Adhyāya 31

युधिष्ठिर उवाच । उत सन्तमसन्तं च बालं वृद्धं च संजय । उताबलं बलीयांसं धाता प्रकुरुते वशे ॥

yudhiṣṭhira uvāca । uta santam asantaṁ ca bālaṁ vr̥ddhaṁ ca saṁjaya । utābalaṁ balīyāṁsaṁ dhātā prakurute vaśe ॥

उत बालाय पाण्डित्यं पण्डितायोत बालताम् । ददाति सर्वमीशानः पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरन् ॥

uta bālāya pāṇḍityaṁ paṇḍitāyota bālatām । dadāti sarvam īśānaḥ purastāc chukram uccaran ॥

अलं विज्ञापनाय स्यादाचक्षीथा यथातथम् । अथो मन्त्रं मन्त्रयित्वा अन्योन्येनातिहृष्टवत् ॥

alaṁ vijñāpanāya syād ācakṣīthā yathātatham । atho mantraṁ mantrayitvā anyonyenātihr̥ṣṭavat ॥

गावल्गणे कुरून्गत्वा धृतराष्ट्रं महाबलम् । अभिवाद्योपसंगृह्य ततः पृच्छेरनामयम् ॥

gāvalgaṇe kurūn gatvā dhr̥tarāṣṭraṁ mahābalam । abhivādyopasaṁgr̥hya tataḥ pr̥ccher anāmayam ॥

ब्रूयाश्चैनं त्वमासीनं कुरुभिः परिवारितम् । तवैव राजन्वीर्येण सुखं जीवन्ति पाण्डवाः ॥

brūyāś cainaṁ tvam āsīnaṁ kurubhiḥ parivāritam । tavaiva rājan vīryeṇa sukhaṁ jīvanti pāṇḍavāḥ ॥

तव प्रसादाद्बालास्ते प्राप्ता राज्यमरिंदम । राज्ये तान्स्थापयित्वाग्रे नोपेक्षीर्विनशिष्यतः ॥

tava prasādād bālās te prāptā rājyam ariṁdama । rājye tān sthāpayitvāgre nopekṣīr vinaśiṣyataḥ ॥

सर्वमप्येतदेकस्य नालं संजय कस्यचित् । तात संहत्य जीवामो मा द्विषद्भ्यो वशं गमः ॥

sarvam apy etad ekasya nālaṁ saṁjaya kasya cit । tāta saṁhatya jīvāmo mā dviṣadbhyo vaśaṁ gamaḥ ॥

तथा भीष्मं शांतनवं भारतानां पितामहम् । शिरसाभिवदेथास्त्वं मम नाम प्रकीर्तयन् ॥

tathā bhīṣmaṁ śāṁtanavaṁ bhāratānāṁ pitāmaham । śirasābhivadethās tvaṁ mama nāma prakīrtayan ॥

अभिवाद्य च वक्तव्यस्ततोऽस्माकं पितामहः । भवता शंतनोर्वंशो निमग्नः पुनरुद्धृतः ॥

abhivādya ca vaktavyas tato ’smākaṁ pitāmahaḥ । bhavatā śaṁtanor vaṁśo nimagnaḥ punar uddhr̥taḥ ॥

स त्वं कुरु तथा तात स्वमतेन पितामह । यथा जीवन्ति ते पौत्राः प्रीतिमन्तः परस्परम् ॥

sa tvaṁ kuru tathā tāta svamatena pitāmaha । yathā jīvanti te pautrāḥ prītimantaḥ parasparam ॥

तथैव विदुरं ब्रूयाः कुरूणां मन्त्रधारिणम् । अयुद्धं सौम्य भाषस्व हितकामो युधिष्ठिरः ॥

tathaiva viduraṁ brūyāḥ kurūṇāṁ mantradhāriṇam । ayuddhaṁ saumya bhāṣasva hitakāmo yudhiṣṭhiraḥ ॥

