Adhyāya 151

वैशंपायन उवाच । वासुदेवस्य तद्वाक्यमनुस्मृत्य युधिष्ठिरः । पुनः पप्रच्छ वार्ष्णेयं कथं मन्दोऽब्रवीदिदम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । vāsudevasya tad vākyam anusmr̥tya yudhiṣṭhiraḥ । punaḥ papraccha vārṣṇeyaṁ kathaṁ mando ’bravīd idam ॥

अस्मिन्नभ्यागते काले किं च नः क्षममच्युत । कथं च वर्तमाना वै स्वधर्मान्न च्यवेमहि ॥

asminn abhyāgate kāle kiṁ ca naḥ kṣamam acyuta । kathaṁ ca vartamānā vai svadharmān na cyavemahi ॥

दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च । वासुदेव मतज्ञोऽसि मम सभ्रातृकस्य च ॥

duryodhanasya karṇasya śakuneḥ saubalasya ca । vāsudeva matajño ’si mama sabhrātr̥kasya ca ॥

विदुरस्यापि ते वाक्यं श्रुतं भीष्मस्य चोभयोः । कुन्त्याश्च विपुलप्रज्ञ प्रज्ञा कार्त्स्न्येन ते श्रुता ॥

vidurasyāpi te vākyaṁ śrutaṁ bhīṣmasya cobhayoḥ । kuntyāś ca vipulaprajña prajñā kārtsnyena te śrutā ॥

सर्वमेतदतिक्रम्य विचार्य च पुनः पुनः । यन्नः क्षमं महाबाहो तद्ब्रवीह्यविचारयन् ॥

sarvam etad atikramya vicārya ca punaḥ punaḥ । yan naḥ kṣamaṁ mahābāho tad bravīhy avicārayan ॥

श्रुत्वैतद्धर्मराजस्य धर्मार्थसहितं वचः । मेघदुन्दुभिनिर्घोषः कृष्णो वचनमब्रवीत् ॥

śrutvaitad dharmarājasya dharmārthasahitaṁ vacaḥ । meghadundubhinirghoṣaḥ kr̥ṣṇo vacanam abravīt ॥

उक्तवानस्मि यद्वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् । न तु तन्निकृतिप्रज्ञे कौरव्ये प्रतितिष्ठति ॥

uktavān asmi yad vākyaṁ dharmārthasahitaṁ hitam । na tu tan nikr̥tiprajñe kauravye pratitiṣṭhati ॥

न च भीष्मस्य दुर्मेधाः शृणोति विदुरस्य वा । मम वा भाषितं किंचित्सर्वमेवातिवर्तते ॥

na ca bhīṣmasya durmedhāḥ śr̥ṇoti vidurasya vā । mama vā bhāṣitaṁ kiṁ cit sarvam evātivartate ॥

न स कामयते धर्मं न स कामयते यशः । जितं स मन्यते सर्वं दुरात्मा कर्णमाश्रितः ॥

na sa kāmayate dharmaṁ na sa kāmayate yaśaḥ । jitaṁ sa manyate sarvaṁ durātmā karṇam āśritaḥ ॥

बन्धमाज्ञापयामास मम चापि सुयोधनः । न च तं लब्धवान्कामं दुरात्मा शासनातिगः ॥

bandham ājñāpayām āsa mama cāpi suyodhanaḥ । na ca taṁ labdhavān kāmaṁ durātmā śāsanātigaḥ ॥

न च भीष्मो न च द्रोणो युक्तं तत्राहतुर्वचः । सर्वे तमनुवर्तन्ते ऋते विदुरमच्युत ॥

na ca bhīṣmo na ca droṇo yuktaṁ tatrāhatur vacaḥ । sarve tam anuvartante r̥te viduram acyuta ॥

शकुनिः सौबलश्चैव कर्णदुःशासनावपि । त्वय्ययुक्तान्यभाषन्त मूढा मूढममर्षणम् ॥

śakuniḥ saubalaś caiva karṇaduḥśāsanāv api । tvayy ayuktāny abhāṣanta mūḍhā mūḍham amarṣaṇam ॥

किं च तेन मयोक्तेन यान्यभाषन्त कौरवाः । संक्षेपेण दुरात्मासौ न युक्तं त्वयि वर्तते ॥

kiṁ ca tena mayoktena yāny abhāṣanta kauravāḥ । saṁkṣepeṇa durātmāsau na yuktaṁ tvayi vartate ॥

न पार्थिवेषु सर्वेषु य इमे तव सैनिकाः । यत्पापं यन्न कल्याणं सर्वं तस्मिन्प्रतिष्ठितम् ॥

na pārthiveṣu sarveṣu ya ime tava sainikāḥ । yat pāpaṁ yan na kalyāṇaṁ sarvaṁ tasmin pratiṣṭhitam ॥

