Adhyāya 32

वैशंपायन उवाच । अनुज्ञातः पाण्डवेन प्रययौ संजयस्तदा । शासनं धृतराष्ट्रस्य सर्वं कृत्वा महात्मनः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । anujñātaḥ pāṇḍavena prayayau saṁjayas tadā । śāsanaṁ dhr̥tarāṣṭrasya sarvaṁ kr̥tvā mahātmanaḥ ॥

संप्राप्य हास्तिनपुरं शीघ्रं च प्रविवेश ह । अन्तःपुरमुपस्थाय द्वाःस्थं वचनमब्रवीत् ॥

saṁprāpya hāstinapuraṁ śīghraṁ ca praviveśa ha । antaḥpuram upasthāya dvāḥsthaṁ vacanam abravīt ॥

आचक्ष्व मां धृतराष्ट्राय द्वाःस्थ; उपागतं पाण्डवानां सकाशात् । जागर्ति चेदभिवदेस्त्वं हि क्षत्तः; प्रविशेयं विदितो भूमिपस्य ॥

ācakṣva māṁ dhr̥tarāṣṭrāya dvāḥstha; upāgataṁ pāṇḍavānāṁ sakāśāt । jāgarti ced abhivades tvaṁ hi kṣattaḥ; praviśeyaṁ vidito bhūmipasya ॥

द्वाःस्थ उवाच । संजयोऽयं भूमिपते नमस्ते; दिदृक्षया द्वारमुपागतस्ते । प्राप्तो दूतः पाण्डवानां सकाशा;त्प्रशाधि राजन्किमयं करोतु ॥

dvāḥstha uvāca । saṁjayo ’yaṁ bhūmipate namas te; didr̥kṣayā dvāram upāgatas te । prāpto dūtaḥ pāṇḍavānāṁ sakāśāt; praśādhi rājan kim ayaṁ karotu ॥

धृतराष्ट्र उवाच । आचक्ष्व मां सुखिनं काल्यमस्मै; प्रवेश्यतां स्वागतं संजयाय । न चाहमेतस्य भवाम्यकाल्यः; स मे कस्माद्द्वारि तिष्ठेत क्षत्तः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । ācakṣva māṁ sukhinaṁ kālyam asmai; praveśyatāṁ svāgataṁ saṁjayāya । na cāham etasya bhavāmy akālyaḥ; sa me kasmād dvāri tiṣṭheta kṣattaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । ततः प्रविश्यानुमते नृपस्य; महद्वेश्म प्राज्ञशूरार्यगुप्तम् । सिंहासनस्थं पार्थिवमाससाद; वैचित्रवीर्यं प्राञ्जलिः सूतपुत्रः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ praviśyānumate nr̥pasya; mahad veśma prājñaśūrāryaguptam । siṁhāsanasthaṁ pārthivam āsasāda; vaicitravīryaṁ prāñjaliḥ sūtaputraḥ ॥

संजय उवाच । संजयोऽहं भूमिपते नमस्ते; प्राप्तोऽस्मि गत्वा नरदेव पाण्डवान् । अभिवाद्य त्वां पाण्डुपुत्रो मनस्वी; युधिष्ठिरः कुशलं चान्वपृच्छत् ॥

saṁjaya uvāca । saṁjayo ’haṁ bhūmipate namas te; prāpto ’smi gatvā naradeva pāṇḍavān । abhivādya tvāṁ pāṇḍuputro manasvī; yudhiṣṭhiraḥ kuśalaṁ cānvapr̥cchat ॥

स ते पुत्रान्पृच्छति प्रीयमाणः; कच्चित्पुत्रैः प्रीयसे नप्तृभिश्च । तथा सुहृद्भिः सचिवैश्च राज;न्ये चापि त्वामुपजीवन्ति तैश्च ॥

sa te putrān pr̥cchati prīyamāṇaḥ; kaccit putraiḥ prīyase naptr̥bhiś ca । tathā suhr̥dbhiḥ sacivaiś ca rājan; ye cāpi tvām upajīvanti taiś ca ॥

धृतराष्ट्र उवाच । अभ्येत्य त्वां तात वदामि संजय; अजातशत्रुं च सुखेन पार्थम् । कच्चित्स राजा कुशली सपुत्रः; सहामात्यः सानुजः कौरवाणाम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । abhyetya tvāṁ tāta vadāmi saṁjaya; ajātaśatruṁ ca sukhena pārtham । kaccit sa rājā kuśalī saputraḥ; sahāmātyaḥ sānujaḥ kauravāṇām ॥

संजय उवाच । सहामात्यः कुशली पाण्डुपुत्रो; भूयश्चातो यच्च तेऽग्रे मनोऽभूत् । निर्णिक्तधर्मार्थकरो मनस्वी; बहुश्रुतो दृष्टिमाञ्शीलवांश्च ॥

saṁjaya uvāca । sahāmātyaḥ kuśalī pāṇḍuputro; bhūyaś cāto yac ca te ’gre mano ’bhūt । nirṇiktadharmārthakaro manasvī; bahuśruto dr̥ṣṭimāñ śīlavāṁś ca ॥

