Adhyāya 40

विदुर उवाच । योऽभ्यर्थितः सद्भिरसज्जमानः; करोत्यर्थं शक्तिमहापयित्वा । क्षिप्रं यशस्तं समुपैति सन्त;मलं प्रसन्ना हि सुखाय सन्तः ॥

vidura uvāca । yo ’bhyarthitaḥ sadbhir asajjamānaḥ; karoty arthaṁ śaktim ahāpayitvā । kṣipraṁ yaśas taṁ samupaiti santam; alaṁ prasannā hi sukhāya santaḥ ॥

महान्तमप्यर्थमधर्मयुक्तं; यः संत्यजत्यनुपाक्रुष्ट एव । सुखं स दुःखान्यवमुच्य शेते; जीर्णां त्वचं सर्प इवावमुच्य ॥

mahāntam apy artham adharmayuktaṁ; yaḥ saṁtyajaty anupākruṣṭa eva । sukhaṁ sa duḥkhāny avamucya śete; jīrṇāṁ tvacaṁ sarpa ivāvamucya ॥

अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम् । गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानि ब्रह्महत्यया ॥

anr̥taṁ ca samutkarṣe rājagāmi ca paiśunam । guroś cālīkanirbandhaḥ samāni brahmahatyayā ॥

असूयैकपदं मृत्युरतिवादः श्रियो वधः । अशुश्रूषा त्वरा श्लाघा विद्यायाः शत्रवस्त्रयः ॥

asūyaikapadaṁ mr̥tyur ativādaḥ śriyo vadhaḥ । aśuśrūṣā tvarā ślāghā vidyāyāḥ śatravas trayaḥ ॥

सुखार्थिनः कुतो विद्या नास्ति विद्यार्थिनः सुखम् । सुखार्थी वा त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी वा सुखं त्यजेत् ॥

sukhārthinaḥ kuto vidyā nāsti vidyārthinaḥ sukham । sukhārthī vā tyajed vidyāṁ vidyārthī vā sukhaṁ tyajet ॥

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना ॥

nāgnis tr̥pyati kāṣṭhānāṁ nāpagānāṁ mahodadhiḥ । nāntakaḥ sarvabhūtānāṁ na puṁsāṁ vāmalocanā ॥

आशा धृतिं हन्ति समृद्धिमन्तकः; क्रोधः श्रियं हन्ति यशः कदर्यता । अपालनं हन्ति पशूंश्च राज;न्नेकः क्रुद्धो ब्राह्मणो हन्ति राष्ट्रम् ॥

āśā dhr̥tiṁ hanti samr̥ddhim antakaḥ; krodhaḥ śriyaṁ hanti yaśaḥ kadaryatā । apālanaṁ hanti paśūṁś ca rājann; ekaḥ kruddho brāhmaṇo hanti rāṣṭram ॥

अजश्च कांस्यं च रथश्च नित्यं; मध्वाकर्षः शकुनिः श्रोत्रियश्च । वृद्धो ज्ञातिरवसन्नो वयस्य; एतानि ते सन्तु गृहे सदैव ॥

ajaś ca kāṁsyaṁ ca rathaś ca nityaṁ; madhv ākarṣaḥ śakuniḥ śrotriyaś ca । vr̥ddho jñātir avasanno vayasya; etāni te santu gr̥he sadaiva ॥

अजोक्षा चन्दनं वीणा आदर्शो मधुसर्पिषी । विषमौदुम्बरं शङ्खः स्वर्णं नाभिश्च रोचना ॥

ajokṣā candanaṁ vīṇā ādarśo madhusarpiṣī । viṣam audumbaraṁ śaṅkhaḥ svarṇaṁ nābhiś ca rocanā ॥

गृहे स्थापयितव्यानि धन्यानि मनुरब्रवीत् । देवब्राह्मणपूजार्थमतिथीनां च भारत ॥

gr̥he sthāpayitavyāni dhanyāni manur abravīt । devabrāhmaṇapūjārtham atithīnāṁ ca bhārata ॥

इदं च त्वां सर्वपरं ब्रवीमि; पुण्यं पदं तात महाविशिष्टम् । न जातु कामान्न भयान्न लोभा;द्धर्मं त्यजेज्जीवितस्यापि हेतोः ॥

idaṁ ca tvāṁ sarvaparaṁ bravīmi; puṇyaṁ padaṁ tāta mahāviśiṣṭam । na jātu kāmān na bhayān na lobhād; dharmaṁ tyajej jīvitasyāpi hetoḥ ॥

