Adhyāya 37

विदुर उवाच । सप्तदशेमान्राजेन्द्र मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् । वैचित्रवीर्य पुरुषानाकाशं मुष्टिभिर्घ्नतः ॥

vidura uvāca । saptadaśemān rājendra manuḥ svāyaṁbhuvo ’bravīt । vaicitravīrya puruṣān ākāśaṁ muṣṭibhir ghnataḥ ॥

तानेवेन्द्रस्य हि धनुरनाम्यं नमतोऽब्रवीत् । अथो मरीचिनः पादाननाम्यान्नमतस्तथा ॥

tān evendrasya hi dhanur anāmyaṁ namato ’bravīt । atho marīcinaḥ pādān anāmyān namatas tathā ॥

यश्चाशिष्यं शासति यश्च कुप्यते; यश्चातिवेलं भजते द्विषन्तम् । स्त्रियश्च योऽरक्षति भद्रमस्तु ते; यश्चायाच्यं याचति यश्च कत्थते ॥

yaś cāśiṣyaṁ śāsati yaś ca kupyate; yaś cātivelaṁ bhajate dviṣantam । striyaś ca yo ’rakṣati bhadram astu te; yaś cāyācyaṁ yācati yaś ca katthate ॥

यश्चाभिजातः प्रकरोत्यकार्यं; यश्चाबलो बलिना नित्यवैरी । अश्रद्दधानाय च यो ब्रवीति; यश्चाकाम्यं कामयते नरेन्द्र ॥

yaś cābhijātaḥ prakaroty akāryaṁ; yaś cābalo balinā nityavairī । aśraddadhānāya ca yo bravīti; yaś cākāmyaṁ kāmayate narendra ॥

वध्वा हासं श्वशुरो यश्च मन्यते; वध्वा वसन्नुत यो मानकामः । परक्षेत्रे निर्वपति यश्च बीजं; स्त्रियं च यः परिवदतेऽतिवेलम् ॥

vadhvā hāsaṁ śvaśuro yaś ca manyate; vadhvā vasann uta yo mānakāmaḥ । parakṣetre nirvapati yaś ca bījaṁ; striyaṁ ca yaḥ parivadate ’tivelam ॥

यश्चैव लब्ध्वा न स्मरामीत्युवाच; दत्त्वा च यः कत्थति याच्यमानः । यश्चासतः सान्त्वमुपासतीह; एतेऽनुयान्त्यनिलं पाशहस्ताः ॥

yaś caiva labdhvā na smarāmīty uvāca; dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ । yaś cāsataḥ sāntvam upāsatīha; ete ’nuyānty anilaṁ pāśahastāḥ ॥

यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्य;स्तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः । मायाचारो मायया वर्तितव्यः; साध्वाचारः साधुना प्रत्युदेयः ॥

yasmin yathā vartate yo manuṣyas; tasmiṁs tathā vartitavyaṁ sa dharmaḥ । māyācāro māyayā vartitavyaḥ; sādhv ācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ ॥

धृतराष्ट्र उवाच । शतायुरुक्तः पुरुषः सर्ववेदेषु वै यदा । नाप्नोत्यथ च तत्सर्वमायुः केनेह हेतुना ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । śatāyur uktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā । nāpnoty atha ca tat sarvam āyuḥ keneha hetunā ॥

विदुर उवाच । अतिवादोऽतिमानश्च तथात्यागो नराधिप । क्रोधश्चातिविवित्सा च मित्रद्रोहश्च तानि षट् ॥

vidura uvāca । ativādo ’timānaś ca tathātyāgo narādhipa । krodhaś cātivivitsā ca mitradrohaś ca tāni ṣaṭ ॥

एत एवासयस्तीक्ष्णाः कृन्तन्त्यायूंषि देहिनाम् । एतानि मानवान्घ्नन्ति न मृत्युर्भद्रमस्तु ते ॥

eta evāsayas tīkṣṇāḥ kr̥ntanty āyūṁṣi dehinām । etāni mānavān ghnanti na mr̥tyur bhadram astu te ॥

