Adhyāya 193

भीष्म उवाच । शिखण्डिवाक्यं श्रुत्वाथ स यक्षो भरतर्षभ । प्रोवाच मनसा चिन्त्य दैवेनोपनिपीडितः । भवितव्यं तथा तद्धि मम दुःखाय कौरव ॥

bhīṣma uvāca । śikhaṇḍivākyaṁ śrutvātha sa yakṣo bharatarṣabha । provāca manasā cintya daivenopanipīḍitaḥ । bhavitavyaṁ tathā tad dhi mama duḥkhāya kaurava ॥

भद्रे कामं करिष्यामि समयं तु निबोध मे । किंचित्कालान्तरं दास्ये पुंलिङ्गं स्वमिदं तव । आगन्तव्यं त्वया काले सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

bhadre kāmaṁ kariṣyāmi samayaṁ tu nibodha me । kiṁ cit kālāntaraṁ dāsye puṁliṅgaṁ svam idaṁ tava । āgantavyaṁ tvayā kāle satyam etad bravīmi te ॥

प्रभुः संकल्पसिद्धोऽस्मि कामरूपी विहंगमः । मत्प्रसादात्पुरं चैव त्राहि बन्धूंश्च केवलान् ॥

prabhuḥ saṁkalpasiddho ’smi kāmarūpī vihaṁgamaḥ । matprasādāt puraṁ caiva trāhi bandhūṁś ca kevalān ॥

स्त्रीलिङ्गं धारयिष्यामि त्वदीयं पार्थिवात्मजे । सत्यं मे प्रतिजानीहि करिष्यामि प्रियं तव ॥

strīliṅgaṁ dhārayiṣyāmi tvadīyaṁ pārthivātmaje । satyaṁ me pratijānīhi kariṣyāmi priyaṁ tava ॥

शिखण्ड्युवाच । प्रतिदास्यामि भगवँल्लिङ्गं पुनरिदं तव । किंचित्कालान्तरं स्त्रीत्वं धारयस्व निशाचर ॥

śikhaṇḍy uvāca । pratidāsyāmi bhagavam̐l liṅgaṁ punar idaṁ tava । kiṁ cit kālāntaraṁ strītvaṁ dhārayasva niśācara ॥

प्रतिप्रयाते दाशार्णे पार्थिवे हेमवर्मणि । कन्यैवाहं भविष्यामि पुरुषस्त्वं भविष्यसि ॥

pratiprayāte dāśārṇe pārthive hemavarmaṇi । kanyaivāhaṁ bhaviṣyāmi puruṣas tvaṁ bhaviṣyasi ॥

भीष्म उवाच । इत्युक्त्वा समयं तत्र चक्राते तावुभौ नृप । अन्योन्यस्यानभिद्रोहे तौ संक्रामयतां ततः ॥

bhīṣma uvāca । ity uktvā samayaṁ tatra cakrāte tāv ubhau nr̥pa । anyonyasyānabhidrohe tau saṁkrāmayatāṁ tataḥ ॥

स्त्रीलिङ्गं धारयामास स्थूणो यक्षो नराधिप । यक्षरूपं च तद्दीप्तं शिखण्डी प्रत्यपद्यत ॥

strīliṅgaṁ dhārayām āsa sthūṇo yakṣo narādhipa । yakṣarūpaṁ ca tad dīptaṁ śikhaṇḍī pratyapadyata ॥

ततः शिखण्डी पाञ्चाल्यः पुंस्त्वमासाद्य पार्थिव । विवेश नगरं हृष्टः पितरं च समासदत् । यथावृत्तं तु तत्सर्वमाचख्यौ द्रुपदस्य च ॥

tataḥ śikhaṇḍī pāñcālyaḥ puṁstvam āsādya pārthiva । viveśa nagaraṁ hr̥ṣṭaḥ pitaraṁ ca samāsadat । yathāvr̥ttaṁ tu tat sarvam ācakhyau drupadasya ca ॥

द्रुपदस्तस्य तच्छ्रुत्वा हर्षमाहारयत्परम् । सभार्यस्तच्च सस्मार महेश्वरवचस्तदा ॥

drupadas tasya tac chrutvā harṣam āhārayat param । sabhāryas tac ca sasmāra maheśvaravacas tadā ॥

