Adhyāya 192

भीष्म उवाच । ततः शिखण्डिनो माता यथातत्त्वं नराधिप । आचचक्षे महाबाहो भर्त्रे कन्यां शिखण्डिनीम् ॥

bhīṣma uvāca । tataḥ śikhaṇḍino mātā yathātattvaṁ narādhipa । ācacakṣe mahābāho bhartre kanyāṁ śikhaṇḍinīm ॥

अपुत्रया मया राजन्सपत्नीनां भयादिदम् । कन्या शिखण्डिनी जाता पुरुषो वै निवेदितः ॥

aputrayā mayā rājan sapatnīnāṁ bhayād idam । kanyā śikhaṇḍinī jātā puruṣo vai niveditaḥ ॥

त्वया चैव नरश्रेष्ठ तन्मे प्रीत्यानुमोदितम् । पुत्रकर्म कृतं चैव कन्यायाः पार्थिवर्षभ । भार्या चोढा त्वया राजन्दशार्णाधिपतेः सुता ॥

tvayā caiva naraśreṣṭha tan me prītyānumoditam । putrakarma kr̥taṁ caiva kanyāyāḥ pārthivarṣabha । bhāryā coḍhā tvayā rājan daśārṇādhipateḥ sutā ॥

त्वया च प्रागभिहितं देववाक्यार्थदर्शनात् । कन्या भूत्वा पुमान्भावीत्येवं चैतदुपेक्षितम् ॥

tvayā ca prāg abhihitaṁ devavākyārthadarśanāt । kanyā bhūtvā pumān bhāvīty evaṁ caitad upekṣitam ॥

एतच्छ्रुत्वा द्रुपदो यज्ञसेनः; सर्वं तत्त्वं मन्त्रविद्भ्यो निवेद्य । मन्त्रं राजा मन्त्रयामास राज;न्यद्यद्युक्तं रक्षणे वै प्रजानाम् ॥

etac chrutvā drupado yajñasenaḥ; sarvaṁ tattvaṁ mantravidbhyo nivedya । mantraṁ rājā mantrayām āsa rājan; yad yad yuktaṁ rakṣaṇe vai prajānām ॥

संबन्धकं चैव समर्थ्य तस्मि;न्दाशार्णके वै नृपतौ नरेन्द्र । स्वयं कृत्वा विप्रलम्भं यथाव;न्मन्त्रैकाग्रो निश्चयं वै जगाम ॥

saṁbandhakaṁ caiva samarthya tasmin; dāśārṇake vai nr̥patau narendra । svayaṁ kr̥tvā vipralambhaṁ yathāvan; mantraikāgro niścayaṁ vai jagāma ॥

स्वभावगुप्तं नगरमापत्काले तु भारत । गोपयामास राजेन्द्र सर्वतः समलंकृतम् ॥

svabhāvaguptaṁ nagaram āpatkāle tu bhārata । gopayām āsa rājendra sarvataḥ samalaṁkr̥tam ॥

आर्तिं च परमां राजा जगाम सह भार्यया । दशार्णपतिना सार्धं विरोधे भरतर्षभ ॥

ārtiṁ ca paramāṁ rājā jagāma saha bhāryayā । daśārṇapatinā sārdhaṁ virodhe bharatarṣabha ॥

कथं संबन्धिना सार्धं न मे स्याद्विग्रहो महान् । इति संचिन्त्य मनसा दैवतान्यर्चयत्तदा ॥

kathaṁ saṁbandhinā sārdhaṁ na me syād vigraho mahān । iti saṁcintya manasā daivatāny arcayat tadā ॥

तं तु दृष्ट्वा तदा राजन्देवी देवपरं तथा । अर्चां प्रयुञ्जानमथो भार्या वचनमब्रवीत् ॥

taṁ tu dr̥ṣṭvā tadā rājan devī devaparaṁ tathā । arcāṁ prayuñjānam atho bhāryā vacanam abravīt ॥

देवानां प्रतिपत्तिश्च सत्या साधुमता सदा । सा तु दुःखार्णवं प्राप्य नः स्यादर्चयतां भृशम् ॥

devānāṁ pratipattiś ca satyā sādhumatā sadā । sā tu duḥkhārṇavaṁ prāpya naḥ syād arcayatāṁ bhr̥śam ॥

दैवतानि च सर्वाणि पूज्यन्तां भूरिदक्षिणैः । अग्नयश्चापि हूयन्तां दाशार्णप्रतिषेधने ॥

daivatāni ca sarvāṇi pūjyantāṁ bhūridakṣiṇaiḥ । agnayaś cāpi hūyantāṁ dāśārṇapratiṣedhane ॥

अयुद्धेन निवृत्तिं च मनसा चिन्तयाभिभो । देवतानां प्रसादेन सर्वमेतद्भविष्यति ॥

ayuddhena nivr̥ttiṁ ca manasā cintayābhibho । devatānāṁ prasādena sarvam etad bhaviṣyati ॥

मन्त्रिभिर्मन्त्रितं सार्धं त्वया यत्पृथुलोचन । पुरस्यास्याविनाशाय तच्च राजंस्तथा कुरु ॥

mantribhir mantritaṁ sārdhaṁ tvayā yat pr̥thulocana । purasyāsyāvināśāya tac ca rājaṁs tathā kuru ॥

