Adhyāya 30

संजय उवाच । आमन्त्रये त्वा नरदेवदेव; गच्छाम्यहं पाण्डव स्वस्ति तेऽस्तु । कच्चिन्न वाचा वृजिनं हि किंचि;दुच्चारितं मे मनसोऽभिषङ्गात् ॥

saṁjaya uvāca । āmantraye tvā naradevadeva; gacchāmy ahaṁ pāṇḍava svasti te ’stu । kaccin na vācā vr̥jinaṁ hi kiṁ cid; uccāritaṁ me manaso ’bhiṣaṅgāt ॥

जनार्दनं भीमसेनार्जुनौ च; माद्रीसुतौ सात्यकिं चेकितानम् । आमन्त्र्य गच्छामि शिवं सुखं वः; सौम्येन मां पश्यत चक्षुषा नृपाः ॥

janārdanaṁ bhīmasenārjunau ca; mādrīsutau sātyakiṁ cekitānam । āmantrya gacchāmi śivaṁ sukhaṁ vaḥ; saumyena māṁ paśyata cakṣuṣā nr̥pāḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । अनुज्ञातः संजय स्वस्ति गच्छ; न नोऽकार्षीरप्रियं जातु किंचित् । विद्मश्च त्वा ते च वयं च सर्वे; शुद्धात्मानं मध्यगतं सभास्थम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । anujñātaḥ saṁjaya svasti gaccha; na no ’kārṣīr apriyaṁ jātu kiṁ cit । vidmaś ca tvā te ca vayaṁ ca sarve; śuddhātmānaṁ madhyagataṁ sabhāstham ॥

आप्तो दूतः संजय सुप्रियोऽसि; कल्याणवाक्शीलवान्दृष्टिमांश्च । न मुह्येस्त्वं संजय जातु मत्या; न च क्रुध्येरुच्यमानोऽपि तथ्यम् ॥

āpto dūtaḥ saṁjaya supriyo ’si; kalyāṇavāk śīlavān dr̥ṣṭimāṁś ca । na muhyes tvaṁ saṁjaya jātu matyā; na ca krudhyer ucyamāno ’pi tathyam ॥

न मर्मगां जातु वक्तासि रूक्षां; नोपस्तुतिं कटुकां नोत शुक्ताम् । धर्मारामामर्थवतीमहिंस्रा;मेतां वाचं तव जानामि सूत ॥

na marmagāṁ jātu vaktāsi rūkṣāṁ; nopastutiṁ kaṭukāṁ nota śuktām । dharmārāmām arthavatīm ahiṁsrām; etāṁ vācaṁ tava jānāmi sūta ॥

त्वमेव नः प्रियतमोऽसि दूत; इहागच्छेद्विदुरो वा द्वितीयः । अभीक्ष्णदृष्टोऽसि पुरा हि नस्त्वं; धनंजयस्यात्मसमः सखासि ॥

tvam eva naḥ priyatamo ’si dūta; ihāgacched viduro vā dvitīyaḥ । abhīkṣṇadr̥ṣṭo ’si purā hi nas tvaṁ; dhanaṁjayasyātmasamaḥ sakhāsi ॥

इतो गत्वा संजय क्षिप्रमेव; उपातिष्ठेथा ब्राह्मणान्ये तदर्हाः । विशुद्धवीर्यांश्चरणोपपन्ना;न्कुले जातान्सर्वधर्मोपपन्नान् ॥

ito gatvā saṁjaya kṣipram eva; upātiṣṭhethā brāhmaṇān ye tadarhāḥ । viśuddhavīryāṁś caraṇopapannān; kule jātān sarvadharmopapannān ॥

स्वाध्यायिनो ब्राह्मणा भिक्षवश्च; तपस्विनो ये च नित्या वनेषु । अभिवाद्या वै मद्वचनेन वृद्धा;स्तथेतरेषां कुशलं वदेथाः ॥

svādhyāyino brāhmaṇā bhikṣavaś ca; tapasvino ye ca nityā vaneṣu । abhivādyā vai madvacanena vr̥ddhās; tathetareṣāṁ kuśalaṁ vadethāḥ ॥

