Adhyāya 152

वैशंपायन उवाच । व्युषितायां रजन्यां तु राजा दुर्योधनस्ततः । व्यभजत्तान्यनीकानि दश चैकं च भारत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । vyuṣitāyāṁ rajanyāṁ tu rājā duryodhanas tataḥ । vyabhajat tāny anīkāni daśa caikaṁ ca bhārata ॥

नरहस्तिरथाश्वानां सारं मध्यं च फल्गु च । सर्वेष्वेतेष्वनीकेषु संदिदेश महीपतिः ॥

narahastirathāśvānāṁ sāraṁ madhyaṁ ca phalgu ca । sarveṣv eteṣv anīkeṣu saṁdideśa mahīpatiḥ ॥

सानुकर्षाः सतूणीराः सवरूथाः सतोमराः । सोपासङ्गाः सशक्तीकाः सनिषङ्गाः सपोथिकाः ॥

sānukarṣāḥ satūṇīrāḥ savarūthāḥ satomarāḥ । sopāsaṅgāḥ saśaktīkāḥ saniṣaṅgāḥ sapothikāḥ ॥

सध्वजाः सपताकाश्च सशरासनतोमराः । रज्जुभिश्च विचित्राभिः सपाशाः सपरिस्तराः ॥

sadhvajāḥ sapatākāś ca saśarāsanatomarāḥ । rajjubhiś ca vicitrābhiḥ sapāśāḥ saparistarāḥ ॥

सकचग्रहविक्षेपाः सतैलगुडवालुकाः । साशीविषघटाः सर्वे ससर्जरसपांसवः ॥

sakacagrahavikṣepāḥ satailaguḍavālukāḥ । sāśīviṣaghaṭāḥ sarve sasarjarasapāṁsavaḥ ॥

सघण्टाफलकाः सर्वे वासीवृक्षादनान्विताः । व्याघ्रचर्मपरीवारा वृताश्च द्वीपिचर्मभिः ॥

saghaṇṭāphalakāḥ sarve vāsīvr̥kṣādanānvitāḥ । vyāghracarmaparīvārā vr̥tāś ca dvīpicarmabhiḥ ॥

सवस्तयः सशृङ्गाश्च सप्रासविविधायुधाः । सकुठाराः सकुद्दालाः सतैलक्षौमसर्पिषः ॥

savastayaḥ saśr̥ṅgāś ca saprāsavividhāyudhāḥ । sakuṭhārāḥ sakuddālāḥ satailakṣaumasarpiṣaḥ ॥

चित्रानीकाः सुवपुषो ज्वलिता इव पावकाः । तथा कवचिनः शूराः शस्त्रेषु कृतनिश्रमाः ॥

citrānīkāḥ suvapuṣo jvalitā iva pāvakāḥ । tathā kavacinaḥ śūrāḥ śastreṣu kr̥taniśramāḥ ॥

कुलीना हययोनिज्ञाः सारथ्ये विनिवेशिताः । बद्धारिष्टा बद्धकक्ष्या बद्धध्वजपताकिनः ॥

kulīnā hayayonijñāḥ sārathye viniveśitāḥ । baddhāriṣṭā baddhakakṣyā baddhadhvajapatākinaḥ ॥

चतुर्युजो रथाः सर्वे सर्वे शस्त्रसमायुताः । संहृष्टवाहनाः सर्वे सर्वे शतशरासनाः ॥

caturyujo rathāḥ sarve sarve śastrasamāyutāḥ । saṁhr̥ṣṭavāhanāḥ sarve sarve śataśarāsanāḥ ॥

धुर्ययोर्हययोरेकस्तथान्यौ पार्ष्णिसारथी । तौ चापि रथिनां श्रेष्ठौ रथी च हयवित्तथा ॥

dhuryayor hayayor ekas tathānyau pārṣṇisārathī । tau cāpi rathināṁ śreṣṭhau rathī ca hayavit tathā ॥

नगराणीव गुप्तानि दुरादेयानि शत्रुभिः । आसन्रथसहस्राणि हेममालीनि सर्वशः ॥

nagarāṇīva guptāni durādeyāni śatrubhiḥ । āsan rathasahasrāṇi hemamālīni sarvaśaḥ ॥

यथा रथास्तथा नागा बद्धकक्ष्याः स्वलंकृताः । बभूवुः सप्त पुरुषा रत्नवन्त इवाद्रयः ॥

yathā rathās tathā nāgā baddhakakṣyāḥ svalaṁkr̥tāḥ । babhūvuḥ sapta puruṣā ratnavanta ivādrayaḥ ॥

द्वावङ्कुशधरौ तेषु द्वावुत्तमधनुर्धरौ । द्वौ वरासिधरौ राजन्नेकः शक्तिपताकधृक् ॥

dvāv aṅkuśadharau teṣu dvāv uttamadhanurdharau । dvau varāsidharau rājann ekaḥ śaktipatākadhr̥k ॥

गजैर्मत्तैः समाकीर्णं सवर्मायुधकोशकैः । तद्बभूव बलं राजन्कौरव्यस्य सहस्रशः ॥

gajair mattaiḥ samākīrṇaṁ savarmāyudhakośakaiḥ । tad babhūva balaṁ rājan kauravyasya sahasraśaḥ ॥

विचित्रकवचामुक्तैः सपताकैः स्वलंकृतैः । सादिभिश्चोपसंपन्ना आसन्नयुतशो हयाः ॥

vicitrakavacāmuktaiḥ sapatākaiḥ svalaṁkr̥taiḥ । sādibhiś copasaṁpannā āsann ayutaśo hayāḥ ॥

