Adhyāya 162

धृतराष्ट्र उवाच । प्रतिज्ञाते फल्गुनेन वधे भीष्मस्य संजय । किमकुर्वन्त मे मन्दाः पुत्रा दुर्योधनादयः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । pratijñāte phalgunena vadhe bhīṣmasya saṁjaya । kim akurvanta me mandāḥ putrā duryodhanādayaḥ ॥

हतमेव हि पश्यामि गाङ्गेयं पितरं रणे । वासुदेवसहायेन पार्थेन दृढधन्वना ॥

hatam eva hi paśyāmi gāṅgeyaṁ pitaraṁ raṇe । vāsudevasahāyena pārthena dr̥ḍhadhanvanā ॥

स चापरिमितप्रज्ञस्तच्छ्रुत्वा पार्थभाषितम् । किमुक्तवान्महेष्वासो भीष्मः प्रहरतां वरः ॥

sa cāparimitaprajñas tac chrutvā pārthabhāṣitam । kim uktavān maheṣvāso bhīṣmaḥ praharatāṁ varaḥ ॥

सेनापत्यं च संप्राप्य कौरवाणां धुरंधरः । किमचेष्टत गाङ्गेयो महाबुद्धिपराक्रमः ॥

senāpatyaṁ ca saṁprāpya kauravāṇāṁ dhuraṁdharaḥ । kim aceṣṭata gāṅgeyo mahābuddhiparākramaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । ततस्तत्संजयस्तस्मै सर्वमेव न्यवेदयत् । यथोक्तं कुरुवृद्धेन भीष्मेणामिततेजसा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tatas tat saṁjayas tasmai sarvam eva nyavedayat । yathoktaṁ kuruvr̥ddhena bhīṣmeṇāmitatejasā ॥

संजय उवाच । सेनापत्यमनुप्राप्य भीष्मः शांतनवो नृप । दुर्योधनमुवाचेदं वचनं हर्षयन्निव ॥

saṁjaya uvāca । senāpatyam anuprāpya bhīṣmaḥ śāṁtanavo nr̥pa । duryodhanam uvācedaṁ vacanaṁ harṣayann iva ॥

नमस्कृत्वा कुमाराय सेनान्ये शक्तिपाणये । अहं सेनापतिस्तेऽद्य भविष्यामि न संशयः ॥

namaskr̥tvā kumārāya senānye śaktipāṇaye । ahaṁ senāpatis te ’dya bhaviṣyāmi na saṁśayaḥ ॥

सेनाकर्मण्यभिज्ञोऽस्मि व्यूहेषु विविधेषु च । कर्म कारयितुं चैव भृतानप्यभृतांस्तथा ॥

senākarmaṇy abhijño ’smi vyūheṣu vividheṣu ca । karma kārayituṁ caiva bhr̥tān apy abhr̥tāṁs tathā ॥

यात्रायानेषु युद्धेषु लब्धप्रशमनेषु च । भृशं वेद महाराज यथा वेद बृहस्पतिः ॥

yātrāyāneṣu yuddheṣu labdhapraśamaneṣu ca । bhr̥śaṁ veda mahārāja yathā veda br̥haspatiḥ ॥

व्यूहानपि महारम्भान्दैवगान्धर्वमानुषान् । तैरहं मोहयिष्यामि पाण्डवान्व्येतु ते ज्वरः ॥

vyūhān api mahārambhān daivagāndharvamānuṣān । tair ahaṁ mohayiṣyāmi pāṇḍavān vyetu te jvaraḥ ॥

सोऽहं योत्स्यामि तत्त्वेन पालयंस्तव वाहिनीम् । यथावच्छास्त्रतो राजन्व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥

so ’haṁ yotsyāmi tattvena pālayaṁs tava vāhinīm । yathāvac chāstrato rājan vyetu te mānaso jvaraḥ ॥