ततः संप्रेषयामास दशार्णाधिपतेर्नृप । पुरुषोऽयं मम सुतः श्रद्धत्तां मे भवानिति ॥

tataḥ saṁpreṣayām āsa daśārṇādhipater nr̥pa । puruṣo ’yaṁ mama sutaḥ śraddhattāṁ me bhavān iti ॥

अथ दाशार्णको राजा सहसाभ्यागमत्तदा । पाञ्चालराजं द्रुपदं दुःखामर्षसमन्वितः ॥

atha dāśārṇako rājā sahasābhyāgamat tadā । pāñcālarājaṁ drupadaṁ duḥkhāmarṣasamanvitaḥ ॥

ततः काम्पिल्यमासाद्य दशार्णाधिपतिस्तदा । प्रेषयामास सत्कृत्य दूतं ब्रह्मविदां वरम् ॥

tataḥ kāmpilyam āsādya daśārṇādhipatis tadā । preṣayām āsa satkr̥tya dūtaṁ brahmavidāṁ varam ॥

ब्रूहि मद्वचनाद्दूत पाञ्चाल्यं तं नृपाधमम् । यद्वै कन्यां स्वकन्यार्थे वृतवानसि दुर्मते । फलं तस्यावलेपस्य द्रक्ष्यस्यद्य न संशयः ॥

brūhi madvacanād dūta pāñcālyaṁ taṁ nr̥pādhamam । yad vai kanyāṁ svakanyārthe vr̥tavān asi durmate । phalaṁ tasyāvalepasya drakṣyasy adya na saṁśayaḥ ॥

एवमुक्तस्तु तेनासौ ब्राह्मणो राजसत्तम । दूतः प्रयातो नगरं दाशार्णनृपचोदितः ॥

evam uktas tu tenāsau brāhmaṇo rājasattama । dūtaḥ prayāto nagaraṁ dāśārṇanr̥pacoditaḥ ॥

तत आसादयामास पुरोधा द्रुपदं पुरे । तस्मै पाञ्चालको राजा गामर्घ्यं च सुसत्कृतम् । प्रापयामास राजेन्द्र सह तेन शिखण्डिना ॥

tata āsādayām āsa purodhā drupadaṁ pure । tasmai pāñcālako rājā gām arghyaṁ ca susatkr̥tam । prāpayām āsa rājendra saha tena śikhaṇḍinā ॥

तां पूजां नाभ्यनन्दत्स वाक्यं चेदमुवाच ह । यदुक्तं तेन वीरेण राज्ञा काञ्चनवर्मणा ॥

tāṁ pūjāṁ nābhyanandat sa vākyaṁ cedam uvāca ha । yad uktaṁ tena vīreṇa rājñā kāñcanavarmaṇā ॥

यत्तेऽहमधमाचार दुहित्रर्थेऽस्मि वञ्चितः । तस्य पापस्य करणात्फलं प्राप्नुहि दुर्मते ॥

yat te ’ham adhamācāra duhitrarthe ’smi vañcitaḥ । tasya pāpasya karaṇāt phalaṁ prāpnuhi durmate ॥

देहि युद्धं नरपते ममाद्य रणमूर्धनि । उद्धरिष्यामि ते सद्यः सामात्यसुतबान्धवम् ॥

dehi yuddhaṁ narapate mamādya raṇamūrdhani । uddhariṣyāmi te sadyaḥ sāmātyasutabāndhavam ॥

तदुपालम्भसंयुक्तं श्रावितः किल पार्थिवः । दशार्णपतिदूतेन मन्त्रिमध्ये पुरोधसा ॥

tad upālambhasaṁyuktaṁ śrāvitaḥ kila pārthivaḥ । daśārṇapatidūtena mantrimadhye purodhasā ॥

अब्रवीद्भरतश्रेष्ठ द्रुपदः प्रणयानतः । यदाह मां भवान्ब्रह्मन्संबन्धिवचनाद्वचः । तस्योत्तरं प्रतिवचो दूत एव वदिष्यति ॥

abravīd bharataśreṣṭha drupadaḥ praṇayānataḥ । yad āha māṁ bhavān brahman saṁbandhivacanād vacaḥ । tasyottaraṁ prativaco dūta eva vadiṣyati ॥

