Adhyāya 19

वैशंपायन उवाच । युयुधानस्ततो वीरः सात्वतानां महारथः । महता चतुरङ्गेण बलेनागाद्युधिष्ठिरम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । yuyudhānas tato vīraḥ sātvatānāṁ mahārathaḥ । mahatā caturaṅgeṇa balenāgād yudhiṣṭhiram ॥

तस्य योधा महावीर्या नानादेशसमागताः । नानाप्रहरणा वीराः शोभयां चक्रिरे बलम् ॥

tasya yodhā mahāvīryā nānādeśasamāgatāḥ । nānāpraharaṇā vīrāḥ śobhayāṁ cakrire balam ॥

परश्वधैर्भिण्डिपालैः शक्तितोमरमुद्गरैः । शक्त्यृष्टिपरशुप्रासैः करवालैश्च निर्मलैः ॥

paraśvadhair bhiṇḍipālaiḥ śaktitomaramudgaraiḥ । śaktyr̥ṣṭiparaśuprāsaiḥ karavālaiś ca nirmalaiḥ ॥

खड्गकार्मुकनिर्यूहैः शरैश्च विविधैरपि । तैलधौतैः प्रकाशद्भिस्तदशोभत वै बलम् ॥

khaḍgakārmukaniryūhaiḥ śaraiś ca vividhair api । tailadhautaiḥ prakāśadbhis tad aśobhata vai balam ॥

तस्य मेघप्रकाशस्य शस्त्रैस्तैः शोभितस्य च । बभूव रूपं सैन्यस्य मेघस्येव सविद्युतः ॥

tasya meghaprakāśasya śastrais taiḥ śobhitasya ca । babhūva rūpaṁ sainyasya meghasyeva savidyutaḥ ॥

अक्षौहिणी हि सेना सा तदा यौधिष्ठिरं बलम् । प्रविश्यान्तर्दधे राजन्सागरं कुनदी यथा ॥

akṣauhiṇī hi senā sā tadā yaudhiṣṭhiraṁ balam । praviśyāntardadhe rājan sāgaraṁ kunadī yathā ॥

तथैवाक्षौहिणीं गृह्य चेदीनामृषभो बली । धृष्टकेतुरुपागच्छत्पाण्डवानमितौजसः ॥

tathaivākṣauhiṇīṁ gr̥hya cedīnām r̥ṣabho balī । dhr̥ṣṭaketur upāgacchat pāṇḍavān amitaujasaḥ ॥

मागधश्च जयत्सेनो जारासंधिर्महाबलः । अक्षौहिण्यैव सैन्यस्य धर्मराजमुपागमत् ॥

māgadhaś ca jayatseno jārāsaṁdhir mahābalaḥ । akṣauhiṇyaiva sainyasya dharmarājam upāgamat ॥

तथैव पाण्ड्यो राजेन्द्र सागरानूपवासिभिः । वृतो बहुविधैर्योधैर्युधिष्ठिरमुपागमत् ॥

tathaiva pāṇḍyo rājendra sāgarānūpavāsibhiḥ । vr̥to bahuvidhair yodhair yudhiṣṭhiram upāgamat ॥

तस्य सैन्यमतीवासीत्तस्मिन्बलसमागमे । प्रेक्षणीयतरं राजन्सुवेषं बलवत्तदा ॥

tasya sainyam atīvāsīt tasmin balasamāgame । prekṣaṇīyataraṁ rājan suveṣaṁ balavat tadā ॥

द्रुपदस्याप्यभूत्सेना नानादेशसमागतैः । शोभिता पुरुषैः शूरैः पुत्रैश्चास्य महारथैः ॥

drupadasyāpy abhūt senā nānādeśasamāgataiḥ । śobhitā puruṣaiḥ śūraiḥ putraiś cāsya mahārathaiḥ ॥

तथैव राजा मत्स्यानां विराटो वाहिनीपतिः । पार्वतीयैर्महीपालैः सहितः पाण्डवानियात् ॥

tathaiva rājā matsyānāṁ virāṭo vāhinīpatiḥ । pārvatīyair mahīpālaiḥ sahitaḥ pāṇḍavān iyāt ॥

इतश्चेतश्च पाण्डूनां समाजग्मुर्महात्मनाम् । अक्षौहिण्यस्तु सप्तैव विविधध्वजसंकुलाः । युयुत्समानाः कुरुभिः पाण्डवान्समहर्षयन् ॥

itaś cetaś ca pāṇḍūnāṁ samājagmur mahātmanām । akṣauhiṇyas tu saptaiva vividhadhvajasaṁkulāḥ । yuyutsamānāḥ kurubhiḥ pāṇḍavān samaharṣayan ॥

तथैव धार्तराष्ट्रस्य हर्षं समभिवर्धयन् । भगदत्तो महीपालः सेनामक्षौहिणीं ददौ ॥

tathaiva dhārtarāṣṭrasya harṣaṁ samabhivardhayan । bhagadatto mahīpālaḥ senām akṣauhiṇīṁ dadau ॥

तस्य चीनैः किरातैश्च काञ्चनैरिव संवृतम् । बभौ बलमनाधृष्यं कर्णिकारवनं यथा ॥

tasya cīnaiḥ kirātaiś ca kāñcanair iva saṁvr̥tam । babhau balam anādhr̥ṣyaṁ karṇikāravanaṁ yathā ॥