विश्वस्तस्यैति यो दारान्यश्चापि गुरुतल्पगः । वृषलीपतिर्द्विजो यश्च पानपश्चैव भारत ॥

viśvastasyaiti yo dārān yaś cāpi gurutalpagaḥ । vr̥ṣalīpatir dvijo yaś ca pānapaś caiva bhārata ॥

शरणागतहा चैव सर्वे ब्रह्महणैः समाः । एतैः समेत्य कर्तव्यं प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः ॥

śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ । etaiḥ sametya kartavyaṁ prāyaścittam iti śrutiḥ ॥

गृही वदान्योऽनपविद्धवाक्यः; शेषान्नभोक्ताप्यविहिंसकश्च । नानर्थकृत्त्यक्तकलिः कृतज्ञः; सत्यो मृदुः स्वर्गमुपैति विद्वान् ॥

gr̥hī vadānyo ’napaviddhavākyaḥ; śeṣānnabhoktāpy avihiṁsakaś ca । nānarthakr̥t tyaktakaliḥ kr̥tajñaḥ; satyo mr̥duḥ svargam upaiti vidvān ॥

सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः । अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥

sulabhāḥ puruṣā rājan satataṁ priyavādinaḥ । apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ ॥

यो हि धर्मं व्यपाश्रित्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये । अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान् ॥

yo hi dharmaṁ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye । apriyāṇy āha pathyāni tena rājā sahāyavān ॥

त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥

tyajet kulārthe puruṣaṁ grāmasyārthe kulaṁ tyajet । grāmaṁ janapadasyārthe ātmārthe pr̥thivīṁ tyajet ॥

आपदर्थं धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि । आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ॥

āpadarthaṁ dhanaṁ rakṣed dārān rakṣed dhanair api । ātmānaṁ satataṁ rakṣed dārair api dhanair api ॥

उक्तं मया द्यूतकालेऽपि राज;न्नैवं युक्तं वचनं प्रातिपीय । तदौषधं पथ्यमिवातुरस्य; न रोचते तव वैचित्रवीर्य ॥

uktaṁ mayā dyūtakāle ’pi rājan; naivaṁ yuktaṁ vacanaṁ prātipīya । tadauṣadhaṁ pathyam ivāturasya; na rocate tava vaicitravīrya ॥

काकैरिमांश्चित्रबर्हान्मयूरा;न्पराजैष्ठाः पाण्डवान्धार्तराष्ट्रैः । हित्वा सिंहान्क्रोष्टुकान्गूहमानः; प्राप्ते काले शोचिता त्वं नरेन्द्र ॥

kākair imāṁś citrabarhān mayūrān; parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavān dhārtarāṣṭraiḥ । hitvā siṁhān kroṣṭukān gūhamānaḥ; prāpte kāle śocitā tvaṁ narendra ॥

यस्तात न क्रुध्यति सर्वकालं; भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्य । तस्मिन्भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति; न चैनमापत्सु परित्यजन्ति ॥

yas tāta na krudhyati sarvakālaṁ; bhr̥tyasya bhaktasya hite ratasya । tasmin bhr̥tyā bhartari viśvasanti; na cainam āpatsu parityajanti ॥

न भृत्यानां वृत्तिसंरोधनेन; बाह्यं जनं संजिघृक्षेदपूर्वम् । त्यजन्ति ह्येनमुचितावरुद्धाः; स्निग्धा ह्यमात्याः परिहीनभोगाः ॥

na bhr̥tyānāṁ vr̥ttisaṁrodhanena; bāhyaṁ janaṁ saṁjighr̥kṣed apūrvam । tyajanti hy enam ucitāvaruddhāḥ; snigdhā hy amātyāḥ parihīnabhogāḥ ॥

