Adhyāya 185

भीष्म उवाच । ततो रात्र्यां व्यतीतायां प्रतिबुद्धोऽस्मि भारत । तं च संचिन्त्य वै स्वप्नमवापं हर्षमुत्तमम् ॥

bhīṣma uvāca । tato rātryāṁ vyatītāyāṁ pratibuddho ’smi bhārata । taṁ ca saṁcintya vai svapnam avāpaṁ harṣam uttamam ॥

ततः समभवद्युद्धं मम तस्य च भारत । तुमुलं सर्वभूतानां लोमहर्षणमद्भुतम् ॥

tataḥ samabhavad yuddhaṁ mama tasya ca bhārata । tumulaṁ sarvabhūtānāṁ lomaharṣaṇam adbhutam ॥

ततो बाणमयं वर्षं ववर्ष मयि भार्गवः । न्यवारयमहं तं च शरजालेन भारत ॥

tato bāṇamayaṁ varṣaṁ vavarṣa mayi bhārgavaḥ । nyavārayam ahaṁ taṁ ca śarajālena bhārata ॥

ततः परमसंक्रुद्धः पुनरेव महातपाः । ह्यस्तनेनैव कोपेन शक्तिं वै प्राहिणोन्मयि ॥

tataḥ paramasaṁkruddhaḥ punar eva mahātapāḥ । hyastanenaiva kopena śaktiṁ vai prāhiṇon mayi ॥

इन्द्राशनिसमस्पर्शां यमदण्डोपमप्रभाम् । ज्वलन्तीमग्निवत्संख्ये लेलिहानां समन्ततः ॥

indrāśanisamasparśāṁ yamadaṇḍopamaprabhām । jvalantīm agnivat saṁkhye lelihānāṁ samantataḥ ॥

ततो भरतशार्दूल धिष्ण्यमाकाशगं यथा । सा मामभ्यहनत्तूर्णमंसदेशे च भारत ॥

tato bharataśārdūla dhiṣṇyam ākāśagaṁ yathā । sā mām abhyahanat tūrṇam aṁsadeśe ca bhārata ॥

अथासृङ्मेऽस्रवद्घोरं गिरेर्गैरिकधातुवत् । रामेण सुमहाबाहो क्षतस्य क्षतजेक्षण ॥

athāsr̥ṅ me ’sravad ghoraṁ girer gairikadhātuvat । rāmeṇa sumahābāho kṣatasya kṣatajekṣaṇa ॥

ततोऽहं जामदग्न्याय भृशं क्रोधसमन्वितः । प्रेषयं मृत्युसंकाशं बाणं सर्पविषोपमम् ॥

tato ’haṁ jāmadagnyāya bhr̥śaṁ krodhasamanvitaḥ । preṣayaṁ mr̥tyusaṁkāśaṁ bāṇaṁ sarpaviṣopamam ॥

स तेनाभिहतो वीरो ललाटे द्विजसत्तमः । अशोभत महाराज सशृङ्ग इव पर्वतः ॥

sa tenābhihato vīro lalāṭe dvijasattamaḥ । aśobhata mahārāja saśr̥ṅga iva parvataḥ ॥

स संरब्धः समावृत्य बाणं कालान्तकोपमम् । संदधे बलवत्कृष्य घोरं शत्रुनिबर्हणम् ॥

sa saṁrabdhaḥ samāvr̥tya bāṇaṁ kālāntakopamam । saṁdadhe balavat kr̥ṣya ghoraṁ śatrunibarhaṇam ॥

स वक्षसि पपातोग्रः शरो व्याल इव श्वसन् । महीं राजंस्ततश्चाहमगच्छं रुधिराविलः ॥

sa vakṣasi papātograḥ śaro vyāla iva śvasan । mahīṁ rājaṁs tataś cāham agacchaṁ rudhirāvilaḥ ॥