सुसंग्राहाः सुसंतोषा हेमभाण्डपरिच्छदाः । अनेकशतसाहस्रास्ते च सादिवशे स्थिताः ॥

susaṁgrāhāḥ susaṁtoṣā hemabhāṇḍaparicchadāḥ । anekaśatasāhasrās te ca sādivaśe sthitāḥ ॥

नानारूपविकाराश्च नानाकवचशस्त्रिणः । पदातिनो नरास्तत्र बभूवुर्हेममालिनः ॥

nānārūpavikārāś ca nānākavacaśastriṇaḥ । padātino narās tatra babhūvur hemamālinaḥ ॥

रथस्यासन्दश गजा गजस्य दश वाजिनः । नरा दश हयस्यासन्पादरक्षाः समन्ततः ॥

rathasyāsan daśa gajā gajasya daśa vājinaḥ । narā daśa hayasyāsan pādarakṣāḥ samantataḥ ॥

रथस्य नागाः पञ्चाशन्नागस्यासञ्शतं हयाः । हयस्य पुरुषाः सप्त भिन्नसंधानकारिणः ॥

rathasya nāgāḥ pañcāśan nāgasyāsañ śataṁ hayāḥ । hayasya puruṣāḥ sapta bhinnasaṁdhānakāriṇaḥ ॥

सेना पञ्चशतं नागा रथास्तावन्त एव च । दशसेना च पृतना पृतना दशवाहिनी ॥

senā pañcaśataṁ nāgā rathās tāvanta eva ca । daśasenā ca pr̥tanā pr̥tanā daśavāhinī ॥

वाहिनी पृतना सेना ध्वजिनी सादिनी चमूः । अक्षौहिणीति पर्यायैर्निरुक्ताथ वरूथिनी । एवं व्यूढान्यनीकानि कौरवेयेण धीमता ॥

vāhinī pr̥tanā senā dhvajinī sādinī camūḥ । akṣauhiṇīti paryāyair niruktātha varūthinī । evaṁ vyūḍhāny anīkāni kauraveyeṇa dhīmatā ॥

अक्षौहिण्यो दशैका च संख्याताः सप्त चैव ह । अक्षौहिण्यस्तु सप्तैव पाण्डवानामभूद्बलम् । अक्षौहिण्यो दशैका च कौरवाणामभूद्बलम् ॥

akṣauhiṇyo daśaikā ca saṁkhyātāḥ sapta caiva ha । akṣauhiṇyas tu saptaiva pāṇḍavānām abhūd balam । akṣauhiṇyo daśaikā ca kauravāṇām abhūd balam ॥

नराणां पञ्चपञ्चाशदेषा पत्तिर्विधीयते । सेनामुखं च तिस्रस्ता गुल्म इत्यभिसंज्ञितः ॥

narāṇāṁ pañcapañcāśad eṣā pattir vidhīyate । senāmukhaṁ ca tisras tā gulma ity abhisaṁjñitaḥ ॥

दश गुल्मा गणस्त्वासीद्गणास्त्वयुतशोऽभवन् । दुर्योधनस्य सेनासु योत्स्यमानाः प्रहारिणः ॥

daśa gulmā gaṇas tv āsīd gaṇās tv ayutaśo ’bhavan । duryodhanasya senāsu yotsyamānāḥ prahāriṇaḥ ॥

तत्र दुर्योधनो राजा शूरान्बुद्धिमतो नरान् । प्रसमीक्ष्य महाबाहुश्चक्रे सेनापतींस्तदा ॥

tatra duryodhano rājā śūrān buddhimato narān । prasamīkṣya mahābāhuś cakre senāpatīṁs tadā ॥

पृथगक्षौहिणीनां च प्रणेतॄन्नरसत्तमान् । विधिपूर्वं समानीय पार्थिवानभ्यषेचयत् ॥

pr̥thag akṣauhiṇīnāṁ ca praṇetr̥̄n narasattamān । vidhipūrvaṁ samānīya pārthivān abhyaṣecayat ॥

कृपं द्रोणं च शल्यं च सैन्धवं च महारथम् । सुदक्षिणं च काम्बोजं कृतवर्माणमेव च ॥

kr̥paṁ droṇaṁ ca śalyaṁ ca saindhavaṁ ca mahāratham । sudakṣiṇaṁ ca kāmbojaṁ kr̥tavarmāṇam eva ca ॥

द्रोणपुत्रं च कर्णं च भूरिश्रवसमेव च । शकुनिं सौबलं चैव बाह्लीकं च महारथम् ॥

droṇaputraṁ ca karṇaṁ ca bhūriśravasam eva ca । śakuniṁ saubalaṁ caiva bāhlīkaṁ ca mahāratham ॥

दिवसे दिवसे तेषां प्रतिवेलं च भारत । चक्रे स विविधाः संज्ञाः प्रत्यक्षं च पुनः पुनः ॥

divase divase teṣāṁ prativelaṁ ca bhārata । cakre sa vividhāḥ saṁjñāḥ pratyakṣaṁ ca punaḥ punaḥ ॥

तथा विनियताः सर्वे ये च तेषां पदानुगाः । बभूवुः सैनिका राजन्राज्ञः प्रियचिकीर्षवः ॥

tathā viniyatāḥ sarve ye ca teṣāṁ padānugāḥ । babhūvuḥ sainikā rājan rājñaḥ priyacikīrṣavaḥ ॥