ततः संप्रेषयामास द्रुपदोऽपि महात्मने । हिरण्यवर्मणे दूतं ब्राह्मणं वेदपारगम् ॥

tataḥ saṁpreṣayām āsa drupado ’pi mahātmane । hiraṇyavarmaṇe dūtaṁ brāhmaṇaṁ vedapāragam ॥

समागम्य तु राज्ञा स दशार्णपतिना तदा । तद्वाक्यमाददे राजन्यदुक्तं द्रुपदेन ह ॥

samāgamya tu rājñā sa daśārṇapatinā tadā । tad vākyam ādade rājan yad uktaṁ drupadena ha ॥

आगमः क्रियतां व्यक्तं कुमारो वै सुतो मम । मिथ्यैतदुक्तं केनापि तन्न श्रद्धेयमित्युत ॥

āgamaḥ kriyatāṁ vyaktaṁ kumāro vai suto mama । mithyaitad uktaṁ kenāpi tan na śraddheyam ity uta ॥

ततः स राजा द्रुपदस्य श्रुत्वा; विमर्शयुक्तो युवतीर्वरिष्ठाः । संप्रेषयामास सुचारुरूपाः; शिखण्डिनं स्त्री पुमान्वेति वेत्तुम् ॥

tataḥ sa rājā drupadasya śrutvā; vimarśayukto yuvatīr variṣṭhāḥ । saṁpreṣayām āsa sucārurūpāḥ; śikhaṇḍinaṁ strī pumān veti vettum ॥

ताः प्रेषितास्तत्त्वभावं विदित्वा; प्रीत्या राज्ञे तच्छशंसुर्हि सर्वम् । शिखण्डिनं पुरुषं कौरवेन्द्र; दशार्णराजाय महानुभावम् ॥

tāḥ preṣitās tattvabhāvaṁ viditvā; prītyā rājñe tac chaśaṁsur hi sarvam । śikhaṇḍinaṁ puruṣaṁ kauravendra; daśārṇarājāya mahānubhāvam ॥

ततः कृत्वा तु राजा स आगमं प्रीतिमानथ । संबन्धिना समागम्य हृष्टो वासमुवास ह ॥

tataḥ kr̥tvā tu rājā sa āgamaṁ prītimān atha । saṁbandhinā samāgamya hr̥ṣṭo vāsam uvāsa ha ॥

शिखण्डिने च मुदितः प्रादाद्वित्तं जनेश्वरः । हस्तिनोऽश्वांश्च गाश्चैव दास्यो बहुशतास्तथा । पूजितश्च प्रतिययौ निवर्त्य तनयां किल ॥

śikhaṇḍine ca muditaḥ prādād vittaṁ janeśvaraḥ । hastino ’śvāṁś ca gāś caiva dāsyo bahuśatās tathā । pūjitaś ca pratiyayau nivartya tanayāṁ kila ॥

विनीतकिल्बिषे प्रीते हेमवर्मणि पार्थिवे । प्रतियाते तु दाशार्णे हृष्टरूपा शिखण्डिनी ॥

vinītakilbiṣe prīte hemavarmaṇi pārthive । pratiyāte tu dāśārṇe hr̥ṣṭarūpā śikhaṇḍinī ॥

कस्यचित्त्वथ कालस्य कुबेरो नरवाहनः । लोकानुयात्रां कुर्वाणः स्थूणस्यागान्निवेशनम् ॥

kasya cit tv atha kālasya kubero naravāhanaḥ । lokānuyātrāṁ kurvāṇaḥ sthūṇasyāgān niveśanam ॥

स तद्गृहस्योपरि वर्तमान; आलोकयामास धनाधिगोप्ता । स्थूणस्य यक्षस्य निशाम्य वेश्म; स्वलंकृतं माल्यगुणैर्विचित्रम् ॥

sa tadgr̥hasyopari vartamāna; ālokayām āsa dhanādhigoptā । sthūṇasya yakṣasya niśāmya veśma; svalaṁkr̥taṁ mālyaguṇair vicitram ॥