नित्यो धर्मः सुखदुःखे त्वनित्ये; नित्यो जीवो धातुरस्य त्वनित्यः । त्यक्त्वानित्यं प्रतितिष्ठस्व नित्ये; संतुष्य त्वं तोषपरो हि लाभः ॥

nityo dharmaḥ sukhaduḥkhe tv anitye; nityo jīvo dhātur asya tv anityaḥ । tyaktvānityaṁ pratitiṣṭhasva nitye; saṁtuṣya tvaṁ toṣaparo hi lābhaḥ ॥

महाबलान्पश्य महानुभावा;न्प्रशास्य भूमिं धनधान्यपूर्णाम् । राज्यानि हित्वा विपुलांश्च भोगा;न्गतान्नरेन्द्रान्वशमन्तकस्य ॥

mahābalān paśya mahānubhāvān; praśāsya bhūmiṁ dhanadhānyapūrṇām । rājyāni hitvā vipulāṁś ca bhogān; gatān narendrān vaśam antakasya ॥

मृतं पुत्रं दुःखपुष्टं मनुष्या; उत्क्षिप्य राजन्स्वगृहान्निर्हरन्ति । तं मुक्तकेशाः करुणं रुदन्त;श्चितामध्ये काष्ठमिव क्षिपन्ति ॥

mr̥taṁ putraṁ duḥkhapuṣṭaṁ manuṣyā; utkṣipya rājan svagr̥hān nirharanti । taṁ muktakeśāḥ karuṇaṁ rudantaś; citāmadhye kāṣṭham iva kṣipanti ॥

अन्यो धनं प्रेतगतस्य भुङ्क्ते; वयांसि चाग्निश्च शरीरधातून् । द्वाभ्यामयं सह गच्छत्यमुत्र; पुण्येन पापेन च वेष्ट्यमानः ॥

anyo dhanaṁ pretagatasya bhuṅkte; vayāṁsi cāgniś ca śarīradhātūn । dvābhyām ayaṁ saha gacchaty amutra; puṇyena pāpena ca veṣṭyamānaḥ ॥

उत्सृज्य विनिवर्तन्ते ज्ञातयः सुहृदः सुताः । अग्नौ प्रास्तं तु पुरुषं कर्मान्वेति स्वयंकृतम् ॥

utsr̥jya vinivartante jñātayaḥ suhr̥daḥ sutāḥ । agnau prāstaṁ tu puruṣaṁ karmānveti svayaṁkr̥tam ॥

अस्माल्लोकादूर्ध्वममुष्य चाधो; महत्तमस्तिष्ठति ह्यन्धकारम् । तद्वै महामोहनमिन्द्रियाणां; बुध्यस्व मा त्वां प्रलभेत राजन् ॥

asmāl lokād ūrdhvam amuṣya cādho; mahat tamas tiṣṭhati hy andhakāram । tad vai mahāmohanam indriyāṇāṁ; budhyasva mā tvāṁ pralabheta rājan ॥

इदं वचः शक्ष्यसि चेद्यथाव;न्निशम्य सर्वं प्रतिपत्तुमेवम् । यशः परं प्राप्स्यसि जीवलोके; भयं न चामुत्र न चेह तेऽस्ति ॥

idaṁ vacaḥ śakṣyasi ced yathāvan; niśamya sarvaṁ pratipattum evam । yaśaḥ paraṁ prāpsyasi jīvaloke; bhayaṁ na cāmutra na ceha te ’sti ॥

आत्मा नदी भारत पुण्यतीर्था; सत्योदका धृतिकूला दमोर्मिः । तस्यां स्नातः पूयते पुण्यकर्मा; पुण्यो ह्यात्मा नित्यमम्भोऽम्भ एव ॥

ātmā nadī bhārata puṇyatīrthā; satyodakā dhr̥tikūlā damormiḥ । tasyāṁ snātaḥ pūyate puṇyakarmā; puṇyo hy ātmā nityam ambho ’mbha eva ॥

कामक्रोधग्राहवतीं पञ्चेन्द्रियजलां नदीम् । कृत्वा धृतिमयीं नावं जन्मदुर्गाणि संतर ॥

kāmakrodhagrāhavatīṁ pañcendriyajalāṁ nadīm । kr̥tvā dhr̥timayīṁ nāvaṁ janmadurgāṇi saṁtara ॥