कृत्यानि पूर्वं परिसंख्याय सर्वा;ण्यायव्ययावनुरूपां च वृत्तिम् । संगृह्णीयादनुरूपान्सहाया;न्सहायसाध्यानि हि दुष्कराणि ॥

kr̥tyāni pūrvaṁ parisaṁkhyāya sarvāṇy; āyavyayāv anurūpāṁ ca vr̥ttim । saṁgr̥hṇīyād anurūpān sahāyān; sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi ॥

अभिप्रायं यो विदित्वा तु भर्तुः; सर्वाणि कार्याणि करोत्यतन्द्रीः । वक्ता हितानामनुरक्त आर्यः; शक्तिज्ञ आत्मेव हि सोऽनुकम्प्यः ॥

abhiprāyaṁ yo viditvā tu bhartuḥ; sarvāṇi kāryāṇi karoty atandrīḥ । vaktā hitānām anurakta āryaḥ; śaktijña ātmeva hi so ’nukampyaḥ ॥

वाक्यं तु यो नाद्रियतेऽनुशिष्टः; प्रत्याह यश्चापि नियुज्यमानः । प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी; त्याज्यः स तादृक्त्वरयैव भृत्यः ॥

vākyaṁ tu yo nādriyate ’nuśiṣṭaḥ; pratyāha yaś cāpi niyujyamānaḥ । prajñābhimānī pratikūlavādī; tyājyaḥ sa tādr̥k tvarayaiva bhr̥tyaḥ ॥

अस्तब्धमक्लीबमदीर्घसूत्रं; सानुक्रोशं श्लक्ष्णमहार्यमन्यैः । अरोगजातीयमुदारवाक्यं; दूतं वदन्त्यष्टगुणोपपन्नम् ॥

astabdham aklībam adīrghasūtraṁ; sānukrośaṁ ślakṣṇam ahāryam anyaiḥ । arogajātīyam udāravākyaṁ; dūtaṁ vadanty aṣṭaguṇopapannam ॥

न विश्वासाज्जातु परस्य गेहं; गच्छेन्नरश्चेतयानो विकाले । न चत्वरे निशि तिष्ठेन्निगूढो; न राजन्यां योषितं प्रार्थयीत ॥

na viśvāsāj jātu parasya gehaṁ; gacchen naraś cetayāno vikāle । na catvare niśi tiṣṭhen nigūḍho; na rājanyāṁ yoṣitaṁ prārthayīta ॥

न निह्नवं सत्रगतस्य गच्छे;त्संसृष्टमन्त्रस्य कुसंगतस्य । न च ब्रूयान्नाश्वसामि त्वयीति; सकारणं व्यपदेशं तु कुर्यात् ॥

na nihnavaṁ satragatasya gacchet; saṁsr̥ṣṭamantrasya kusaṁgatasya । na ca brūyān nāśvasāmi tvayīti; sakāraṇaṁ vyapadeśaṁ tu kuryāt ॥

घृणी राजा पुंश्चली राजभृत्यः; पुत्रो भ्राता विधवा बालपुत्रा । सेनाजीवी चोद्धृतभक्त एव; व्यवहारे वै वर्जनीयाः स्युरेते ॥

ghr̥ṇī rājā puṁścalī rājabhr̥tyaḥ; putro bhrātā vidhavā bālaputrā । senājīvī coddhr̥tabhakta eva; vyavahāre vai varjanīyāḥ syur ete ॥

गुणा दश स्नानशीलं भजन्ते; बलं रूपं स्वरवर्णप्रशुद्धिः । स्पर्शश्च गन्धश्च विशुद्धता च; श्रीः सौकुमार्यं प्रवराश्च नार्यः ॥

guṇā daśa snānaśīlaṁ bhajante; balaṁ rūpaṁ svaravarṇapraśuddhiḥ । sparśaś ca gandhaś ca viśuddhatā ca; śrīḥ saukumāryaṁ pravarāś ca nāryaḥ ॥