दुर्योधन उवाच । न विद्यते मे गाङ्गेय भयं देवासुरेष्वपि । समस्तेषु महाबाहो सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

duryodhana uvāca । na vidyate me gāṅgeya bhayaṁ devāsureṣv api । samasteṣu mahābāho satyam etad bravīmi te ॥

किं पुनस्त्वयि दुर्धर्षे सेनापत्ये व्यवस्थिते । द्रोणे च पुरुषव्याघ्रे स्थिते युद्धाभिनन्दिनि ॥

kiṁ punas tvayi durdharṣe senāpatye vyavasthite । droṇe ca puruṣavyāghre sthite yuddhābhinandini ॥

भवद्भ्यां पुरुषाग्र्याभ्यां स्थिताभ्यां विजयो मम । न दुर्लभं कुरुश्रेष्ठ देवराज्यमपि ध्रुवम् ॥

bhavadbhyāṁ puruṣāgryābhyāṁ sthitābhyāṁ vijayo mama । na durlabhaṁ kuruśreṣṭha devarājyam api dhruvam ॥

रथसंख्यां तु कार्त्स्न्येन परेषामात्मनस्तथा । तथैवातिरथानां च वेत्तुमिच्छामि कौरव ॥

rathasaṁkhyāṁ tu kārtsnyena pareṣām ātmanas tathā । tathaivātirathānāṁ ca vettum icchāmi kaurava ॥

पितामहो हि कुशलः परेषामात्मनस्तथा । श्रोतुमिच्छाम्यहं सर्वैः सहैभिर्वसुधाधिपैः ॥

pitāmaho hi kuśalaḥ pareṣām ātmanas tathā । śrotum icchāmy ahaṁ sarvaiḥ sahaibhir vasudhādhipaiḥ ॥

भीष्म उवाच । गान्धारे शृणु राजेन्द्र रथसंख्यां स्वके बले । ये रथाः पृथिवीपाल तथैवातिरथाश्च ये ॥

bhīṣma uvāca । gāndhāre śr̥ṇu rājendra rathasaṁkhyāṁ svake bale । ye rathāḥ pr̥thivīpāla tathaivātirathāś ca ye ॥

बहूनीह सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । रथानां तव सेनायां यथामुख्यं तु मे शृणु ॥

bahūnīha sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca । rathānāṁ tava senāyāṁ yathāmukhyaṁ tu me śr̥ṇu ॥

भवानग्रे रथोदारः सह सर्वैः सहोदरैः । दुःशासनप्रभृतिभिर्भ्रातृभिः शतसंमितैः ॥

bhavān agre rathodāraḥ saha sarvaiḥ sahodaraiḥ । duḥśāsanaprabhr̥tibhir bhrātr̥bhiḥ śatasaṁmitaiḥ ॥

सर्वे कृतप्रहरणाश्छेद्यभेद्यविशारदाः । रथोपस्थे गजस्कन्धे गदायुद्धेऽसिचर्मणि ॥

sarve kr̥tapraharaṇāś chedyabhedyaviśāradāḥ । rathopasthe gajaskandhe gadāyuddhe ’sicarmaṇi ॥

संयन्तारः प्रहर्तारः कृतास्त्रा भारसाधनाः । इष्वस्त्रे द्रोणशिष्याश्च कृपस्य च शरद्वतः ॥

saṁyantāraḥ prahartāraḥ kr̥tāstrā bhārasādhanāḥ । iṣvastre droṇaśiṣyāś ca kr̥pasya ca śaradvataḥ ॥

एते हनिष्यन्ति रणे पाञ्चालान्युद्धदुर्मदान् । कृतकिल्बिषाः पाण्डवेयैर्धार्तराष्ट्रा मनस्विनः ॥

ete haniṣyanti raṇe pāñcālān yuddhadurmadān । kr̥takilbiṣāḥ pāṇḍaveyair dhārtarāṣṭrā manasvinaḥ ॥