लाजैश्च गन्धैश्च तथा वितानै;रभ्यर्चितं धूपनधूपितं च । ध्वजैः पताकाभिरलंकृतं च; भक्ष्यान्नपेयामिषदत्तहोमम् ॥

lājaiś ca gandhaiś ca tathā vitānair; abhyarcitaṁ dhūpanadhūpitaṁ ca । dhvajaiḥ patākābhir alaṁkr̥taṁ ca; bhakṣyānnapeyāmiṣadattahomam ॥

तत्स्थानं तस्य दृष्ट्वा तु सर्वतः समलंकृतम् । अथाब्रवीद्यक्षपतिस्तान्यक्षाननुगांस्तदा ॥

tat sthānaṁ tasya dr̥ṣṭvā tu sarvataḥ samalaṁkr̥tam । athābravīd yakṣapatis tān yakṣān anugāṁs tadā ॥

स्वलंकृतमिदं वेश्म स्थूणस्यामितविक्रमाः । नोपसर्पति मां चापि कस्मादद्य सुमन्दधीः ॥

svalaṁkr̥tam idaṁ veśma sthūṇasyāmitavikramāḥ । nopasarpati māṁ cāpi kasmād adya sumandadhīḥ ॥

यस्माज्जानन्सुमन्दात्मा मामसौ नोपसर्पति । तस्मात्तस्मै महादण्डो धार्यः स्यादिति मे मतिः ॥

yasmāj jānan sumandātmā mām asau nopasarpati । tasmāt tasmai mahādaṇḍo dhāryaḥ syād iti me matiḥ ॥

यक्षा ऊचुः । द्रुपदस्य सुता राजन्राज्ञो जाता शिखण्डिनी । तस्यै निमित्ते कस्मिंश्चित्प्रादात्पुरुषलक्षणम् ॥

yakṣā ūcuḥ । drupadasya sutā rājan rājño jātā śikhaṇḍinī । tasyai nimitte kasmiṁś cit prādāt puruṣalakṣaṇam ॥

अग्रहील्लक्षणं स्त्रीणां स्त्रीभूतस्तिष्ठते गृहे । नोपसर्पति तेनासौ सव्रीडः स्त्रीस्वरूपवान् ॥

agrahīl lakṣaṇaṁ strīṇāṁ strībhūtas tiṣṭhate gr̥he । nopasarpati tenāsau savrīḍaḥ strīsvarūpavān ॥

एतस्मात्कारणाद्राजन्स्थूणो न त्वाद्य पश्यति । श्रुत्वा कुरु यथान्यायं विमानमिह तिष्ठताम् ॥

etasmāt kāraṇād rājan sthūṇo na tvādya paśyati । śrutvā kuru yathānyāyaṁ vimānam iha tiṣṭhatām ॥

भीष्म उवाच । आनीयतां स्थूण इति ततो यक्षाधिपोऽब्रवीत् । कर्तास्मि निग्रहं तस्येत्युवाच स पुनः पुनः ॥

bhīṣma uvāca । ānīyatāṁ sthūṇa iti tato yakṣādhipo ’bravīt । kartāsmi nigrahaṁ tasyety uvāca sa punaḥ punaḥ ॥

सोऽभ्यगच्छत यक्षेन्द्रमाहूतः पृथिवीपते । स्त्रीस्वरूपो महाराज तस्थौ व्रीडासमन्वितः ॥

so ’bhyagacchata yakṣendram āhūtaḥ pr̥thivīpate । strīsvarūpo mahārāja tasthau vrīḍāsamanvitaḥ ॥

तं शशाप सुसंक्रुद्धो धनदः कुरुनन्दन । एवमेव भवत्वस्य स्त्रीत्वं पापस्य गुह्यकाः ॥

taṁ śaśāpa susaṁkruddho dhanadaḥ kurunandana । evam eva bhavatv asya strītvaṁ pāpasya guhyakāḥ ॥

ततोऽब्रवीद्यक्षपतिर्महात्मा; यस्माददास्त्ववमन्येह यक्षान् । शिखण्डिने लक्षणं पापबुद्धे; स्त्रीलक्षणं चाग्रहीः पापकर्मन् ॥

tato ’bravīd yakṣapatir mahātmā; yasmād adās tv avamanyeha yakṣān । śikhaṇḍine lakṣaṇaṁ pāpabuddhe; strīlakṣaṇaṁ cāgrahīḥ pāpakarman ॥