गुणाश्च षण्मितभुक्तं भजन्ते; आरोग्यमायुश्च सुखं बलं च । अनाविलं चास्य भवेदपत्यं; न चैनमाद्यून इति क्षिपन्ति ॥

guṇāś ca ṣaṇmitabhuktaṁ bhajante; ārogyam āyuś ca sukhaṁ balaṁ ca । anāvilaṁ cāsya bhaved apatyaṁ; na cainam ādyūna iti kṣipanti ॥

अकर्मशीलं च महाशनं च; लोकद्विष्टं बहुमायं नृशंसम् । अदेशकालज्ञमनिष्टवेष;मेतान्गृहे न प्रतिवासयीत ॥

akarmaśīlaṁ ca mahāśanaṁ ca; lokadviṣṭaṁ bahumāyaṁ nr̥śaṁsam । adeśakālajñam aniṣṭaveṣam; etān gr̥he na prativāsayīta ॥

कदर्यमाक्रोशकमश्रुतं च; वराकसंभूतममान्यमानिनम् । निष्ठूरिणं कृतवैरं कृतघ्न;मेतान्भृशार्तोऽपि न जातु याचेत् ॥

kadaryam ākrośakam aśrutaṁ ca; varākasaṁbhūtam amānyamāninam । niṣṭhūriṇaṁ kr̥tavairaṁ kr̥taghnam; etān bhr̥śārto ’pi na jātu yācet ॥

संक्लिष्टकर्माणमतिप्रवादं; नित्यानृतं चादृढभक्तिकं च । विकृष्टरागं बहुमानिनं चा;प्येतान्न सेवेत नराधमान्षट् ॥

saṁkliṣṭakarmāṇam atipravādaṁ; nityānr̥taṁ cādr̥ḍhabhaktikaṁ ca । vikr̥ṣṭarāgaṁ bahumāninaṁ cāpy; etān na seveta narādhamān ṣaṭ ॥

सहायबन्धना ह्यर्थाः सहायाश्चार्थबन्धनाः । अन्योन्यबन्धनावेतौ विनान्योन्यं न सिध्यतः ॥

sahāyabandhanā hy arthāḥ sahāyāś cārthabandhanāḥ । anyonyabandhanāv etau vinānyonyaṁ na sidhyataḥ ॥

उत्पाद्य पुत्राननृणांश्च कृत्वा; वृत्तिं च तेभ्योऽनुविधाय कांचित् । स्थाने कुमारीः प्रतिपाद्य सर्वा; अरण्यसंस्थो मुनिवद्बुभूषेत् ॥

utpādya putrān anr̥ṇāṁś ca kr̥tvā; vr̥ttiṁ ca tebhyo ’nuvidhāya kāṁ cit । sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā; araṇyasaṁstho munivad bubhūṣet ॥

हितं यत्सर्वभूतानामात्मनश्च सुखावहम् । तत्कुर्यादीश्वरो ह्येतन्मूलं धर्मार्थसिद्धये ॥

hitaṁ yat sarvabhūtānām ātmanaś ca sukhāvaham । tat kuryād īśvaro hy etan mūlaṁ dharmārthasiddhaye ॥

बुद्धिः प्रभावस्तेजश्च सत्त्वमुत्थानमेव च । व्यवसायश्च यस्य स्यात्तस्यावृत्तिभयं कुतः ॥

buddhiḥ prabhāvas tejaś ca sattvam utthānam eva ca । vyavasāyaś ca yasya syāt tasyāvr̥ttibhayaṁ kutaḥ ॥