पुरोहितं धृतराष्ट्रस्य राज्ञ; आचार्याश्च ऋत्विजो ये च तस्य । तैश्च त्वं तात सहितैर्यथार्हं; संगच्छेथाः कुशलेनैव सूत ॥

purohitaṁ dhr̥tarāṣṭrasya rājña; ācāryāś ca r̥tvijo ye ca tasya । taiś ca tvaṁ tāta sahitair yathārhaṁ; saṁgacchethāḥ kuśalenaiva sūta ॥

आचार्य इष्टोऽनपगो विधेयो; वेदानीप्सन्ब्रह्मचर्यं चचार । योऽस्त्रं चतुष्पात्पुनरेव चक्रे; द्रोणः प्रसन्नोऽभिवाद्यो यथार्हम् ॥

ācārya iṣṭo ’napago vidheyo; vedān īpsan brahmacaryaṁ cacāra । yo ’straṁ catuṣpāt punar eva cakre; droṇaḥ prasanno ’bhivādyo yathārham ॥

अधीतविद्यश्चरणोपपन्नो; योऽस्त्रं चतुष्पात्पुनरेव चक्रे । गन्धर्वपुत्रप्रतिमं तरस्विनं; तमश्वत्थामानं कुशलं स्म पृच्छेः ॥

adhītavidyaś caraṇopapanno; yo ’straṁ catuṣpāt punar eva cakre । gandharvaputrapratimaṁ tarasvinaṁ; tam aśvatthāmānaṁ kuśalaṁ sma pr̥ccheḥ ॥

शारद्वतस्यावसथं स्म गत्वा; महारथस्यास्त्रविदां वरस्य । त्वं मामभीक्ष्णं परिकीर्तयन्वै; कृपस्य पादौ संजय पाणिना स्पृशेः ॥

śāradvatasyāvasathaṁ sma gatvā; mahārathasyāstravidāṁ varasya । tvaṁ mām abhīkṣṇaṁ parikīrtayan vai; kr̥pasya pādau saṁjaya pāṇinā spr̥śeḥ ॥

यस्मिञ्शौर्यमानृशंस्यं तपश्च; प्रज्ञा शीलं श्रुतिसत्त्वे धृतिश्च । पादौ गृहीत्वा कुरुसत्तमस्य; भीष्मस्य मां तत्र निवेदयेथाः ॥

yasmiñ śauryam ānr̥śaṁsyaṁ tapaś ca; prajñā śīlaṁ śrutisattve dhr̥tiś ca । pādau gr̥hītvā kurusattamasya; bhīṣmasya māṁ tatra nivedayethāḥ ॥

प्रज्ञाचक्षुर्यः प्रणेता कुरूणां; बहुश्रुतो वृद्धसेवी मनीषी । तस्मै राज्ञे स्थविरायाभिवाद्य; आचक्षीथाः संजय मामरोगम् ॥

prajñācakṣur yaḥ praṇetā kurūṇāṁ; bahuśruto vr̥ddhasevī manīṣī । tasmai rājñe sthavirāyābhivādya; ācakṣīthāḥ saṁjaya mām arogam ॥

ज्येष्ठः पुत्रो धृतराष्ट्रस्य मन्दो; मूर्खः शठः संजय पापशीलः । प्रशास्ता वै पृथिवी येन सर्वा; सुयोधनं कुशलं तात पृच्छेः ॥

jyeṣṭhaḥ putro dhr̥tarāṣṭrasya mando; mūrkhaḥ śaṭhaḥ saṁjaya pāpaśīlaḥ । praśāstā vai pr̥thivī yena sarvā; suyodhanaṁ kuśalaṁ tāta pr̥ccheḥ ॥

भ्राता कनीयानपि तस्य मन्द;स्तथाशीलः संजय सोऽपि शश्वत् । महेष्वासः शूरतमः कुरूणां; दुःशासनं कुशलं तात पृच्छेः ॥

bhrātā kanīyān api tasya mandas; tathāśīlaḥ saṁjaya so ’pi śaśvat । maheṣvāsaḥ śūratamaḥ kurūṇāṁ; duḥśāsanaṁ kuśalaṁ tāta pr̥ccheḥ ॥