अप्रवृत्तं सुदुर्बुद्धे यस्मादेतत्कृतं त्वया । तस्मादद्य प्रभृत्येव त्वं स्त्री स पुरुषस्तथा ॥

apravr̥ttaṁ sudurbuddhe yasmād etat kr̥taṁ tvayā । tasmād adya prabhr̥ty eva tvaṁ strī sa puruṣas tathā ॥

ततः प्रसादयामासुर्यक्षा वैश्रवणं किल । स्थूणस्यार्थे कुरुष्वान्तं शापस्येति पुनः पुनः ॥

tataḥ prasādayām āsur yakṣā vaiśravaṇaṁ kila । sthūṇasyārthe kuruṣvāntaṁ śāpasyeti punaḥ punaḥ ॥

ततो महात्मा यक्षेन्द्रः प्रत्युवाचानुगामिनः । सर्वान्यक्षगणांस्तात शापस्यान्तचिकीर्षया ॥

tato mahātmā yakṣendraḥ pratyuvācānugāminaḥ । sarvān yakṣagaṇāṁs tāta śāpasyāntacikīrṣayā ॥

हते शिखण्डिनि रणे स्वरूपं प्रतिपत्स्यते । स्थूणो यक्षो निरुद्वेगो भवत्विति महामनाः ॥

hate śikhaṇḍini raṇe svarūpaṁ pratipatsyate । sthūṇo yakṣo nirudvego bhavatv iti mahāmanāḥ ॥

इत्युक्त्वा भगवान्देवो यक्षराक्षसपूजितः । प्रययौ सह तैः सर्वैर्निमेषान्तरचारिभिः ॥

ity uktvā bhagavān devo yakṣarākṣasapūjitaḥ । prayayau saha taiḥ sarvair nimeṣāntaracāribhiḥ ॥

स्थूणस्तु शापं संप्राप्य तत्रैव न्यवसत्तदा । समये चागमत्तं वै शिखण्डी स क्षपाचरम् ॥

sthūṇas tu śāpaṁ saṁprāpya tatraiva nyavasat tadā । samaye cāgamat taṁ vai śikhaṇḍī sa kṣapācaram ॥

सोऽभिगम्याब्रवीद्वाक्यं प्राप्तोऽस्मि भगवन्निति । तमब्रवीत्ततः स्थूणः प्रीतोऽस्मीति पुनः पुनः ॥

so ’bhigamyābravīd vākyaṁ prāpto ’smi bhagavann iti । tam abravīt tataḥ sthūṇaḥ prīto ’smīti punaḥ punaḥ ॥

आर्जवेनागतं दृष्ट्वा राजपुत्रं शिखण्डिनम् । सर्वमेव यथावृत्तमाचचक्षे शिखण्डिने ॥

ārjavenāgataṁ dr̥ṣṭvā rājaputraṁ śikhaṇḍinam । sarvam eva yathāvr̥ttam ācacakṣe śikhaṇḍine ॥

यक्ष उवाच । शप्तो वैश्रवणेनास्मि त्वत्कृते पार्थिवात्मज । गच्छेदानीं यथाकामं चर लोकान्यथासुखम् ॥

yakṣa uvāca । śapto vaiśravaṇenāsmi tvatkr̥te pārthivātmaja । gacchedānīṁ yathākāmaṁ cara lokān yathāsukham ॥

दिष्टमेतत्पुरा मन्ये न शक्यमतिवर्तितुम् । गमनं तव चेतो हि पौलस्त्यस्य च दर्शनम् ॥

diṣṭam etat purā manye na śakyam ativartitum । gamanaṁ tava ceto hi paulastyasya ca darśanam ॥

भीष्म उवाच । एवमुक्तः शिखण्डी तु स्थूणयक्षेण भारत । प्रत्याजगाम नगरं हर्षेण महतान्वितः ॥

bhīṣma uvāca । evam uktaḥ śikhaṇḍī tu sthūṇayakṣeṇa bhārata । pratyājagāma nagaraṁ harṣeṇa mahatānvitaḥ ॥

पूजयामास विविधैर्गन्धमाल्यैर्महाधनैः । द्विजातीन्देवताश्चापि चैत्यानथ चतुष्पथान् ॥

pūjayām āsa vividhair gandhamālyair mahādhanaiḥ । dvijātīn devatāś cāpi caityān atha catuṣpathān ॥

