Adhyāya 186

भीष्म उवाच । ततो हलहलाशब्दो दिवि राजन्महानभूत् । प्रस्वापं भीष्म मा स्राक्षीरिति कौरवनन्दन ॥

bhīṣma uvāca । tato halahalāśabdo divi rājan mahān abhūt । prasvāpaṁ bhīṣma mā srākṣīr iti kauravanandana ॥

अयुञ्जमेव चैवाहं तदस्त्रं भृगुनन्दने । प्रस्वापं मां प्रयुञ्जानं नारदो वाक्यमब्रवीत् ॥

ayuñjam eva caivāhaṁ tad astraṁ bhr̥gunandane । prasvāpaṁ māṁ prayuñjānaṁ nārado vākyam abravīt ॥

एते वियति कौरव्य दिवि देवगणाः स्थिताः । ते त्वां निवारयन्त्यद्य प्रस्वापं मा प्रयोजय ॥

ete viyati kauravya divi devagaṇāḥ sthitāḥ । te tvāṁ nivārayanty adya prasvāpaṁ mā prayojaya ॥

रामस्तपस्वी ब्रह्मण्यो ब्राह्मणश्च गुरुश्च ते । तस्यावमानं कौरव्य मा स्म कार्षीः कथंचन ॥

rāmas tapasvī brahmaṇyo brāhmaṇaś ca guruś ca te । tasyāvamānaṁ kauravya mā sma kārṣīḥ kathaṁ cana ॥

ततोऽपश्यं दिविष्ठान्वै तानष्टौ ब्रह्मवादिनः । ते मां स्मयन्तो राजेन्द्र शनकैरिदमब्रुवन् ॥

tato ’paśyaṁ diviṣṭhān vai tān aṣṭau brahmavādinaḥ । te māṁ smayanto rājendra śanakair idam abruvan ॥

यथाह भरतश्रेष्ठ नारदस्तत्तथा कुरु । एतद्धि परमं श्रेयो लोकानां भरतर्षभ ॥

yathāha bharataśreṣṭha nāradas tat tathā kuru । etad dhi paramaṁ śreyo lokānāṁ bharatarṣabha ॥

ततश्च प्रतिसंहृत्य तदस्त्रं स्वापनं मृधे । ब्रह्मास्त्रं दीपयां चक्रे तस्मिन्युधि यथाविधि ॥

tataś ca pratisaṁhr̥tya tad astraṁ svāpanaṁ mr̥dhe । brahmāstraṁ dīpayāṁ cakre tasmin yudhi yathāvidhi ॥

ततो रामो रुषितो राजपुत्र; दृष्ट्वा तदस्त्रं विनिवर्तितं वै । जितोऽस्मि भीष्मेण सुमन्दबुद्धि;रित्येव वाक्यं सहसा व्यमुञ्चत् ॥

tato rāmo ruṣito rājaputra; dr̥ṣṭvā tad astraṁ vinivartitaṁ vai । jito ’smi bhīṣmeṇa sumandabuddhir; ity eva vākyaṁ sahasā vyamuñcat ॥

ततोऽपश्यत्पितरं जामदग्न्यः; पितुस्तथा पितरं तस्य चान्यम् । त एवैनं संपरिवार्य तस्थु;रूचुश्चैनं सान्त्वपूर्वं तदानीम् ॥

tato ’paśyat pitaraṁ jāmadagnyaḥ; pitus tathā pitaraṁ tasya cānyam । ta evainaṁ saṁparivārya tasthur; ūcuś cainaṁ sāntvapūrvaṁ tadānīm ॥

मा स्मैवं साहसं वत्स पुनः कार्षीः कथंचन । भीष्मेण संयुगं गन्तुं क्षत्रियेण विशेषतः ॥

mā smaivaṁ sāhasaṁ vatsa punaḥ kārṣīḥ kathaṁ cana । bhīṣmeṇa saṁyugaṁ gantuṁ kṣatriyeṇa viśeṣataḥ ॥

क्षत्रियस्य तु धर्मोऽयं यद्युद्धं भृगुनन्दन । स्वाध्यायो व्रतचर्या च ब्राह्मणानां परं धनम् ॥

kṣatriyasya tu dharmo ’yaṁ yad yuddhaṁ bhr̥gunandana । svādhyāyo vratacaryā ca brāhmaṇānāṁ paraṁ dhanam ॥

इदं निमित्ते कस्मिंश्चिदस्माभिरुपमन्त्रितम् । शस्त्रधारणमत्युग्रं तच्च कार्यं कृतं त्वया ॥

idaṁ nimitte kasmiṁś cid asmābhir upamantritam । śastradhāraṇam atyugraṁ tac ca kāryaṁ kr̥taṁ tvayā ॥