वृन्दारकं कविमर्थेष्वमूढं; महाप्रज्ञं सर्वधर्मोपपन्नम् । न तस्य युद्धं रोचते वै कदाचि;द्वैश्यापुत्रं कुशलं तात पृच्छेः ॥

vr̥ndārakaṁ kavim artheṣv amūḍhaṁ; mahāprajñaṁ sarvadharmopapannam । na tasya yuddhaṁ rocate vai kadā cid; vaiśyāputraṁ kuśalaṁ tāta pr̥ccheḥ ॥

निकर्तने देवने योऽद्वितीय;श्छन्नोपधः साधुदेवी मताक्षः । यो दुर्जयो देवितव्येन संख्ये; स चित्रसेनः कुशलं तात वाच्यः ॥

nikartane devane yo ’dvitīyaś; channopadhaḥ sādhudevī matākṣaḥ । yo durjayo devitavyena saṁkhye; sa citrasenaḥ kuśalaṁ tāta vācyaḥ ॥

यस्य कामो वर्तते नित्यमेव; नान्यः शमाद्भारतानामिति स्म । स बाह्लिकानामृषभो मनस्वी; पुरा यथा माभिवदेत्प्रसन्नः ॥

yasya kāmo vartate nityam eva; nānyaḥ śamād bhāratānām iti sma । sa bāhlikānām r̥ṣabho manasvī; purā yathā mābhivadet prasannaḥ ॥

गुणैरनेकैः प्रवरैश्च युक्तो; विज्ञानवान्नैव च निष्ठुरो यः । स्नेहादमर्षं सहते सदैव; स सोमदत्तः पूजनीयो मतो मे ॥

guṇair anekaiḥ pravaraiś ca yukto; vijñānavān naiva ca niṣṭhuro yaḥ । snehād amarṣaṁ sahate sadaiva; sa somadattaḥ pūjanīyo mato me ॥

अर्हत्तमः कुरुषु सौमदत्तिः; स नो भ्राता संजय मत्सखा च । महेष्वासो रथिनामुत्तमो यः; सहामात्यः कुशलं तस्य पृच्छेः ॥

arhattamaḥ kuruṣu saumadattiḥ; sa no bhrātā saṁjaya matsakhā ca । maheṣvāso rathinām uttamo yaḥ; sahāmātyaḥ kuśalaṁ tasya pr̥ccheḥ ॥

ये चैवान्ये कुरुमुख्या युवानः; पुत्राः पौत्रा भ्रातरश्चैव ये नः । यं यमेषां येन येनाभिगच्छे;रनामयं मद्वचनेन वाच्यः ॥

ye caivānye kurumukhyā yuvānaḥ; putrāḥ pautrā bhrātaraś caiva ye naḥ । yaṁ yam eṣāṁ yena yenābhigaccher; anāmayaṁ madvacanena vācyaḥ ॥

ये राजानः पाण्डवायोधनाय; समानीता धार्तराष्ट्रेण केचित् । वसातयः शाल्वकाः केकयाश्च; तथाम्बष्ठा ये त्रिगर्ताश्च मुख्याः ॥

ye rājānaḥ pāṇḍavāyodhanāya; samānītā dhārtarāṣṭreṇa ke cit । vasātayaḥ śālvakāḥ kekayāś ca; tathāmbaṣṭhā ye trigartāś ca mukhyāḥ ॥

प्राच्योदीच्या दाक्षिणात्याश्च शूरा;स्तथा प्रतीच्याः पार्वतीयाश्च सर्वे । अनृशंसाः शीलवृत्तोपपन्ना;स्तेषां सर्वेषां कुशलं तात पृच्छेः ॥

prācyodīcyā dākṣiṇātyāś ca śūrās; tathā pratīcyāḥ pārvatīyāś ca sarve । anr̥śaṁsāḥ śīlavr̥ttopapannās; teṣāṁ sarveṣāṁ kuśalaṁ tāta pr̥ccheḥ ॥