द्रुपदः सह पुत्रेण सिद्धार्थेन शिखण्डिना । मुदं च परमां लेभे पाञ्चाल्यः सह बान्धवैः ॥

drupadaḥ saha putreṇa siddhārthena śikhaṇḍinā । mudaṁ ca paramāṁ lebhe pāñcālyaḥ saha bāndhavaiḥ ॥

शिष्यार्थं प्रददौ चापि द्रोणाय कुरुपुंगव । शिखण्डिनं महाराज पुत्रं स्त्रीपूर्विणं तथा ॥

śiṣyārthaṁ pradadau cāpi droṇāya kurupuṁgava । śikhaṇḍinaṁ mahārāja putraṁ strīpūrviṇaṁ tathā ॥

प्रतिपेदे चतुष्पादं धनुर्वेदं नृपात्मजः । शिखण्डी सह युष्माभिर्धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥

pratipede catuṣpādaṁ dhanurvedaṁ nr̥pātmajaḥ । śikhaṇḍī saha yuṣmābhir dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ ॥

मम त्वेतच्चरास्तात यथावत्प्रत्यवेदयन् । जडान्धबधिराकारा ये युक्ता द्रुपदे मया ॥

mama tv etac carās tāta yathāvat pratyavedayan । jaḍāndhabadhirākārā ye yuktā drupade mayā ॥

एवमेष महाराज स्त्रीपुमान्द्रुपदात्मजः । संभूतः कौरवश्रेष्ठ शिखण्डी रथसत्तमः ॥

evam eṣa mahārāja strīpumān drupadātmajaḥ । saṁbhūtaḥ kauravaśreṣṭha śikhaṇḍī rathasattamaḥ ॥

ज्येष्ठा काशिपतेः कन्या अम्बा नामेति विश्रुता । द्रुपदस्य कुले जाता शिखण्डी भरतर्षभ ॥

jyeṣṭhā kāśipateḥ kanyā ambā nāmeti viśrutā । drupadasya kule jātā śikhaṇḍī bharatarṣabha ॥

नाहमेनं धनुष्पाणिं युयुत्सुं समुपस्थितम् । मुहूर्तमपि पश्येयं प्रहरेयं न चाप्युत ॥

nāham enaṁ dhanuṣpāṇiṁ yuyutsuṁ samupasthitam । muhūrtam api paśyeyaṁ prahareyaṁ na cāpy uta ॥

व्रतमेतन्मम सदा पृथिव्यामपि विश्रुतम् । स्त्रियां स्त्रीपूर्वके चापि स्त्रीनाम्नि स्त्रीस्वरूपिणि ॥

vratam etan mama sadā pr̥thivyām api viśrutam । striyāṁ strīpūrvake cāpi strīnāmni strīsvarūpiṇi ॥

न मुञ्चेयमहं बाणानिति कौरवनन्दन । न हन्यामहमेतेन कारणेन शिखण्डिनम् ॥

na muñceyam ahaṁ bāṇān iti kauravanandana । na hanyām aham etena kāraṇena śikhaṇḍinam ॥

एतत्तत्त्वमहं वेद जन्म तात शिखण्डिनः । ततो नैनं हनिष्यामि समरेष्वाततायिनम् ॥

etat tattvam ahaṁ veda janma tāta śikhaṇḍinaḥ । tato nainaṁ haniṣyāmi samareṣv ātatāyinam ॥

यदि भीष्मः स्त्रियं हन्याद्धन्यादात्मानमप्युत । नैनं तस्माद्धनिष्यामि दृष्ट्वापि समरे स्थितम् ॥

yadi bhīṣmaḥ striyaṁ hanyād dhanyād ātmānam apy uta । nainaṁ tasmād dhaniṣyāmi dr̥ṣṭvāpi samare sthitam ॥

संजय उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु कौरव्यो राजा दुर्योधनस्तदा । मुहूर्तमिव स ध्यात्वा भीष्मे युक्तममन्यत ॥

saṁjaya uvāca । etac chrutvā tu kauravyo rājā duryodhanas tadā । muhūrtam iva sa dhyātvā bhīṣme yuktam amanyata ॥