वत्स पर्याप्तमेतावद्भीष्मेण सह संयुगे । विमर्दस्ते महाबाहो व्यपयाहि रणादितः ॥

vatsa paryāptam etāvad bhīṣmeṇa saha saṁyuge । vimardas te mahābāho vyapayāhi raṇād itaḥ ॥

पर्याप्तमेतद्भद्रं ते तव कार्मुकधारणम् । विसर्जयैतद्दुर्धर्ष तपस्तप्यस्व भार्गव ॥

paryāptam etad bhadraṁ te tava kārmukadhāraṇam । visarjayaitad durdharṣa tapas tapyasva bhārgava ॥

एष भीष्मः शांतनवो देवैः सर्वैर्निवारितः । निवर्तस्व रणादस्मादिति चैव प्रचोदितः ॥

eṣa bhīṣmaḥ śāṁtanavo devaiḥ sarvair nivāritaḥ । nivartasva raṇād asmād iti caiva pracoditaḥ ॥

रामेण सह मा योत्सीर्गुरुणेति पुनः पुनः । न हि रामो रणे जेतुं त्वया न्याय्यः कुरूद्वह । मानं कुरुष्व गाङ्गेय ब्राह्मणस्य रणाजिरे ॥

rāmeṇa saha mā yotsīr guruṇeti punaḥ punaḥ । na hi rāmo raṇe jetuṁ tvayā nyāyyaḥ kurūdvaha । mānaṁ kuruṣva gāṅgeya brāhmaṇasya raṇājire ॥

वयं तु गुरवस्तुभ्यं ततस्त्वां वारयामहे । भीष्मो वसूनामन्यतमो दिष्ट्या जीवसि पुत्रक ॥

vayaṁ tu guravas tubhyaṁ tatas tvāṁ vārayāmahe । bhīṣmo vasūnām anyatamo diṣṭyā jīvasi putraka ॥

गाङ्गेयः शंतनोः पुत्रो वसुरेष महायशाः । कथं त्वया रणे जेतुं राम शक्यो निवर्त वै ॥

gāṅgeyaḥ śaṁtanoḥ putro vasur eṣa mahāyaśāḥ । kathaṁ tvayā raṇe jetuṁ rāma śakyo nivarta vai ॥

अर्जुनः पाण्डवश्रेष्ठः पुरंदरसुतो बली । नरः प्रजापतिर्वीरः पूर्वदेवः सनातनः ॥

arjunaḥ pāṇḍavaśreṣṭhaḥ puraṁdarasuto balī । naraḥ prajāpatir vīraḥ pūrvadevaḥ sanātanaḥ ॥

सव्यसाचीति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु वीर्यवान् । भीष्ममृत्युर्यथाकालं विहितो वै स्वयंभुवा ॥

savyasācīti vikhyātas triṣu lokeṣu vīryavān । bhīṣmamr̥tyur yathākālaṁ vihito vai svayaṁbhuvā ॥

एवमुक्तः स पितृभिः पितॄन्रामोऽब्रवीदिदम् । नाहं युधि निवर्तेयमिति मे व्रतमाहितम् ॥

evam uktaḥ sa pitr̥bhiḥ pitr̥̄n rāmo ’bravīd idam । nāhaṁ yudhi nivarteyam iti me vratam āhitam ॥

न निवर्तितपूर्वं च कदाचिद्रणमूर्धनि । निवर्त्यतामापगेयः कामं युद्धात्पितामहाः । न त्वहं विनिवर्तिष्ये युद्धादस्मात्कथंचन ॥

na nivartitapūrvaṁ ca kadā cid raṇamūrdhani । nivartyatām āpageyaḥ kāmaṁ yuddhāt pitāmahāḥ । na tv ahaṁ vinivartiṣye yuddhād asmāt kathaṁ cana ॥

ततस्ते मुनयो राजन्नृचीकप्रमुखास्तदा । नारदेनैव सहिताः समागम्येदमब्रुवन् ॥

tatas te munayo rājann r̥cīkapramukhās tadā । nāradenaiva sahitāḥ samāgamyedam abruvan ॥

निवर्तस्व रणात्तात मानयस्व द्विजोत्तमान् । नेत्यवोचमहं तांश्च क्षत्रधर्मव्यपेक्षया ॥

nivartasva raṇāt tāta mānayasva dvijottamān । nety avocam ahaṁ tāṁś ca kṣatradharmavyapekṣayā ॥

