Adhyāya 21

वैशंपायन उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रज्ञावृद्धो महाद्युतिः । संपूज्यैनं यथाकालं भीष्मो वचनमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasya tad vacanaṁ śrutvā prajñāvr̥ddho mahādyutiḥ । saṁpūjyainaṁ yathākālaṁ bhīṣmo vacanam abravīt ॥

दिष्ट्या कुशलिनः सर्वे पाण्डवाः सह बान्धवैः । दिष्ट्या सहायवन्तश्च दिष्ट्या धर्मे च ते रताः ॥

diṣṭyā kuśalinaḥ sarve pāṇḍavāḥ saha bāndhavaiḥ । diṣṭyā sahāyavantaś ca diṣṭyā dharme ca te ratāḥ ॥

दिष्ट्या च संधिकामास्ते भ्रातरः कुरुनन्दनाः । दिष्ट्या न युद्धमनसः सह दामोदरेण ते ॥

diṣṭyā ca saṁdhikāmās te bhrātaraḥ kurunandanāḥ । diṣṭyā na yuddhamanasaḥ saha dāmodareṇa te ॥

भवता सत्यमुक्तं च सर्वमेतन्न संशयः । अतितीक्ष्णं तु ते वाक्यं ब्राह्मण्यादिति मे मतिः ॥

bhavatā satyam uktaṁ ca sarvam etan na saṁśayaḥ । atitīkṣṇaṁ tu te vākyaṁ brāhmaṇyād iti me matiḥ ॥

असंशयं क्लेशितास्ते वने चेह च पाण्डवाः । प्राप्ताश्च धर्मतः सर्वं पितुर्धनमसंशयम् ॥

asaṁśayaṁ kleśitās te vane ceha ca pāṇḍavāḥ । prāptāś ca dharmataḥ sarvaṁ pitur dhanam asaṁśayam ॥

किरीटी बलवान्पार्थः कृतास्त्रश्च महाबलः । को हि पाण्डुसुतं युद्धे विषहेत धनंजयम् ॥

kirīṭī balavān pārthaḥ kr̥tāstraś ca mahābalaḥ । ko hi pāṇḍusutaṁ yuddhe viṣaheta dhanaṁjayam ॥

अपि वज्रधरः साक्षात्किमुतान्ये धनुर्भृतः । त्रयाणामपि लोकानां समर्थ इति मे मतिः ॥

api vajradharaḥ sākṣāt kim utānye dhanurbhr̥taḥ । trayāṇām api lokānāṁ samartha iti me matiḥ ॥

भीष्मे ब्रुवति तद्वाक्यं धृष्टमाक्षिप्य मन्युमान् । दुर्योधनं समालोक्य कर्णो वचनमब्रवीत् ॥

bhīṣme bruvati tad vākyaṁ dhr̥ṣṭam ākṣipya manyumān । duryodhanaṁ samālokya karṇo vacanam abravīt ॥

न तन्न विदितं ब्रह्मँल्लोके भूतेन केनचित् । पुनरुक्तेन किं तेन भाषितेन पुनः पुनः ॥

na tan na viditaṁ brahmam̐l loke bhūtena kena cit । punaruktena kiṁ tena bhāṣitena punaḥ punaḥ ॥

दुर्योधनार्थे शकुनिर्द्यूते निर्जितवान्पुरा । समयेन गतोऽरण्यं पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ॥

duryodhanārthe śakunir dyūte nirjitavān purā । samayena gato ’raṇyaṁ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ ॥

न तं समयमादृत्य राज्यमिच्छति पैतृकम् । बलमाश्रित्य मत्स्यानां पाञ्चालानां च पार्थिवः ॥

na taṁ samayam ādr̥tya rājyam icchati paitr̥kam । balam āśritya matsyānāṁ pāñcālānāṁ ca pārthivaḥ ॥

दुर्योधनो भयाद्विद्वन्न दद्यात्पदमन्ततः । धर्मतस्तु महीं कृत्स्नां प्रदद्याच्छत्रवेऽपि च ॥

duryodhano bhayād vidvan na dadyāt padam antataḥ । dharmatas tu mahīṁ kr̥tsnāṁ pradadyāc chatrave ’pi ca ॥

यदि काङ्क्षन्ति ते राज्यं पितृपैतामहं पुनः । यथाप्रतिज्ञं कालं तं चरन्तु वनमाश्रिताः ॥

yadi kāṅkṣanti te rājyaṁ pitr̥paitāmahaṁ punaḥ । yathāpratijñaṁ kālaṁ taṁ carantu vanam āśritāḥ ॥

ततो दुर्योधनस्याङ्के वर्तन्तामकुतोभयाः । अधार्मिकामिमां बुद्धिं कुर्युर्मौर्ख्याद्धि केवलम् ॥

tato duryodhanasyāṅke vartantām akutobhayāḥ । adhārmikām imāṁ buddhiṁ kuryur maurkhyād dhi kevalam ॥

अथ ते धर्ममुत्सृज्य युद्धमिच्छन्ति पाण्डवाः । आसाद्येमान्कुरुश्रेष्ठान्स्मरिष्यन्ति वचो मम ॥

atha te dharmam utsr̥jya yuddham icchanti pāṇḍavāḥ । āsādyemān kuruśreṣṭhān smariṣyanti vaco mama ॥

भीष्म उवाच । किं नु राधेय वाचा ते कर्म तत्स्मर्तुमर्हसि । एक एव यदा पार्थः षड्रथाञ्जितवान्युधि ॥

bhīṣma uvāca । kiṁ nu rādheya vācā te karma tat smartum arhasi । eka eva yadā pārthaḥ ṣaḍ rathāñ jitavān yudhi ॥

न चेदेवं करिष्यामो यदयं ब्राह्मणोऽब्रवीत् । ध्रुवं युधि हतास्तेन भक्षयिष्याम पांसुकान् ॥

na ced evaṁ kariṣyāmo yad ayaṁ brāhmaṇo ’bravīt । dhruvaṁ yudhi hatās tena bhakṣayiṣyāma pāṁsukān ॥

वैशंपायन उवाच । धृतराष्ट्रस्ततो भीष्ममनुमान्य प्रसाद्य च । अवभर्त्स्य च राधेयमिदं वचनमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । dhr̥tarāṣṭras tato bhīṣmam anumānya prasādya ca । avabhartsya ca rādheyam idaṁ vacanam abravīt ॥

अस्मद्धितमिदं वाक्यं भीष्मः शांतनवोऽब्रवीत् । पाण्डवानां हितं चैव सर्वस्य जगतस्तथा ॥

asmaddhitam idaṁ vākyaṁ bhīṣmaḥ śāṁtanavo ’bravīt । pāṇḍavānāṁ hitaṁ caiva sarvasya jagatas tathā ॥

चिन्तयित्वा तु पार्थेभ्यः प्रेषयिष्यामि संजयम् । स भवान्प्रतियात्वद्य पाण्डवानेव माचिरम् ॥

cintayitvā tu pārthebhyaḥ preṣayiṣyāmi saṁjayam । sa bhavān pratiyātv adya pāṇḍavān eva māciram ॥

स तं सत्कृत्य कौरव्यः प्रेषयामास पाण्डवान् । सभामध्ये समाहूय संजयं वाक्यमब्रवीत् ॥

sa taṁ satkr̥tya kauravyaḥ preṣayām āsa pāṇḍavān । sabhāmadhye samāhūya saṁjayaṁ vākyam abravīt ॥