पश्य दोषान्पाण्डवैर्विग्रहे त्वं; यत्र व्यथेरन्नपि देवाः सशक्राः । पुत्रैर्वैरं नित्यमुद्विग्नवासो; यशःप्रणाशो द्विषतां च हर्षः ॥

paśya doṣān pāṇḍavair vigrahe tvaṁ; yatra vyatherann api devāḥ saśakrāḥ । putrair vairaṁ nityam udvignavāso; yaśaḥpraṇāśo dviṣatāṁ ca harṣaḥ ॥

भीष्मस्य कोपस्तव चेन्द्रकल्प; द्रोणस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य । उत्सादयेल्लोकमिमं प्रवृद्धः; श्वेतो ग्रहस्तिर्यगिवापतन्खे ॥

bhīṣmasya kopas tava cendrakalpa; droṇasya rājñaś ca yudhiṣṭhirasya । utsādayel lokam imaṁ pravr̥ddhaḥ; śveto grahas tiryag ivāpatan khe ॥

तव पुत्रशतं चैव कर्णः पञ्च च पाण्डवाः । पृथिवीमनुशासेयुरखिलां सागराम्बराम् ॥

tava putraśataṁ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ । pr̥thivīm anuśāseyur akhilāṁ sāgarāmbarām ॥

धार्तराष्ट्रा वनं राजन्व्याघ्राः पाण्डुसुता मताः । मा वनं छिन्धि सव्याघ्रं मा व्याघ्रान्नीनशो वनात् ॥

dhārtarāṣṭrā vanaṁ rājan vyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ । mā vanaṁ chindhi savyāghraṁ mā vyāghrān nīnaśo vanāt ॥

न स्याद्वनमृते व्याघ्रान्व्याघ्रा न स्युरृते वनम् । वनं हि रक्ष्यते व्याघ्रैर्व्याघ्रान्रक्षति काननम् ॥

na syād vanam r̥te vyāghrān vyāghrā na syur r̥te vanam । vanaṁ hi rakṣyate vyāghrair vyāghrān rakṣati kānanam ॥

न तथेच्छन्त्यकल्याणाः परेषां वेदितुं गुणान् । यथैषां ज्ञातुमिच्छन्ति नैर्गुण्यं पापचेतसः ॥

na tathecchanty akalyāṇāḥ pareṣāṁ vedituṁ guṇān । yathaiṣāṁ jñātum icchanti nairguṇyaṁ pāpacetasaḥ ॥

अर्थसिद्धिं परामिच्छन्धर्ममेवादितश्चरेत् । न हि धर्मादपैत्यर्थः स्वर्गलोकादिवामृतम् ॥

arthasiddhiṁ parām icchan dharmam evāditaś caret । na hi dharmād apaity arthaḥ svargalokād ivāmr̥tam ॥

यस्यात्मा विरतः पापात्कल्याणे च निवेशितः । तेन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिश्च या ॥

yasyātmā virataḥ pāpāt kalyāṇe ca niveśitaḥ । tena sarvam idaṁ buddhaṁ prakr̥tir vikr̥tiś ca yā ॥

यो धर्ममर्थं कामं च यथाकालं निषेवते । धर्मार्थकामसंयोगं सोऽमुत्रेह च विन्दति ॥

yo dharmam arthaṁ kāmaṁ ca yathākālaṁ niṣevate । dharmārthakāmasaṁyogaṁ so ’mutreha ca vindati ॥

संनियच्छति यो वेगमुत्थितं क्रोधहर्षयोः । स श्रियो भाजनं राजन्यश्चापत्सु न मुह्यति ॥

saṁniyacchati yo vegam utthitaṁ krodhaharṣayoḥ । sa śriyo bhājanaṁ rājan yaś cāpatsu na muhyati ॥

बलं पञ्चविधं नित्यं पुरुषाणां निबोध मे । यत्तु बाहुबलं नाम कनिष्ठं बलमुच्यते ॥

balaṁ pañcavidhaṁ nityaṁ puruṣāṇāṁ nibodha me । yat tu bāhubalaṁ nāma kaniṣṭhaṁ balam ucyate ॥