मम व्रतमिदं लोके नाहं युद्धात्कथंचन । विमुखो विनिवर्तेयं पृष्ठतोऽभ्याहतः शरैः ॥

mama vratam idaṁ loke nāhaṁ yuddhāt kathaṁ cana । vimukho vinivarteyaṁ pr̥ṣṭhato ’bhyāhataḥ śaraiḥ ॥

नाहं लोभान्न कार्पण्यान्न भयान्नार्थकारणात् । त्यजेयं शाश्वतं धर्ममिति मे निश्चिता मतिः ॥

nāhaṁ lobhān na kārpaṇyān na bhayān nārthakāraṇāt । tyajeyaṁ śāśvataṁ dharmam iti me niścitā matiḥ ॥

ततस्ते मुनयः सर्वे नारदप्रमुखा नृप । भागीरथी च मे माता रणमध्यं प्रपेदिरे ॥

tatas te munayaḥ sarve nāradapramukhā nr̥pa । bhāgīrathī ca me mātā raṇamadhyaṁ prapedire ॥

तथैवात्तशरो धन्वी तथैव दृढनिश्चयः । स्थितोऽहमाहवे योद्धुं ततस्ते राममब्रुवन् । समेत्य सहिता भूयः समरे भृगुनन्दनम् ॥

tathaivāttaśaro dhanvī tathaiva dr̥ḍhaniścayaḥ । sthito ’ham āhave yoddhuṁ tatas te rāmam abruvan । sametya sahitā bhūyaḥ samare bhr̥gunandanam ॥

नावनीतं हि हृदयं विप्राणां शाम्य भार्गव । राम राम निवर्तस्व युद्धादस्माद्द्विजोत्तम । अवध्यो हि त्वया भीष्मस्त्वं च भीष्मस्य भार्गव ॥

nāvanītaṁ hi hr̥dayaṁ viprāṇāṁ śāmya bhārgava । rāma rāma nivartasva yuddhād asmād dvijottama । avadhyo hi tvayā bhīṣmas tvaṁ ca bhīṣmasya bhārgava ॥

एवं ब्रुवन्तस्ते सर्वे प्रतिरुध्य रणाजिरम् । न्यासयां चक्रिरे शस्त्रं पितरो भृगुनन्दनम् ॥

evaṁ bruvantas te sarve pratirudhya raṇājiram । nyāsayāṁ cakrire śastraṁ pitaro bhr̥gunandanam ॥

ततोऽहं पुनरेवाथ तानष्टौ ब्रह्मवादिनः । अद्राक्षं दीप्यमानान्वै ग्रहानष्टाविवोदितान् ॥

tato ’haṁ punar evātha tān aṣṭau brahmavādinaḥ । adrākṣaṁ dīpyamānān vai grahān aṣṭāv ivoditān ॥

ते मां सप्रणयं वाक्यमब्रुवन्समरे स्थितम् । प्रैहि रामं महाबाहो गुरुं लोकहितं कुरु ॥

te māṁ sapraṇayaṁ vākyam abruvan samare sthitam । praihi rāmaṁ mahābāho guruṁ lokahitaṁ kuru ॥

दृष्ट्वा निवर्तितं रामं सुहृद्वाक्येन तेन वै । लोकानां च हितं कुर्वन्नहमप्याददे वचः ॥

dr̥ṣṭvā nivartitaṁ rāmaṁ suhr̥dvākyena tena vai । lokānāṁ ca hitaṁ kurvann aham apy ādade vacaḥ ॥

ततोऽहं राममासाद्य ववन्दे भृशविक्षतः । रामश्चाभ्युत्स्मयन्प्रेम्णा मामुवाच महातपाः ॥

tato ’haṁ rāmam āsādya vavande bhr̥śavikṣataḥ । rāmaś cābhyutsmayan premṇā mām uvāca mahātapāḥ ॥

त्वत्समो नास्ति लोकेऽस्मिन्क्षत्रियः पृथिवीचरः । गम्यतां भीष्म युद्धेऽस्मिंस्तोषितोऽहं भृशं त्वया ॥

tvatsamo nāsti loke ’smin kṣatriyaḥ pr̥thivīcaraḥ । gamyatāṁ bhīṣma yuddhe ’smiṁs toṣito ’haṁ bhr̥śaṁ tvayā ॥

मम चैव समक्षं तां कन्यामाहूय भार्गवः । उवाच दीनया वाचा मध्ये तेषां तपस्विनाम् ॥

mama caiva samakṣaṁ tāṁ kanyām āhūya bhārgavaḥ । uvāca dīnayā vācā madhye teṣāṁ tapasvinām ॥