Adhyāya 194

संजय उवाच । प्रभातायां तु शर्वर्यां पुनरेव सुतस्तव । मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य पितामहमपृच्छत ॥

saṁjaya uvāca । prabhātāyāṁ tu śarvaryāṁ punar eva sutas tava । madhye sarvasya sainyasya pitāmaham apr̥cchata ॥

पाण्डवेयस्य गाङ्गेय यदेतत्सैन्यमुत्तमम् । प्रभूतनरनागाश्वं महारथसमाकुलम् ॥

pāṇḍaveyasya gāṅgeya yad etat sainyam uttamam । prabhūtanaranāgāśvaṁ mahārathasamākulam ॥

भीमार्जुनप्रभृतिभिर्महेष्वासैर्महाबलैः । लोकपालोपमैर्गुप्तं धृष्टद्युम्नपुरोगमैः ॥

bhīmārjunaprabhr̥tibhir maheṣvāsair mahābalaiḥ । lokapālopamair guptaṁ dhr̥ṣṭadyumnapurogamaiḥ ॥

अप्रधृष्यमनावार्यमुद्वृत्तमिव सागरम् । सेनासागरमक्षोभ्यमपि देवैर्महाहवे ॥

apradhr̥ṣyam anāvāryam udvr̥ttam iva sāgaram । senāsāgaram akṣobhyam api devair mahāhave ॥

केन कालेन गाङ्गेय क्षपयेथा महाद्युते । आचार्यो वा महेष्वासः कृपो वा सुमहाबलः ॥

kena kālena gāṅgeya kṣapayethā mahādyute । ācāryo vā maheṣvāsaḥ kr̥po vā sumahābalaḥ ॥

कर्णो वा समरश्लाघी द्रौणिर्वा द्विजसत्तमः । दिव्यास्त्रविदुषः सर्वे भवन्तो हि बले मम ॥

karṇo vā samaraślāghī drauṇir vā dvijasattamaḥ । divyāstraviduṣaḥ sarve bhavanto hi bale mama ॥

एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं परं कौतूहलं हि मे । हृदि नित्यं महाबाहो वक्तुमर्हसि तन्मम ॥

etad icchāmy ahaṁ jñātuṁ paraṁ kautūhalaṁ hi me । hr̥di nityaṁ mahābāho vaktum arhasi tan mama ॥

भीष्म उवाच । अनुरूपं कुरुश्रेष्ठ त्वय्येतत्पृथिवीपते । बलाबलममित्राणां स्वेषां च यदि पृच्छसि ॥

bhīṣma uvāca । anurūpaṁ kuruśreṣṭha tvayy etat pr̥thivīpate । balābalam amitrāṇāṁ sveṣāṁ ca yadi pr̥cchasi ॥

शृणु राजन्मम रणे या शक्तिः परमा भवेत् । अस्त्रवीर्यं रणे यच्च भुजयोश्च महाभुज ॥

śr̥ṇu rājan mama raṇe yā śaktiḥ paramā bhavet । astravīryaṁ raṇe yac ca bhujayoś ca mahābhuja ॥

आर्जवेनैव युद्धेन योद्धव्य इतरो जनः । मायायुद्धेन मायावी इत्येतद्धर्मनिश्चयः ॥

ārjavenaiva yuddhena yoddhavya itaro janaḥ । māyāyuddhena māyāvī ity etad dharmaniścayaḥ ॥

हन्यामहं महाबाहो पाण्डवानामनीकिनीम् । दिवसे दिवसे कृत्वा भागं प्रागाह्निकं मम ॥

hanyām ahaṁ mahābāho pāṇḍavānām anīkinīm । divase divase kr̥tvā bhāgaṁ prāgāhnikaṁ mama ॥

योधानां दशसाहस्रं कृत्वा भागं महाद्युते । सहस्रं रथिनामेकमेष भागो मतो मम ॥

yodhānāṁ daśasāhasraṁ kr̥tvā bhāgaṁ mahādyute । sahasraṁ rathinām ekam eṣa bhāgo mato mama ॥

अनेनाहं विधानेन संनद्धः सततोत्थितः । क्षपयेयं महत्सैन्यं कालेनानेन भारत ॥

anenāhaṁ vidhānena saṁnaddhaḥ satatotthitaḥ । kṣapayeyaṁ mahat sainyaṁ kālenānena bhārata ॥

यदि त्वस्त्राणि मुञ्चेयं महान्ति समरे स्थितः । शतसाहस्रघातीनि हन्यां मासेन भारत ॥

yadi tv astrāṇi muñceyaṁ mahānti samare sthitaḥ । śatasāhasraghātīni hanyāṁ māsena bhārata ॥

संजय उवाच । श्रुत्वा भीष्मस्य तद्वाक्यं राजा दुर्योधनस्तदा । पर्यपृच्छत राजेन्द्र द्रोणमङ्गिरसां वरम् ॥

saṁjaya uvāca । śrutvā bhīṣmasya tad vākyaṁ rājā duryodhanas tadā । paryapr̥cchata rājendra droṇam aṅgirasāṁ varam ॥

आचार्य केन कालेन पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान् । निहन्या इति तं द्रोणः प्रत्युवाच हसन्निव ॥

ācārya kena kālena pāṇḍuputrasya sainikān । nihanyā iti taṁ droṇaḥ pratyuvāca hasann iva ॥

स्थविरोऽस्मि कुरुश्रेष्ठ मन्दप्राणविचेष्टितः । अस्त्राग्निना निर्दहेयं पाण्डवानामनीकिनीम् ॥

sthaviro ’smi kuruśreṣṭha mandaprāṇaviceṣṭitaḥ । astrāgninā nirdaheyaṁ pāṇḍavānām anīkinīm ॥

यथा भीष्मः शांतनवो मासेनेति मतिर्मम । एषा मे परमा शक्तिरेतन्मे परमं बलम् ॥

yathā bhīṣmaḥ śāṁtanavo māseneti matir mama । eṣā me paramā śaktir etan me paramaṁ balam ॥

द्वाभ्यामेव तु मासाभ्यां कृपः शारद्वतोऽब्रवीत् । द्रौणिस्तु दशरात्रेण प्रतिजज्ञे बलक्षयम् । कर्णस्तु पञ्चरात्रेण प्रतिजज्ञे महास्त्रवित् ॥

dvābhyām eva tu māsābhyāṁ kr̥paḥ śāradvato ’bravīt । drauṇis tu daśarātreṇa pratijajñe balakṣayam । karṇas tu pañcarātreṇa pratijajñe mahāstravit ॥

तच्छ्रुत्वा सूतपुत्रस्य वाक्यं सागरगासुतः । जहास सस्वनं हासं वाक्यं चेदमुवाच ह ॥

tac chrutvā sūtaputrasya vākyaṁ sāgaragāsutaḥ । jahāsa sasvanaṁ hāsaṁ vākyaṁ cedam uvāca ha ॥

न हि तावद्रणे पार्थं बाणखड्गधनुर्धरम् । वासुदेवसमायुक्तं रथेनोद्यन्तमच्युतम् ॥

na hi tāvad raṇe pārthaṁ bāṇakhaḍgadhanurdharam । vāsudevasamāyuktaṁ rathenodyantam acyutam ॥

समागच्छसि राधेय तेनैवमभिमन्यसे । शक्यमेवं च भूयश्च त्वया वक्तुं यथेष्टतः ॥

samāgacchasi rādheya tenaivam abhimanyase । śakyam evaṁ ca bhūyaś ca tvayā vaktuṁ yatheṣṭataḥ ॥