हस्त्यारोहा रथिनः सादिनश्च; पदातयश्चार्यसंघा महान्तः । आख्याय मां कुशलिनं स्म तेषा;मनामयं परिपृच्छेः समग्रान् ॥

hastyārohā rathinaḥ sādinaś ca; padātayaś cāryasaṁghā mahāntaḥ । ākhyāya māṁ kuśalinaṁ sma teṣām; anāmayaṁ paripr̥ccheḥ samagrān ॥

तथा राज्ञो ह्यर्थयुक्तानमात्या;न्दौवारिकान्ये च सेनां नयन्ति । आयव्ययं ये गणयन्ति युक्ता; अर्थांश्च ये महतश्चिन्तयन्ति ॥

tathā rājño hy arthayuktān amātyān; dauvārikān ye ca senāṁ nayanti । āyavyayaṁ ye gaṇayanti yuktā; arthāṁś ca ye mahataś cintayanti ॥

गान्धारराजः शकुनिः पार्वतीयो; निकर्तने योऽद्वितीयोऽक्षदेवी । मानं कुर्वन्धार्तराष्ट्रस्य सूत; मिथ्याबुद्धेः कुशलं तात पृच्छेः ॥

gāndhārarājaḥ śakuniḥ pārvatīyo; nikartane yo ’dvitīyo ’kṣadevī । mānaṁ kurvan dhārtarāṣṭrasya sūta; mithyābuddheḥ kuśalaṁ tāta pr̥ccheḥ ॥

यः पाण्डवानेकरथेन वीरः; समुत्सहत्यप्रधृष्यान्विजेतुम् । यो मुह्यतां मोहयिताद्वितीयो; वैकर्तनं कुशलं तात पृच्छेः ॥

yaḥ pāṇḍavān ekarathena vīraḥ; samutsahaty apradhr̥ṣyān vijetum । yo muhyatāṁ mohayitādvitīyo; vaikartanaṁ kuśalaṁ tāta pr̥ccheḥ ॥

स एव भक्तः स गुरुः स भृत्यः; स वै पिता स च माता सुहृच्च । अगाधबुद्धिर्विदुरो दीर्घदर्शी; स नो मन्त्री कुशलं तात पृच्छेः ॥

sa eva bhaktaḥ sa guruḥ sa bhr̥tyaḥ; sa vai pitā sa ca mātā suhr̥c ca । agādhabuddhir viduro dīrghadarśī; sa no mantrī kuśalaṁ tāta pr̥ccheḥ ॥

वृद्धाः स्त्रियो याश्च गुणोपपन्ना; या ज्ञायन्ते संजय मातरस्ताः । ताभिः सर्वाभिः सहिताभिः समेत्य; स्त्रीभिर्वृद्धाभिरभिवादं वदेथाः ॥

vr̥ddhāḥ striyo yāś ca guṇopapannā; yā jñāyante saṁjaya mātaras tāḥ । tābhiḥ sarvābhiḥ sahitābhiḥ sametya; strībhir vr̥ddhābhir abhivādaṁ vadethāḥ ॥

कच्चित्पुत्रा जीवपुत्राः सुसम्य;ग्वर्तन्ते वो वृत्तिमनृशंसरूपाम् । इति स्मोक्त्वा संजय ब्रूहि पश्चा;दजातशत्रुः कुशली सपुत्रः ॥

kaccit putrā jīvaputrāḥ susamyag; vartante vo vr̥ttim anr̥śaṁsarūpām । iti smoktvā saṁjaya brūhi paścād; ajātaśatruḥ kuśalī saputraḥ ॥

या नो भार्याः संजय वेत्थ तत्र; तासां सर्वासां कुशलं तात पृच्छेः । सुसंगुप्ताः सुरभयोऽनवद्याः; कच्चिद्गृहानावसथाप्रमत्ताः ॥

yā no bhāryāḥ saṁjaya vettha tatra; tāsāṁ sarvāsāṁ kuśalaṁ tāta pr̥ccheḥ । susaṁguptāḥ surabhayo ’navadyāḥ; kaccid gr̥hān āvasathāpramattāḥ ॥

