Adhyāya 20

वैशंपायन उवाच । स तु कौरव्यमासाद्य द्रुपदस्य पुरोहितः । सत्कृतो धृतराष्ट्रेण भीष्मेण विदुरेण च ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sa tu kauravyam āsādya drupadasya purohitaḥ । satkr̥to dhr̥tarāṣṭreṇa bhīṣmeṇa vidureṇa ca ॥

सर्वं कौशल्यमुक्त्वादौ पृष्ट्वा चैवमनामयम् । सर्वसेनाप्रणेतॄणां मध्ये वाक्यमुवाच ह ॥

sarvaṁ kauśalyam uktvādau pr̥ṣṭvā caivam anāmayam । sarvasenāpraṇetr̥̄ṇāṁ madhye vākyam uvāca ha ॥

सर्वैर्भवद्भिर्विदितो राजधर्मः सनातनः । वाक्योपादानहेतोस्तु वक्ष्यामि विदिते सति ॥

sarvair bhavadbhir vidito rājadharmaḥ sanātanaḥ । vākyopādānahetos tu vakṣyāmi vidite sati ॥

धृतराष्ट्रश्च पाण्डुश्च सुतावेकस्य विश्रुतौ । तयोः समानं द्रविणं पैतृकं नात्र संशयः ॥

dhr̥tarāṣṭraś ca pāṇḍuś ca sutāv ekasya viśrutau । tayoḥ samānaṁ draviṇaṁ paitr̥kaṁ nātra saṁśayaḥ ॥

धृतराष्ट्रस्य ये पुत्रास्ते प्राप्ताः पैतृकं वसु । पाण्डुपुत्राः कथं नाम न प्राप्ताः पैतृकं वसु ॥

dhr̥tarāṣṭrasya ye putrās te prāptāḥ paitr̥kaṁ vasu । pāṇḍuputrāḥ kathaṁ nāma na prāptāḥ paitr̥kaṁ vasu ॥

एवं गते पाण्डवेयैर्विदितं वः पुरा यथा । न प्राप्तं पैतृकं द्रव्यं धार्तराष्ट्रेण संवृतम् ॥

evaṁ gate pāṇḍaveyair viditaṁ vaḥ purā yathā । na prāptaṁ paitr̥kaṁ dravyaṁ dhārtarāṣṭreṇa saṁvr̥tam ॥

प्राणान्तिकैरप्युपायैः प्रयतद्भिरनेकशः । शेषवन्तो न शकिता नयितुं यमसादनम् ॥

prāṇāntikair apy upāyaiḥ prayatadbhir anekaśaḥ । śeṣavanto na śakitā nayituṁ yamasādanam ॥

पुनश्च वर्धितं राज्यं स्वबलेन महात्मभिः । छद्मनापहृतं क्षुद्रैर्धार्तराष्ट्रैः ससौबलैः ॥

punaś ca vardhitaṁ rājyaṁ svabalena mahātmabhiḥ । chadmanāpahr̥taṁ kṣudrair dhārtarāṣṭraiḥ sasaubalaiḥ ॥

तदप्यनुमतं कर्म तथायुक्तमनेन वै । वासिताश्च महारण्ये वर्षाणीह त्रयोदश ॥

tad apy anumataṁ karma tathāyuktam anena vai । vāsitāś ca mahāraṇye varṣāṇīha trayodaśa ॥

सभायां क्लेशितैर्वीरैः सहभार्यैस्तथा भृशम् । अरण्ये विविधाः क्लेशाः संप्राप्तास्तैः सुदारुणाः ॥

sabhāyāṁ kleśitair vīraiḥ sahabhāryais tathā bhr̥śam । araṇye vividhāḥ kleśāḥ saṁprāptās taiḥ sudāruṇāḥ ॥

तथा विराटनगरे योन्यन्तरगतैरिव । प्राप्तः परमसंक्लेशो यथा पापैर्महात्मभिः ॥

tathā virāṭanagare yonyantaragatair iva । prāptaḥ paramasaṁkleśo yathā pāpair mahātmabhiḥ ॥

ते सर्वे पृष्ठतः कृत्वा तत्सर्वं पूर्वकिल्बिषम् । सामैव कुरुभिः सार्धमिच्छन्ति कुरुपुंगवाः ॥

te sarve pr̥ṣṭhataḥ kr̥tvā tat sarvaṁ pūrvakilbiṣam । sāmaiva kurubhiḥ sārdham icchanti kurupuṁgavāḥ ॥

तेषां च वृत्तमाज्ञाय वृत्तं दुर्योधनस्य च । अनुनेतुमिहार्हन्ति धृतराष्ट्रं सुहृज्जनाः ॥

teṣāṁ ca vr̥ttam ājñāya vr̥ttaṁ duryodhanasya ca । anunetum ihārhanti dhr̥tarāṣṭraṁ suhr̥jjanāḥ ॥

न हि ते विग्रहं वीराः कुर्वन्ति कुरुभिः सह । अविनाशेन लोकस्य काङ्क्षन्ते पाण्डवाः स्वकम् ॥

na hi te vigrahaṁ vīrāḥ kurvanti kurubhiḥ saha । avināśena lokasya kāṅkṣante pāṇḍavāḥ svakam ॥

यश्चापि धार्तराष्ट्रस्य हेतुः स्याद्विग्रहं प्रति । स च हेतुर्न मन्तव्यो बलीयांसस्तथा हि ते ॥

yaś cāpi dhārtarāṣṭrasya hetuḥ syād vigrahaṁ prati । sa ca hetur na mantavyo balīyāṁsas tathā hi te ॥

अक्षौहिण्यो हि सप्तैव धर्मपुत्रस्य संगताः । युयुत्समानाः कुरुभिः प्रतीक्षन्तेऽस्य शासनम् ॥

akṣauhiṇyo hi saptaiva dharmaputrasya saṁgatāḥ । yuyutsamānāḥ kurubhiḥ pratīkṣante ’sya śāsanam ॥

अपरे पुरुषव्याघ्राः सहस्राक्षौहिणीसमाः । सात्यकिर्भीमसेनश्च यमौ च सुमहाबलौ ॥

apare puruṣavyāghrāḥ sahasrākṣauhiṇīsamāḥ । sātyakir bhīmasenaś ca yamau ca sumahābalau ॥

एकादशैताः पृतना एकतश्च समागताः । एकतश्च महाबाहुर्बहुरूपो धनंजयः ॥

ekādaśaitāḥ pr̥tanā ekataś ca samāgatāḥ । ekataś ca mahābāhur bahurūpo dhanaṁjayaḥ ॥

यथा किरीटी सेनाभ्यः सर्वाभ्यो व्यतिरिच्यते । एवमेव महाबाहुर्वासुदेवो महाद्युतिः ॥

yathā kirīṭī senābhyaḥ sarvābhyo vyatiricyate । evam eva mahābāhur vāsudevo mahādyutiḥ ॥

बहुलत्वं च सेनानां विक्रमं च किरीटिनः । बुद्धिमत्तां च कृष्णस्य बुद्ध्वा युध्येत को नरः ॥

bahulatvaṁ ca senānāṁ vikramaṁ ca kirīṭinaḥ । buddhimattāṁ ca kr̥ṣṇasya buddhvā yudhyeta ko naraḥ ॥

ते भवन्तो यथाधर्मं यथासमयमेव च । प्रयच्छन्तु प्रदातव्यं मा वः कालोऽत्यगादयम् ॥

te bhavanto yathādharmaṁ yathāsamayam eva ca । prayacchantu pradātavyaṁ mā vaḥ kālo ’tyagād ayam ॥