अमात्यलाभो भद्रं ते द्वितीयं बलमुच्यते । धनलाभस्तृतीयं तु बलमाहुर्जिगीषवः ॥

amātyalābho bhadraṁ te dvitīyaṁ balam ucyate । dhanalābhas tr̥tīyaṁ tu balam āhur jigīṣavaḥ ॥

यत्त्वस्य सहजं राजन्पितृपैतामहं बलम् । अभिजातबलं नाम तच्चतुर्थं बलं स्मृतम् ॥

yat tv asya sahajaṁ rājan pitr̥paitāmahaṁ balam । abhijātabalaṁ nāma tac caturthaṁ balaṁ smr̥tam ॥

येन त्वेतानि सर्वाणि संगृहीतानि भारत । यद्बलानां बलं श्रेष्ठं तत्प्रज्ञाबलमुच्यते ॥

yena tv etāni sarvāṇi saṁgr̥hītāni bhārata । yad balānāṁ balaṁ śreṣṭhaṁ tat prajñābalam ucyate ॥

महते योऽपकाराय नरस्य प्रभवेन्नरः । तेन वैरं समासज्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ॥

mahate yo ’pakārāya narasya prabhaven naraḥ । tena vairaṁ samāsajya dūrastho ’smīti nāśvaset ॥

स्त्रीषु राजसु सर्पेषु स्वाध्याये शत्रुसेविषु । भोगे चायुषि विश्वासं कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति ॥

strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāye śatruseviṣu । bhoge cāyuṣi viśvāsaṁ kaḥ prājñaḥ kartum arhati ॥

प्रज्ञाशरेणाभिहतस्य जन्तो;श्चिकित्सकाः सन्ति न चौषधानि । न होममन्त्रा न च मङ्गलानि; नाथर्वणा नाप्यगदाः सुसिद्धाः ॥

prajñāśareṇābhihatasya jantoś; cikitsakāḥ santi na cauṣadhāni । na homamantrā na ca maṅgalāni; nātharvaṇā nāpy agadāḥ susiddhāḥ ॥

सर्पश्चाग्निश्च सिंहश्च कुलपुत्रश्च भारत । नावज्ञेया मनुष्येण सर्वे ते ह्यतितेजसः ॥

sarpaś cāgniś ca siṁhaś ca kulaputraś ca bhārata । nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te hy atitejasaḥ ॥

अग्निस्तेजो महल्लोके गूढस्तिष्ठति दारुषु । न चोपयुङ्क्ते तद्दारु यावन्नो दीप्यते परैः ॥

agnis tejo mahal loke gūḍhas tiṣṭhati dāruṣu । na copayuṅkte tad dāru yāvan no dīpyate paraiḥ ॥

स एव खलु दारुभ्यो यदा निर्मथ्य दीप्यते । तदा तच्च वनं चान्यन्निर्दहत्याशु तेजसा ॥

sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate । tadā tac ca vanaṁ cānyan nirdahaty āśu tejasā ॥

एवमेव कुले जाताः पावकोपमतेजसः । क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते ॥

evam eva kule jātāḥ pāvakopamatejasaḥ । kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe ’gnir iva śerate ॥

लताधर्मा त्वं सपुत्रः शालाः पाण्डुसुता मताः । न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता ॥

latādharmā tvaṁ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ । na latā vardhate jātu mahādrumam anāśritā ॥

वनं राजंस्त्वं सपुत्रोऽम्बिकेय; सिंहान्वने पाण्डवांस्तात विद्धि । सिंहैर्विहीनं हि वनं विनश्ये;त्सिंहा विनश्येयुरृते वनेन ॥

vanaṁ rājaṁs tvaṁ saputro ’mbikeya; siṁhān vane pāṇḍavāṁs tāta viddhi । siṁhair vihīnaṁ hi vanaṁ vinaśyet; siṁhā vinaśyeyur r̥te vanena ॥