अथो सुयोधनं ब्रूया राजपुत्रममर्षणम् । मध्ये कुरूणामासीनमनुनीय पुनः पुनः ॥

atho suyodhanaṁ brūyā rājaputram amarṣaṇam । madhye kurūṇām āsīnam anunīya punaḥ punaḥ ॥

अपश्यन्मामुपेक्षन्तं कृष्णामेकां सभागताम् । तद्दुःखमतितिक्षाम मा वधीष्म कुरूनिति ॥

apaśyan mām upekṣantaṁ kr̥ṣṇām ekāṁ sabhāgatām । tadduḥkham atitikṣāma mā vadhīṣma kurūn iti ॥

एवं पूर्वापरान्क्लेशानतितिक्षन्त पाण्डवाः । यथा बलीयसः सन्तस्तत्सर्वं कुरवो विदुः ॥

evaṁ pūrvāparān kleśān atitikṣanta pāṇḍavāḥ । yathā balīyasaḥ santas tat sarvaṁ kuravo viduḥ ॥

यन्नः प्राव्राजयः सौम्य अजिनैः प्रतिवासितान् । तद्दुःखमतितिक्षाम मा वधीष्म कुरूनिति ॥

yan naḥ prāvrājayaḥ saumya ajinaiḥ prativāsitān । tadduḥkham atitikṣāma mā vadhīṣma kurūn iti ॥

यत्तत्सभायामाक्रम्य कृष्णां केशेष्वधर्षयत् । दुःशासनस्तेऽनुमते तच्चास्माभिरुपेक्षितम् ॥

yat tat sabhāyām ākramya kr̥ṣṇāṁ keśeṣv adharṣayat । duḥśāsanas te ’numate tac cāsmābhir upekṣitam ॥

यथोचितं स्वकं भागं लभेमहि परंतप । निवर्तय परद्रव्ये बुद्धिं गृद्धां नरर्षभ ॥

yathocitaṁ svakaṁ bhāgaṁ labhemahi paraṁtapa । nivartaya paradravye buddhiṁ gr̥ddhāṁ nararṣabha ॥

शान्तिरेवं भवेद्राजन्प्रीतिश्चैव परस्परम् । राज्यैकदेशमपि नः प्रयच्छ शममिच्छताम् ॥

śāntir evaṁ bhaved rājan prītiś caiva parasparam । rājyaikadeśam api naḥ prayaccha śamam icchatām ॥

कुशस्थलं वृकस्थलमासन्दी वारणावतम् । अवसानं भवेदत्र किंचिदेव तु पञ्चमम् ॥

kuśasthalaṁ vr̥kasthalam āsandī vāraṇāvatam । avasānaṁ bhaved atra kiṁ cid eva tu pañcamam ॥

भ्रातॄणां देहि पञ्चानां ग्रामान्पञ्च सुयोधन । शान्तिर्नोऽस्तु महाप्राज्ञ ज्ञातिभिः सह संजय ॥

bhrātr̥̄ṇāṁ dehi pañcānāṁ grāmān pañca suyodhana । śāntir no ’stu mahāprājña jñātibhiḥ saha saṁjaya ॥

भ्राता भ्रातरमन्वेतु पिता पुत्रेण युज्यताम् । स्मयमानाः समायान्तु पाञ्चालाः कुरुभिः सह ॥

bhrātā bhrātaram anvetu pitā putreṇa yujyatām । smayamānāḥ samāyāntu pāñcālāḥ kurubhiḥ saha ॥

अक्षतान्कुरुपाञ्चालान्पश्येम इति कामये । सर्वे सुमनसस्तात शाम्याम भरतर्षभ ॥

akṣatān kurupāñcālān paśyema iti kāmaye । sarve sumanasas tāta śāmyāma bharatarṣabha ॥

अलमेव शमायास्मि तथा युद्धाय संजय । धर्मार्थयोरलं चाहं मृदवे दारुणाय च ॥

alam eva śamāyāsmi tathā yuddhāya saṁjaya । dharmārthayor alaṁ cāhaṁ mr̥dave dāruṇāya ca ॥