तथा भूरिश्रवाः शूरः शल्यश्च कुरुनन्दन । दुर्योधनमुपायातावक्षौहिण्या पृथक्पृथक् ॥

tathā bhūriśravāḥ śūraḥ śalyaś ca kurunandana । duryodhanam upāyātāv akṣauhiṇyā pr̥thak pr̥thak ॥

कृतवर्मा च हार्दिक्यो भोजान्धकबलैः सह । अक्षौहिण्यैव सेनाया दुर्योधनमुपागमत् ॥

kr̥tavarmā ca hārdikyo bhojāndhakabalaiḥ saha । akṣauhiṇyaiva senāyā duryodhanam upāgamat ॥

तस्य तैः पुरुषव्याघ्रैर्वनमालाधरैर्बलम् । अशोभत यथा मत्तैर्वनं प्रक्रीडितैर्गजैः ॥

tasya taiḥ puruṣavyāghrair vanamālādharair balam । aśobhata yathā mattair vanaṁ prakrīḍitair gajaiḥ ॥

जयद्रथमुखाश्चान्ये सिन्धुसौवीरवासिनः । आजग्मुः पृथिवीपालाः कम्पयन्त इवाचलान् ॥

jayadrathamukhāś cānye sindhusauvīravāsinaḥ । ājagmuḥ pr̥thivīpālāḥ kampayanta ivācalān ॥

तेषामक्षौहिणी सेना बहुला विबभौ तदा । विधूयमाना वातेन बहुरूपा इवाम्बुदाः ॥

teṣām akṣauhiṇī senā bahulā vibabhau tadā । vidhūyamānā vātena bahurūpā ivāmbudāḥ ॥

सुदक्षिणश्च काम्बोजो यवनैश्च शकैस्तथा । उपाजगाम कौरव्यमक्षौहिण्या विशां पते ॥

sudakṣiṇaś ca kāmbojo yavanaiś ca śakais tathā । upājagāma kauravyam akṣauhiṇyā viśāṁ pate ॥

तस्य सेनासमावायः शलभानामिवाबभौ । स च संप्राप्य कौरव्यं तत्रैवान्तर्दधे तदा ॥

tasya senāsamāvāyaḥ śalabhānām ivābabhau । sa ca saṁprāpya kauravyaṁ tatraivāntardadhe tadā ॥

तथा माहिष्मतीवासी नीलो नीलायुधैः सह । महीपालो महावीर्यैर्दक्षिणापथवासिभिः ॥

tathā māhiṣmatīvāsī nīlo nīlāyudhaiḥ saha । mahīpālo mahāvīryair dakṣiṇāpathavāsibhiḥ ॥

आवन्त्यौ च महीपालौ महाबलसुसंवृतौ । पृथगक्षौहिणीभ्यां तावभियातौ सुयोधनम् ॥

āvantyau ca mahīpālau mahābalasusaṁvr̥tau । pr̥thag akṣauhiṇībhyāṁ tāv abhiyātau suyodhanam ॥

केकयाश्च नरव्याघ्राः सोदर्याः पञ्च पार्थिवाः । संहर्षयन्तः कौरव्यमक्षौहिण्या समाद्रवन् ॥

kekayāś ca naravyāghrāḥ sodaryāḥ pañca pārthivāḥ । saṁharṣayantaḥ kauravyam akṣauhiṇyā samādravan ॥

इतश्चेतश्च सर्वेषां भूमिपानां महात्मनाम् । तिस्रोऽन्याः समवर्तन्त वाहिन्यो भरतर्षभ ॥

itaś cetaś ca sarveṣāṁ bhūmipānāṁ mahātmanām । tisro ’nyāḥ samavartanta vāhinyo bharatarṣabha ॥

एवमेकादशावृत्ताः सेना दुर्योधनस्य ताः । युयुत्समानाः कौन्तेयान्नानाध्वजसमाकुलाः ॥

evam ekādaśāvr̥ttāḥ senā duryodhanasya tāḥ । yuyutsamānāḥ kaunteyān nānādhvajasamākulāḥ ॥

न हास्तिनपुरे राजन्नवकाशोऽभवत्तदा । राज्ञां सबलमुख्यानां प्राधान्येनापि भारत ॥

na hāstinapure rājann avakāśo ’bhavat tadā । rājñāṁ sabalamukhyānāṁ prādhānyenāpi bhārata ॥

ततः पञ्चनदं चैव कृत्स्नं च कुरुजाङ्गलम् । तथा रोहितकारण्यं मरुभूमिश्च केवला ॥

tataḥ pañcanadaṁ caiva kr̥tsnaṁ ca kurujāṅgalam । tathā rohitakāraṇyaṁ marubhūmiś ca kevalā ॥

अहिच्छत्रं कालकूटं गङ्गाकूलं च भारत । वारणा वाटधानं च यामुनश्चैव पर्वतः ॥

ahicchatraṁ kālakūṭaṁ gaṅgākūlaṁ ca bhārata । vāraṇā vāṭadhānaṁ ca yāmunaś caiva parvataḥ ॥

एष देशः सुविस्तीर्णः प्रभूतधनधान्यवान् । बभूव कौरवेयाणां बलेन सुसमाकुलः ॥

eṣa deśaḥ suvistīrṇaḥ prabhūtadhanadhānyavān । babhūva kauraveyāṇāṁ balena susamākulaḥ ॥

तत्र सैन्यं तथायुक्तं ददर्श स पुरोहितः । यः स पाञ्चालराजेन प्रेषितः कौरवान्प्रति ॥

tatra sainyaṁ tathāyuktaṁ dadarśa sa purohitaḥ । yaḥ sa pāñcālarājena preṣitaḥ kauravān prati ॥