परं धर्मात्पाण्डवस्यानृशंस्यं; धर्मः परो वित्तचयान्मतोऽस्य । सुखप्रिये धर्महीने न पार्थो;ऽनुरुध्यते भारत तस्य विद्धि ॥

paraṁ dharmāt pāṇḍavasyānr̥śaṁsyaṁ; dharmaḥ paro vittacayān mato ’sya । sukhapriye dharmahīne na pārtho; ’nurudhyate bhārata tasya viddhi ॥

परप्रयुक्तः पुरुषो विचेष्टते; सूत्रप्रोता दारुमयीव योषा । इमं दृष्ट्वा नियमं पाण्डवस्य; मन्ये परं कर्म दैवं मनुष्यात् ॥

paraprayuktaḥ puruṣo viceṣṭate; sūtraprotā dārumayīva yoṣā । imaṁ dr̥ṣṭvā niyamaṁ pāṇḍavasya; manye paraṁ karma daivaṁ manuṣyāt ॥

इमं च दृष्ट्वा तव कर्मदोषं; पादोदर्कं घोरमवर्णरूपम् । यावन्नरः कामयतेऽतिकाल्यं; तावन्नरोऽयं लभते प्रशंसाम् ॥

imaṁ ca dr̥ṣṭvā tava karmadoṣaṁ; pādodarkaṁ ghoram avarṇarūpam । yāvan naraḥ kāmayate ’tikālyaṁ; tāvan naro ’yaṁ labhate praśaṁsām ॥

अजातशत्रुस्तु विहाय पापं; जीर्णां त्वचं सर्प इवासमर्थाम् । विरोचतेऽहार्यवृत्तेन धीरो; युधिष्ठिरस्त्वयि पापं विसृज्य ॥

ajātaśatrus tu vihāya pāpaṁ; jīrṇāṁ tvacaṁ sarpa ivāsamarthām । virocate ’hāryavr̥ttena dhīro; yudhiṣṭhiras tvayi pāpaṁ visr̥jya ॥

अङ्गात्मनः कर्म निबोध राज;न्धर्मार्थयुक्तादार्यवृत्तादपेतम् । उपक्रोशं चेह गतोऽसि राज;न्नोहेश्च पापं प्रसजेदमुत्र ॥

aṅgātmanaḥ karma nibodha rājan; dharmārthayuktād āryavr̥ttād apetam । upakrośaṁ ceha gato ’si rājan; noheś ca pāpaṁ prasajed amutra ॥

स त्वमर्थं संशयितं विना तै;राशंससे पुत्रवशानुगोऽद्य । अधर्मशब्दश्च महान्पृथिव्यां; नेदं कर्म त्वत्समं भारताग्र्य ॥

sa tvam arthaṁ saṁśayitaṁ vinā tair; āśaṁsase putravaśānugo ’dya । adharmaśabdaś ca mahān pr̥thivyāṁ; nedaṁ karma tvatsamaṁ bhāratāgrya ॥

हीनप्रज्ञो दौष्कुलेयो नृशंसो; दीर्घवैरी क्षत्रविद्यास्वधीरः । एवंधर्मा नापदः संतितीर्षे;द्धीनवीर्यो यश्च भवेदशिष्टः ॥

hīnaprajño dauṣkuleyo nr̥śaṁso; dīrghavairī kṣatravidyāsv adhīraḥ । evaṁdharmā nāpadaḥ saṁtitīrṣed; dhīnavīryo yaś ca bhaved aśiṣṭaḥ ॥

कुले जातो धर्मवान्यो यशस्वी; बहुश्रुतः सुखजीवी यतात्मा । धर्मार्थयोर्ग्रथितयोर्बिभर्ति; नान्यत्र दिष्टस्य वशादुपैति ॥

kule jāto dharmavān yo yaśasvī; bahuśrutaḥ sukhajīvī yatātmā । dharmārthayor grathitayor bibharti; nānyatra diṣṭasya vaśād upaiti ॥

कथं हि मन्त्राग्र्यधरो मनीषी; धर्मार्थयोरापदि संप्रणेता । एवंयुक्तः सर्वमन्त्रैरहीनो; अनानृशंस्यं कर्म कुर्यादमूढः ॥

kathaṁ hi mantrāgryadharo manīṣī; dharmārthayor āpadi saṁpraṇetā । evaṁyuktaḥ sarvamantrair ahīno; anānr̥śaṁsyaṁ karma kuryād amūḍhaḥ ॥

तवापीमे मन्त्रविदः समेत्य; समासते कर्मसु नित्ययुक्ताः । तेषामयं बलवान्निश्चयश्च; कुरुक्षयार्थे निरयो व्यपादि ॥

tavāpīme mantravidaḥ sametya; samāsate karmasu nityayuktāḥ । teṣām ayaṁ balavān niścayaś ca; kurukṣayārthe nirayo vyapādi ॥