कच्चिद्वृत्तिं श्वशुरेषु भद्राः; कल्याणीं वर्तध्वमनृशंसरूपाम् । यथा च वः स्युः पतयोऽनुकूला;स्तथा वृत्तिमात्मनः स्थापयध्वम् ॥

kaccid vr̥ttiṁ śvaśureṣu bhadrāḥ; kalyāṇīṁ vartadhvam anr̥śaṁsarūpām । yathā ca vaḥ syuḥ patayo ’nukūlās; tathā vr̥ttim ātmanaḥ sthāpayadhvam ॥

या नः स्नुषाः संजय वेत्थ तत्र; प्राप्ताः कुलेभ्यश्च गुणोपपन्नाः । प्रजावत्यो ब्रूहि समेत्य ताश्च; युधिष्ठिरो वोऽभ्यवदत्प्रसन्नः ॥

yā naḥ snuṣāḥ saṁjaya vettha tatra; prāptāḥ kulebhyaś ca guṇopapannāḥ । prajāvatyo brūhi sametya tāś ca; yudhiṣṭhiro vo ’bhyavadat prasannaḥ ॥

कन्याः स्वजेथाः सदनेषु संजय; अनामयं मद्वचनेन पृष्ट्वा । कल्याणा वः सन्तु पतयोऽनुकूला; यूयं पतीनां भवतानुकूलाः ॥

kanyāḥ svajethāḥ sadaneṣu saṁjaya; anāmayaṁ madvacanena pr̥ṣṭvā । kalyāṇā vaḥ santu patayo ’nukūlā; yūyaṁ patīnāṁ bhavatānukūlāḥ ॥

अलंकृता वस्त्रवत्यः सुगन्धा; अबीभत्साः सुखिता भोगवत्यः । लघु यासां दर्शनं वाक्च लघ्वी; वेशस्त्रियः कुशलं तात पृच्छेः ॥

alaṁkr̥tā vastravatyaḥ sugandhā; abībhatsāḥ sukhitā bhogavatyaḥ । laghu yāsāṁ darśanaṁ vāk ca laghvī; veśastriyaḥ kuśalaṁ tāta pr̥ccheḥ ॥

दासीपुत्रा ये च दासाः कुरूणां; तदाश्रया बहवः कुब्जखञ्जाः । आख्याय मां कुशलिनं स्म तेभ्यो; अनामयं परिपृच्छेर्जघन्यम् ॥

dāsīputrā ye ca dāsāḥ kurūṇāṁ; tadāśrayā bahavaḥ kubjakhañjāḥ । ākhyāya māṁ kuśalinaṁ sma tebhyo; anāmayaṁ paripr̥ccher jaghanyam ॥

कच्चिद्वृत्तिर्वर्तते वै पुराणी; कच्चिद्भोगान्धार्तराष्ट्रो ददाति । अङ्गहीनान्कृपणान्वामनांश्च; आनृशंस्याद्धृतराष्ट्रो बिभर्ति ॥

kaccid vr̥ttir vartate vai purāṇī; kaccid bhogān dhārtarāṣṭro dadāti । aṅgahīnān kr̥paṇān vāmanāṁś ca; ānr̥śaṁsyād dhr̥tarāṣṭro bibharti ॥

अन्धाश्च सर्वे स्थविरास्तथैव; हस्ताजीवा बहवो येऽत्र सन्ति । आख्याय मां कुशलिनं स्म तेषा;मनामयं परिपृच्छेर्जघन्यम् ॥

andhāś ca sarve sthavirās tathaiva; hastājīvā bahavo ye ’tra santi । ākhyāya māṁ kuśalinaṁ sma teṣām; anāmayaṁ paripr̥ccher jaghanyam ॥