ततोऽहं भरतश्रेष्ठ सर्वसेनापतिस्तव । शत्रून्विध्वंसयिष्यामि कदर्थीकृत्य पाण्डवान् । न त्वात्मनो गुणान्वक्तुमर्हामि विदितोऽस्मि ते ॥

tato ’haṁ bharataśreṣṭha sarvasenāpatis tava । śatrūn vidhvaṁsayiṣyāmi kadarthīkr̥tya pāṇḍavān । na tv ātmano guṇān vaktum arhāmi vidito ’smi te ॥

कृतवर्मा त्वतिरथो भोजः प्रहरतां वरः । अर्थसिद्धिं तव रणे करिष्यति न संशयः ॥

kr̥tavarmā tv atiratho bhojaḥ praharatāṁ varaḥ । arthasiddhiṁ tava raṇe kariṣyati na saṁśayaḥ ॥

अस्त्रविद्भिरनाधृष्यो दूरपाती दृढायुधः । हनिष्यति रिपूंस्तुभ्यं महेन्द्रो दानवानिव ॥

astravidbhir anādhr̥ṣyo dūrapātī dr̥ḍhāyudhaḥ । haniṣyati ripūṁs tubhyaṁ mahendro dānavān iva ॥

मद्रराजो महेष्वासः शल्यो मेऽतिरथो मतः । स्पर्धते वासुदेवेन यो वै नित्यं रणे रणे ॥

madrarājo maheṣvāsaḥ śalyo me ’tiratho mataḥ । spardhate vāsudevena yo vai nityaṁ raṇe raṇe ॥

भागिनेयान्निजांस्त्यक्त्वा शल्यस्ते रथसत्तमः । एष योत्स्यति संग्रामे कृष्णं चक्रगदाधरम् ॥

bhāgineyān nijāṁs tyaktvā śalyas te rathasattamaḥ । eṣa yotsyati saṁgrāme kr̥ṣṇaṁ cakragadādharam ॥

सागरोर्मिसमैर्वेगैः प्लावयन्निव शात्रवान् । भूरिश्रवाः कृतास्त्रश्च तव चापि हितः सुहृत् ॥

sāgarormisamair vegaiḥ plāvayann iva śātravān । bhūriśravāḥ kr̥tāstraś ca tava cāpi hitaḥ suhr̥t ॥

सौमदत्तिर्महेष्वासो रथयूथपयूथपः । बलक्षयममित्राणां सुमहान्तं करिष्यति ॥

saumadattir maheṣvāso rathayūthapayūthapaḥ । balakṣayam amitrāṇāṁ sumahāntaṁ kariṣyati ॥

सिन्धुराजो महाराज मतो मे द्विगुणो रथः । योत्स्यते समरे राजन्विक्रान्तो रथसत्तमः ॥

sindhurājo mahārāja mato me dviguṇo rathaḥ । yotsyate samare rājan vikrānto rathasattamaḥ ॥

द्रौपदीहरणे पूर्वं परिक्लिष्टः स पाण्डवैः । संस्मरंस्तं परिक्लेशं योत्स्यते परवीरहा ॥

draupadīharaṇe pūrvaṁ parikliṣṭaḥ sa pāṇḍavaiḥ । saṁsmaraṁs taṁ parikleśaṁ yotsyate paravīrahā ॥

एतेन हि तदा राजंस्तप आस्थाय दारुणम् । सुदुर्लभो वरो लब्धः पाण्डवान्योद्धुमाहवे ॥

etena hi tadā rājaṁs tapa āsthāya dāruṇam । sudurlabho varo labdhaḥ pāṇḍavān yoddhum āhave ॥

स एष रथशार्दूलस्तद्वैरं संस्मरन्रणे । योत्स्यते पाण्डवांस्तात प्राणांस्त्यक्त्वा सुदुस्त्यजान् ॥

sa eṣa rathaśārdūlas tad vairaṁ saṁsmaran raṇe । yotsyate pāṇḍavāṁs tāta prāṇāṁs tyaktvā sudustyajān ॥