दैवं हि मानुषोपेतं भृशं सिध्यति पार्थिव । परस्परविरोधात्तु नानयोः सिद्धिरस्ति वै ॥

daivaṁ hi mānuṣopetaṁ bhr̥śaṁ sidhyati pārthiva । parasparavirodhāt tu nānayoḥ siddhir asti vai ॥

तस्माद्विधाय नगरे विधानं सचिवैः सह । अर्चयस्व यथाकामं दैवतानि विशां पते ॥

tasmād vidhāya nagare vidhānaṁ sacivaiḥ saha । arcayasva yathākāmaṁ daivatāni viśāṁ pate ॥

एवं संभाषमाणौ तौ दृष्ट्वा शोकपरायणौ । शिखण्डिनी तदा कन्या व्रीडितेव मनस्विनी ॥

evaṁ saṁbhāṣamāṇau tau dr̥ṣṭvā śokaparāyaṇau । śikhaṇḍinī tadā kanyā vrīḍiteva manasvinī ॥

ततः सा चिन्तयामास मत्कृते दुःखितावुभौ । इमाविति ततश्चक्रे मतिं प्राणविनाशने ॥

tataḥ sā cintayām āsa matkr̥te duḥkhitāv ubhau । imāv iti tataś cakre matiṁ prāṇavināśane ॥

एवं सा निश्चयं कृत्वा भृशं शोकपरायणा । जगाम भवनं त्यक्त्वा गहनं निर्जनं वनम् ॥

evaṁ sā niścayaṁ kr̥tvā bhr̥śaṁ śokaparāyaṇā । jagāma bhavanaṁ tyaktvā gahanaṁ nirjanaṁ vanam ॥

यक्षेणर्द्धिमता राजन्स्थूणाकर्णेन पालितम् । तद्भयादेव च जनो विसर्जयति तद्वनम् ॥

yakṣeṇarddhimatā rājan sthūṇākarṇena pālitam । tadbhayād eva ca jano visarjayati tad vanam ॥

तत्र स्थूणस्य भवनं सुधामृत्तिकलेपनम् । लाजोल्लापिकधूमाढ्यमुच्चप्राकारतोरणम् ॥

tatra sthūṇasya bhavanaṁ sudhāmr̥ttikalepanam । lājollāpikadhūmāḍhyam uccaprākāratoraṇam ॥

तत्प्रविश्य शिखण्डी सा द्रुपदस्यात्मजा नृप । अनश्नती बहुतिथं शरीरमुपशोषयत् ॥

tat praviśya śikhaṇḍī sā drupadasyātmajā nr̥pa । anaśnatī bahutithaṁ śarīram upaśoṣayat ॥

दर्शयामास तां यक्षः स्थूणो मध्वक्षसंयुतः । किमर्थोऽयं तवारम्भः करिष्ये ब्रूहि माचिरम् ॥

darśayām āsa tāṁ yakṣaḥ sthūṇo madhvakṣasaṁyutaḥ । kimartho ’yaṁ tavārambhaḥ kariṣye brūhi māciram ॥

अशक्यमिति सा यक्षं पुनः पुनरुवाच ह । करिष्यामीति चैनां स प्रत्युवाचाथ गुह्यकः ॥

aśakyam iti sā yakṣaṁ punaḥ punar uvāca ha । kariṣyāmīti caināṁ sa pratyuvācātha guhyakaḥ ॥

धनेश्वरस्यानुचरो वरदोऽस्मि नृपात्मजे । अदेयमपि दास्यामि ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ॥

dhaneśvarasyānucaro varado ’smi nr̥pātmaje । adeyam api dāsyāmi brūhi yat te vivakṣitam ॥

ततः शिखण्डी तत्सर्वमखिलेन न्यवेदयत् । तस्मै यक्षप्रधानाय स्थूणाकर्णाय भारत ॥

tataḥ śikhaṇḍī tat sarvam akhilena nyavedayat । tasmai yakṣapradhānāya sthūṇākarṇāya bhārata ॥

आपन्नो मे पिता यक्ष नचिराद्विनशिष्यति । अभियास्यति संक्रुद्धो दशार्णाधिपतिर्हि तम् ॥

āpanno me pitā yakṣa nacirād vinaśiṣyati । abhiyāsyati saṁkruddho daśārṇādhipatir hi tam ॥

महाबलो महोत्साहः स हेमकवचो नृपः । तस्माद्रक्षस्व मां यक्ष पितरं मातरं च मे ॥

mahābalo mahotsāhaḥ sa hemakavaco nr̥paḥ । tasmād rakṣasva māṁ yakṣa pitaraṁ mātaraṁ ca me ॥

प्रतिज्ञातो हि भवता दुःखप्रतिनयो मम । भवेयं पुरुषो यक्ष त्वत्प्रसादादनिन्दितः ॥

pratijñāto hi bhavatā duḥkhapratinayo mama । bhaveyaṁ puruṣo yakṣa tvatprasādād aninditaḥ ॥

यावदेव स राजा वै नोपयाति पुरं मम । तावदेव महायक्ष प्रसादं कुरु गुह्यक ॥

yāvad eva sa rājā vai nopayāti puraṁ mama । tāvad eva mahāyakṣa prasādaṁ kuru guhyaka ॥