न चापि वयमत्यर्थं परित्यागेन कर्हिचित् । कौरवैः शममिच्छामस्तत्र युद्धमनन्तरम् ॥

na cāpi vayam atyarthaṁ parityāgena karhi cit । kauravaiḥ śamam icchāmas tatra yuddham anantaram ॥

तच्छ्रुत्वा पार्थिवाः सर्वे वासुदेवस्य भाषितम् । अब्रुवन्तो मुखं राज्ञः समुदैक्षन्त भारत ॥

tac chrutvā pārthivāḥ sarve vāsudevasya bhāṣitam । abruvanto mukhaṁ rājñaḥ samudaikṣanta bhārata ॥

युधिष्ठिरस्त्वभिप्रायमुपलभ्य महीक्षिताम् । योगमाज्ञापयामास भीमार्जुनयमैः सह ॥

yudhiṣṭhiras tv abhiprāyam upalabhya mahīkṣitām । yogam ājñāpayām āsa bhīmārjunayamaiḥ saha ॥

ततः किलकिलाभूतमनीकं पाण्डवस्य ह । आज्ञापिते तदा योगे समहृष्यन्त सैनिकाः ॥

tataḥ kilakilābhūtam anīkaṁ pāṇḍavasya ha । ājñāpite tadā yoge samahr̥ṣyanta sainikāḥ ॥

अवध्यानां वधं पश्यन्धर्मराजो युधिष्ठिरः । निष्टनन्भीमसेनं च विजयं चेदमब्रवीत् ॥

avadhyānāṁ vadhaṁ paśyan dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । niṣṭanan bhīmasenaṁ ca vijayaṁ cedam abravīt ॥

यदर्थं वनवासश्च प्राप्तं दुःखं च यन्मया । सोऽयमस्मानुपैत्येव परोऽनर्थः प्रयत्नतः ॥

yadarthaṁ vanavāsaś ca prāptaṁ duḥkhaṁ ca yan mayā । so ’yam asmān upaity eva paro ’narthaḥ prayatnataḥ ॥

यस्मिन्यत्नः कृतोऽस्माभिः स नो हीनः प्रयत्नतः । अकृते तु प्रयत्नेऽस्मानुपावृत्तः कलिर्महान् ॥

yasmin yatnaḥ kr̥to ’smābhiḥ sa no hīnaḥ prayatnataḥ । akr̥te tu prayatne ’smān upāvr̥ttaḥ kalir mahān ॥

कथं ह्यवध्यैः संग्रामः कार्यः सह भविष्यति । कथं हत्वा गुरून्वृद्धान्विजयो नो भविष्यति ॥

kathaṁ hy avadhyaiḥ saṁgrāmaḥ kāryaḥ saha bhaviṣyati । kathaṁ hatvā gurūn vr̥ddhān vijayo no bhaviṣyati ॥

तच्छ्रुत्वा धर्मराजस्य सव्यसाची परंतपः । यदुक्तं वासुदेवेन श्रावयामास तद्वचः ॥

tac chrutvā dharmarājasya savyasācī paraṁtapaḥ । yad uktaṁ vāsudevena śrāvayām āsa tad vacaḥ ॥

उक्तवान्देवकीपुत्रः कुन्त्याश्च विदुरस्य च । वचनं तत्त्वया राजन्निखिलेनावधारितम् ॥

uktavān devakīputraḥ kuntyāś ca vidurasya ca । vacanaṁ tat tvayā rājan nikhilenāvadhāritam ॥

न च तौ वक्ष्यतोऽधर्ममिति मे नैष्ठिकी मतिः । न चापि युक्तं कौन्तेय निवर्तितुमयुध्यतः ॥

na ca tau vakṣyato ’dharmam iti me naiṣṭhikī matiḥ । na cāpi yuktaṁ kaunteya nivartitum ayudhyataḥ ॥

तच्छ्रुत्वा वासुदेवोऽपि सव्यसाचिवचस्तदा । स्मयमानोऽब्रवीत्पार्थमेवमेतदिति ब्रुवन् ॥

tac chrutvā vāsudevo ’pi savyasācivacas tadā । smayamāno ’bravīt pārtham evam etad iti bruvan ॥

ततस्ते धृतसंकल्पा युद्धाय सहसैनिकाः । पाण्डवेया महाराज तां रात्रिं सुखमावसन् ॥

tatas te dhr̥tasaṁkalpā yuddhāya sahasainikāḥ । pāṇḍaveyā mahārāja tāṁ rātriṁ sukham āvasan ॥