प्रज्ञावृद्धं धर्मवृद्धं स्वबन्धुं; विद्यावृद्धं वयसा चापि वृद्धम् । कार्याकार्ये पूजयित्वा प्रसाद्य; यः संपृच्छेन्न स मुह्येत्कदाचित् ॥

prajñāvr̥ddhaṁ dharmavr̥ddhaṁ svabandhuṁ; vidyāvr̥ddhaṁ vayasā cāpi vr̥ddham । kāryākārye pūjayitvā prasādya; yaḥ saṁpr̥cchen na sa muhyet kadā cit ॥

धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत्पाणिपादं च चक्षुषा । चक्षुःश्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा ॥

dhr̥tyā śiśnodaraṁ rakṣet pāṇipādaṁ ca cakṣuṣā । cakṣuḥśrotre ca manasā mano vācaṁ ca karmaṇā ॥

नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती; नित्यस्वाध्यायी पतितान्नवर्जी । ऋतं ब्रुवन्गुरवे कर्म कुर्व;न्न ब्राह्मणश्च्यवते ब्रह्मलोकात् ॥

nityodakī nityayajñopavītī; nityasvādhyāyī patitānnavarjī । r̥taṁ bruvan gurave karma kurvan; na brāhmaṇaś cyavate brahmalokāt ॥

अधीत्य वेदान्परिसंस्तीर्य चाग्नी;निष्ट्वा यज्ञैः पालयित्वा प्रजाश्च । गोब्राह्मणार्थे शस्त्रपूतान्तरात्मा; हतः संग्रामे क्षत्रियः स्वर्गमेति ॥

adhītya vedān parisaṁstīrya cāgnīn; iṣṭvā yajñaiḥ pālayitvā prajāś ca । gobrāhmaṇārthe śastrapūtāntarātmā; hataḥ saṁgrāme kṣatriyaḥ svargam eti ॥

वैश्योऽधीत्य ब्राह्मणान्क्षत्रियांश्च; धनैः काले संविभज्याश्रितांश्च । त्रेतापूतं धूममाघ्राय पुण्यं; प्रेत्य स्वर्गे देवसुखानि भुङ्क्ते ॥

vaiśyo ’dhītya brāhmaṇān kṣatriyāṁś ca; dhanaiḥ kāle saṁvibhajyāśritāṁś ca । tretāpūtaṁ dhūmam āghrāya puṇyaṁ; pretya svarge devasukhāni bhuṅkte ॥

ब्रह्मक्षत्रं वैश्यवर्णं च शूद्रः; क्रमेणैतान्न्यायतः पूजयानः । तुष्टेष्वेतेष्वव्यथो दग्धपाप;स्त्यक्त्वा देहं स्वर्गसुखानि भुङ्क्ते ॥

brahmakṣatraṁ vaiśyavarṇaṁ ca śūdraḥ; krameṇaitān nyāyataḥ pūjayānaḥ । tuṣṭeṣv eteṣv avyatho dagdhapāpas; tyaktvā dehaṁ svargasukhāni bhuṅkte ॥

चातुर्वर्ण्यस्यैष धर्मस्तवोक्तो; हेतुं चात्र ब्रुवतो मे निबोध । क्षात्राद्धर्माद्धीयते पाण्डुपुत्र;स्तं त्वं राजन्राजधर्मे नियुङ्क्ष्व ॥

cāturvarṇyasyaiṣa dharmas tavokto; hetuṁ cātra bruvato me nibodha । kṣātrād dharmād dhīyate pāṇḍuputras; taṁ tvaṁ rājan rājadharme niyuṅkṣva ॥

धृतराष्ट्र उवाच । एवमेतद्यथा मां त्वमनुशाससि नित्यदा । ममापि च मतिः सौम्य भवत्येवं यथात्थ माम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । evam etad yathā māṁ tvam anuśāsasi nityadā । mamāpi ca matiḥ saumya bhavaty evaṁ yathāttha mām ॥

सा तु बुद्धिः कृताप्येवं पाण्डवान्प्रति मे सदा । दुर्योधनं समासाद्य पुनर्विपरिवर्तते ॥

sā tu buddhiḥ kr̥tāpy evaṁ pāṇḍavān prati me sadā । duryodhanaṁ samāsādya punar viparivartate ॥

न दिष्टमभ्यतिक्रान्तुं शक्यं मर्त्येन केनचित् । दिष्टमेव कृतं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् ॥

na diṣṭam abhyatikrāntuṁ śakyaṁ martyena kena cit । diṣṭam eva kr̥taṁ manye pauruṣaṁ tu nirarthakam ॥