मा भैष्ट दुःखेन कुजीवितेन; नूनं कृतं परलोकेषु पापम् । निगृह्य शत्रून्सुहृदोऽनुगृह्य; वासोभिरन्नेन च वो भरिष्ये ॥

mā bhaiṣṭa duḥkhena kujīvitena; nūnaṁ kr̥taṁ paralokeṣu pāpam । nigr̥hya śatrūn suhr̥do ’nugr̥hya; vāsobhir annena ca vo bhariṣye ॥

सन्त्येव मे ब्राह्मणेभ्यः कृतानि; भावीन्यथो नो बत वर्तयन्ति । पश्याम्यहं युक्तरूपांस्तथैव; तामेव सिद्धिं श्रावयेथा नृपं तम् ॥

santy eva me brāhmaṇebhyaḥ kr̥tāni; bhāvīny atho no bata vartayanti । paśyāmy ahaṁ yuktarūpāṁs tathaiva; tām eva siddhiṁ śrāvayethā nr̥paṁ tam ॥

ये चानाथा दुर्बलाः सर्वकाल;मात्मन्येव प्रयतन्तेऽथ मूढाः । तांश्चापि त्वं कृपणान्सर्वथैव; अस्मद्वाक्यात्कुशलं तात पृच्छेः ॥

ye cānāthā durbalāḥ sarvakālam; ātmany eva prayatante ’tha mūḍhāḥ । tāṁś cāpi tvaṁ kr̥paṇān sarvathaiva; asmadvākyāt kuśalaṁ tāta pr̥ccheḥ ॥

ये चाप्यन्ये संश्रिता धार्तराष्ट्रा;न्नानादिग्भ्योऽभ्यागताः सूतपुत्र । दृष्ट्वा तांश्चैवार्हतश्चापि सर्वा;न्संपृच्छेथाः कुशलं चाव्ययं च ॥

ye cāpy anye saṁśritā dhārtarāṣṭrān; nānādigbhyo ’bhyāgatāḥ sūtaputra । dr̥ṣṭvā tāṁś caivārhataś cāpi sarvān; saṁpr̥cchethāḥ kuśalaṁ cāvyayaṁ ca ॥

एवं सर्वानागताभ्यागतांश्च; राज्ञो दूतान्सर्वदिग्भ्योऽभ्युपेतान् । पृष्ट्वा सर्वान्कुशलं तांश्च सूत; पश्चादहं कुशली तेषु वाच्यः ॥

evaṁ sarvānāgatābhyāgatāṁś ca; rājño dūtān sarvadigbhyo ’bhyupetān । pr̥ṣṭvā sarvān kuśalaṁ tāṁś ca sūta; paścād ahaṁ kuśalī teṣu vācyaḥ ॥

न हीदृशाः सन्त्यपरे पृथिव्यां; ये योधका धार्तराष्ट्रेण लब्धाः । धर्मस्तु नित्यो मम धर्म एव; महाबलः शत्रुनिबर्हणाय ॥

na hīdr̥śāḥ santy apare pr̥thivyāṁ; ye yodhakā dhārtarāṣṭreṇa labdhāḥ । dharmas tu nityo mama dharma eva; mahābalaḥ śatrunibarhaṇāya ॥

इदं पुनर्वचनं धार्तराष्ट्रं; सुयोधनं संजय श्रावयेथाः । यस्ते शरीरे हृदयं दुनोति; कामः कुरूनसपत्नोऽनुशिष्याम् ॥

idaṁ punar vacanaṁ dhārtarāṣṭraṁ; suyodhanaṁ saṁjaya śrāvayethāḥ । yas te śarīre hr̥dayaṁ dunoti; kāmaḥ kurūn asapatno ’nuśiṣyām ॥

न विद्यते युक्तिरेतस्य काचि;न्नैवंविधाः स्याम यथा प्रियं ते । ददस्व वा शक्रपुरं ममैव; युध्यस्व वा भारतमुख्य वीर ॥

na vidyate yuktir etasya kā cin; naivaṁvidhāḥ syāma yathā priyaṁ te । dadasva vā śakrapuraṁ mamaiva; yudhyasva vā bhāratamukhya vīra ॥