvartayanti bhūtāni samyak praṇihitā ca vāk ॥

अविसंवादको दक्षः कृतज्ञो मतिमानृजुः । अपि संक्षीणकोशोऽपि लभते परिवारणम् ॥

avisaṁvādako dakṣaḥ kr̥tajño matimān r̥juḥ । api saṁkṣīṇakośo ’pi labhate parivāraṇam ॥

धृतिः शमो दमः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरा । मित्राणां चानभिद्रोहः सप्तैताः समिधः श्रियः ॥

dhr̥tiḥ śamo damaḥ śaucaṁ kāruṇyaṁ vāg aniṣṭhurā । mitrāṇāṁ cānabhidrohaḥ saptaitāḥ samidhaḥ śriyaḥ ॥

असंविभागी दुष्टात्मा कृतघ्नो निरपत्रपः । तादृङ्नराधमो लोके वर्जनीयो नराधिप ॥

asaṁvibhāgī duṣṭātmā kr̥taghno nirapatrapaḥ । tādr̥ṅ narādhamo loke varjanīyo narādhipa ॥

न स रात्रौ सुखं शेते ससर्प इव वेश्मनि । यः कोपयति निर्दोषं सदोषोऽभ्यन्तरं जनम् ॥

na sa rātrau sukhaṁ śete sasarpa iva veśmani । yaḥ kopayati nirdoṣaṁ sadoṣo ’bhyantaraṁ janam ॥

येषु दुष्टेषु दोषः स्याद्योगक्षेमस्य भारत । सदा प्रसादनं तेषां देवतानामिवाचरेत् ॥

yeṣu duṣṭeṣu doṣaḥ syād yogakṣemasya bhārata । sadā prasādanaṁ teṣāṁ devatānām ivācaret ॥

येऽर्थाः स्त्रीषु समासक्ताः प्रथमोत्पतितेषु च । ये चानार्यसमासक्ताः सर्वे ते संशयं गताः ॥

ye ’rthāḥ strīṣu samāsaktāḥ prathamotpatiteṣu ca । ye cānāryasamāsaktāḥ sarve te saṁśayaṁ gatāḥ ॥

यत्र स्त्री यत्र कितवो यत्र बालोऽनुशास्ति च । मज्जन्ति तेऽवशा देशा नद्यामश्मप्लवा इव ॥

yatra strī yatra kitavo yatra bālo ’nuśāsti ca । majjanti te ’vaśā deśā nadyām aśmaplavā iva ॥

प्रयोजनेषु ये सक्ता न विशेषेषु भारत । तानहं पण्डितान्मन्ये विशेषा हि प्रसङ्गिनः ॥

prayojaneṣu ye saktā na viśeṣeṣu bhārata । tān ahaṁ paṇḍitān manye viśeṣā hi prasaṅginaḥ ॥

यं प्रशंसन्ति कितवा यं प्रशंसन्ति चारणाः । यं प्रशंसन्ति बन्धक्यो न स जीवति मानवः ॥

yaṁ praśaṁsanti kitavā yaṁ praśaṁsanti cāraṇāḥ । yaṁ praśaṁsanti bandhakyo na sa jīvati mānavaḥ ॥

हित्वा तान्परमेष्वासान्पाण्डवानमितौजसः । आहितं भारतैश्वर्यं त्वया दुर्योधने महत् ॥

hitvā tān parameṣvāsān pāṇḍavān amitaujasaḥ । āhitaṁ bhārataiśvaryaṁ tvayā duryodhane mahat ॥

तं द्रक्ष्यसि परिभ्रष्टं तस्मात्त्वं नचिरादिव । ऐश्वर्यमदसंमूढं बलिं लोकत्रयादिव ॥

taṁ drakṣyasi paribhraṣṭaṁ tasmāt tvaṁ nacirād iva । aiśvaryamadasaṁmūḍhaṁ baliṁ lokatrayād iva ॥