अवाप्य तु पुनः संज्ञां जामदग्न्याय धीमते । प्राहिण्वं विमलां शक्तिं ज्वलन्तीमशनीमिव ॥

avāpya tu punaḥ saṁjñāṁ jāmadagnyāya dhīmate । prāhiṇvaṁ vimalāṁ śaktiṁ jvalantīm aśanīm iva ॥

सा तस्य द्विजमुख्यस्य निपपात भुजान्तरे । विह्वलश्चाभवद्राजन्वेपथुश्चैनमाविशत् ॥

sā tasya dvijamukhyasya nipapāta bhujāntare । vihvalaś cābhavad rājan vepathuś cainam āviśat ॥

तत एनं परिष्वज्य सखा विप्रो महातपाः । अकृतव्रणः शुभैर्वाक्यैराश्वासयदनेकधा ॥

tata enaṁ pariṣvajya sakhā vipro mahātapāḥ । akr̥tavraṇaḥ śubhair vākyair āśvāsayad anekadhā ॥

समाश्वस्तस्तदा रामः क्रोधामर्षसमन्वितः । प्रादुश्चक्रे तदा ब्राह्मं परमास्त्रं महाव्रतः ॥

samāśvastas tadā rāmaḥ krodhāmarṣasamanvitaḥ । prāduścakre tadā brāhmaṁ paramāstraṁ mahāvrataḥ ॥

ततस्तत्प्रतिघातार्थं ब्राह्ममेवास्त्रमुत्तमम् । मया प्रयुक्तं जज्वाल युगान्तमिव दर्शयत् ॥

tatas tatpratighātārthaṁ brāhmam evāstram uttamam । mayā prayuktaṁ jajvāla yugāntam iva darśayat ॥

तयोर्ब्रह्मास्त्रयोरासीदन्तरा वै समागमः । असंप्राप्यैव रामं च मां च भारतसत्तम ॥

tayor brahmāstrayor āsīd antarā vai samāgamaḥ । asaṁprāpyaiva rāmaṁ ca māṁ ca bhāratasattama ॥

ततो व्योम्नि प्रादुरभूत्तेज एव हि केवलम् । भूतानि चैव सर्वाणि जग्मुरार्तिं विशां पते ॥

tato vyomni prādurabhūt teja eva hi kevalam । bhūtāni caiva sarvāṇi jagmur ārtiṁ viśāṁ pate ॥

ऋषयश्च सगन्धर्वा देवताश्चैव भारत । संतापं परमं जग्मुरस्त्रतेजोभिपीडिताः ॥

r̥ṣayaś ca sagandharvā devatāś caiva bhārata । saṁtāpaṁ paramaṁ jagmur astratejobhipīḍitāḥ ॥

ततश्चचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा । संतप्तानि च भूतानि विषादं जग्मुरुत्तमम् ॥

tataś cacāla pr̥thivī saparvatavanadrumā । saṁtaptāni ca bhūtāni viṣādaṁ jagmur uttamam ॥

प्रजज्वाल नभो राजन्धूमायन्ते दिशो दश । न स्थातुमन्तरिक्षे च शेकुराकाशगास्तदा ॥

prajajvāla nabho rājan dhūmāyante diśo daśa । na sthātum antarikṣe ca śekur ākāśagās tadā ॥

ततो हाहाकृते लोके सदेवासुरराक्षसे । इदमन्तरमित्येव योक्तुकामोऽस्मि भारत ॥

tato hāhākr̥te loke sadevāsurarākṣase । idam antaram ity eva yoktukāmo ’smi bhārata ॥

प्रस्वापमस्त्रं दयितं वचनाद्ब्रह्मवादिनाम् । चिन्तितं च तदस्त्रं मे मनसि प्रत्यभात्तदा ॥

prasvāpam astraṁ dayitaṁ vacanād brahmavādinām । cintitaṁ ca tad astraṁ me manasi pratyabhāt tadā ॥