अकालिकं कुरवो नाभविष्य;न्पापेन चेत्पापमजातशत्रुः । इच्छेज्जातु त्वयि पापं विसृज्य; निन्दा चेयं तव लोकेऽभविष्यत् ॥

akālikaṁ kuravo nābhaviṣyan; pāpena cet pāpam ajātaśatruḥ । icchej jātu tvayi pāpaṁ visr̥jya; nindā ceyaṁ tava loke ’bhaviṣyat ॥

किमन्यत्र विषयादीश्वराणां; यत्र पार्थः परलोकं ददर्श । अत्यक्रामत्स तथा संमतः स्या;न्न संशयो नास्ति मनुष्यकारः ॥

kim anyatra viṣayād īśvarāṇāṁ; yatra pārthaḥ paralokaṁ dadarśa । atyakrāmat sa tathā saṁmataḥ syān; na saṁśayo nāsti manuṣyakāraḥ ॥

एतान्गुणान्कर्मकृतानवेक्ष्य; भावाभावौ वर्तमानावनित्यौ । बलिर्हि राजा पारमविन्दमानो; नान्यत्कालात्कारणं तत्र मेने ॥

etān guṇān karmakr̥tān avekṣya; bhāvābhāvau vartamānāv anityau । balir hi rājā pāram avindamāno; nānyat kālāt kāraṇaṁ tatra mene ॥

चक्षुः श्रोत्रे नासिका त्वक्च जिह्वा; ज्ञानस्यैतान्यायतनानि जन्तोः । तानि प्रीतान्येव तृष्णाक्षयान्ते; तान्यव्यथो दुःखहीनः प्रणुद्यात् ॥

cakṣuḥ śrotre nāsikā tvak ca jihvā; jñānasyaitāny āyatanāni jantoḥ । tāni prītāny eva tr̥ṣṇākṣayānte; tāny avyatho duḥkhahīnaḥ praṇudyāt ॥

न त्वेव मन्ये पुरुषस्य कर्म; संवर्तते सुप्रयुक्तं यथावत् । मातुः पितुः कर्मणाभिप्रसूतः; संवर्धते विधिवद्भोजनेन ॥

na tv eva manye puruṣasya karma; saṁvartate suprayuktaṁ yathāvat । mātuḥ pituḥ karmaṇābhiprasūtaḥ; saṁvardhate vidhivad bhojanena ॥

प्रियाप्रिये सुखदुःखे च राज;न्निन्दाप्रशंसे च भजेत एनम् । परस्त्वेनं गर्हयतेऽपराधे; प्रशंसते साधुवृत्तं तमेव ॥

priyāpriye sukhaduḥkhe ca rājan; nindāpraśaṁse ca bhajeta enam । paras tv enaṁ garhayate ’parādhe; praśaṁsate sādhuvr̥ttaṁ tam eva ॥

स त्वा गर्हे भारतानां विरोधा;दन्तो नूनं भवितायं प्रजानाम् । नो चेदिदं तव कर्मापराधा;त्कुरून्दहेत्कृष्णवर्त्मेव कक्षम् ॥

sa tvā garhe bhāratānāṁ virodhād; anto nūnaṁ bhavitāyaṁ prajānām । no ced idaṁ tava karmāparādhāt; kurūn dahet kr̥ṣṇavartmeva kakṣam ॥

त्वमेवैको जातपुत्रेषु राज;न्वशं गन्ता सर्वलोके नरेन्द्र । कामात्मनां श्लाघसे द्यूतकाले; नान्यच्छमात्पश्य विपाकमस्य ॥

tvam evaiko jātaputreṣu rājan; vaśaṁ gantā sarvaloke narendra । kāmātmanāṁ ślāghase dyūtakāle; nānyac chamāt paśya vipākam asya ॥

अनाप्तानां प्रग्रहात्त्वं नरेन्द्र; तथाप्तानां निग्रहाच्चैव राजन् । भूमिं स्फीतां दुर्बलत्वादनन्तां; न शक्तस्त्वं रक्षितुं कौरवेय ॥

anāptānāṁ pragrahāt tvaṁ narendra; tathāptānāṁ nigrahāc caiva rājan । bhūmiṁ sphītāṁ durbalatvād anantāṁ; na śaktas tvaṁ rakṣituṁ kauraveya ॥

अनुज्ञातो रथवेगावधूतः; श्रान्तो निपद्ये शयनं नृसिंह । प्रातः श्रोतारः कुरवः सभाया;मजातशत्रोर्वचनं समेताः ॥

anujñāto rathavegāvadhūtaḥ; śrānto nipadye śayanaṁ nr̥siṁha । prātaḥ śrotāraḥ kuravaḥ sabhāyām; ajātaśatror vacanaṁ sametāḥ ॥