Adhyāya 149

वैशंपायन उवाच । जनार्दनवचः श्रुत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः । भ्रातॄनुवाच धर्मात्मा समक्षं केशवस्य ह ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । janārdanavacaḥ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । bhrātr̥̄n uvāca dharmātmā samakṣaṁ keśavasya ha ॥

श्रुतं भवद्भिर्यद्वृत्तं सभायां कुरुसंसदि । केशवस्यापि यद्वाक्यं तत्सर्वमवधारितम् ॥

śrutaṁ bhavadbhir yadvr̥ttaṁ sabhāyāṁ kurusaṁsadi । keśavasyāpi yad vākyaṁ tat sarvam avadhāritam ॥

तस्मात्सेनाविभागं मे कुरुध्वं नरसत्तमाः । अक्षौहिण्यस्तु सप्तैताः समेता विजयाय वै ॥

tasmāt senāvibhāgaṁ me kurudhvaṁ narasattamāḥ । akṣauhiṇyas tu saptaitāḥ sametā vijayāya vai ॥

तासां मे पतयः सप्त विख्यातास्तान्निबोधत । द्रुपदश्च विराटश्च धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ ॥

tāsāṁ me patayaḥ sapta vikhyātās tān nibodhata । drupadaś ca virāṭaś ca dhr̥ṣṭadyumnaśikhaṇḍinau ॥

सात्यकिश्चेकितानश्च भीमसेनश्च वीर्यवान् । एते सेनाप्रणेतारो वीराः सर्वे तनुत्यजः ॥

sātyakiś cekitānaś ca bhīmasenaś ca vīryavān । ete senāpraṇetāro vīrāḥ sarve tanutyajaḥ ॥

सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे सुचरितव्रताः । ह्रीमन्तो नीतिमन्तश्च सर्वे युद्धविशारदाः । इष्वस्त्रकुशलाश्चैव तथा सर्वास्त्रयोधिनः ॥

sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ । hrīmanto nītimantaś ca sarve yuddhaviśāradāḥ । iṣvastrakuśalāś caiva tathā sarvāstrayodhinaḥ ॥

सप्तानामपि यो नेता सेनानां प्रविभागवित् । यः सहेत रणे भीष्मं शरार्चिःपावकोपमम् ॥

saptānām api yo netā senānāṁ pravibhāgavit । yaḥ saheta raṇe bhīṣmaṁ śarārciḥpāvakopamam ॥

त्वं तावत्सहदेवात्र प्रब्रूहि कुरुनन्दन । स्वमतं पुरुषव्याघ्र को नः सेनापतिः क्षमः ॥

tvaṁ tāvat sahadevātra prabrūhi kurunandana । svamataṁ puruṣavyāghra ko naḥ senāpatiḥ kṣamaḥ ॥

सहदेव उवाच । संयुक्त एकदुःखश्च वीर्यवांश्च महीपतिः । यं समाश्रित्य धर्मज्ञं स्वमंशमनुयुञ्ज्महे ॥

sahadeva uvāca । saṁyukta ekaduḥkhaś ca vīryavāṁś ca mahīpatiḥ । yaṁ samāśritya dharmajñaṁ svam aṁśam anuyuñjmahe ॥

मत्स्यो विराटो बलवान्कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः । प्रसहिष्यति संग्रामे भीष्मं तांश्च महारथान् ॥

matsyo virāṭo balavān kr̥tāstro yuddhadurmadaḥ । prasahiṣyati saṁgrāme bhīṣmaṁ tāṁś ca mahārathān ॥

वैशंपायन उवाच । तथोक्ते सहदेवेन वाक्ये वाक्यविशारदः । नकुलोऽनन्तरं तस्मादिदं वचनमाददे ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathokte sahadevena vākye vākyaviśāradaḥ । nakulo ’nantaraṁ tasmād idaṁ vacanam ādade ॥

वयसा शास्त्रतो धैर्यात्कुलेनाभिजनेन च । ह्रीमान्कुलान्वितः श्रीमान्सर्वशास्त्रविशारदः ॥

vayasā śāstrato dhairyāt kulenābhijanena ca । hrīmān kulānvitaḥ śrīmān sarvaśāstraviśāradaḥ ॥

वेद चास्त्रं भरद्वाजाद्दुर्धर्षः सत्यसंगरः । यो नित्यं स्पर्धते द्रोणं भीष्मं चैव महाबलम् ॥

veda cāstraṁ bharadvājād durdharṣaḥ satyasaṁgaraḥ । yo nityaṁ spardhate droṇaṁ bhīṣmaṁ caiva mahābalam ॥

श्लाघ्यः पार्थिवसंघस्य प्रमुखे वाहिनीपतिः । पुत्रपौत्रैः परिवृतः शतशाख इव द्रुमः ॥

ślāghyaḥ pārthivasaṁghasya pramukhe vāhinīpatiḥ । putrapautraiḥ parivr̥taḥ śataśākha iva drumaḥ ॥

यस्तताप तपो घोरं सदारः पृथिवीपतिः । रोषाद्द्रोणविनाशाय वीरः समितिशोभनः ॥

yas tatāpa tapo ghoraṁ sadāraḥ pr̥thivīpatiḥ । roṣād droṇavināśāya vīraḥ samitiśobhanaḥ ॥

पितेवास्मान्समाधत्ते यः सदा पार्थिवर्षभः । श्वशुरो द्रुपदोऽस्माकं सेनामग्रे प्रकर्षतु ॥

pitevāsmān samādhatte yaḥ sadā pārthivarṣabhaḥ । śvaśuro drupado ’smākaṁ senām agre prakarṣatu ॥

स द्रोणभीष्मावायान्तौ सहेदिति मतिर्मम । स हि दिव्यास्त्रविद्राजा सखा चाङ्गिरसो नृपः ॥

sa droṇabhīṣmāv āyāntau sahed iti matir mama । sa hi divyāstravid rājā sakhā cāṅgiraso nr̥paḥ ॥

माद्रीसुताभ्यामुक्ते तु स्वमते कुरुनन्दनः । वासविर्वासवसमः सव्यसाच्यब्रवीद्वचः ॥

mādrīsutābhyām ukte tu svamate kurunandanaḥ । vāsavir vāsavasamaḥ savyasācy abravīd vacaḥ ॥

योऽयं तपःप्रभावेन ऋषिसंतोषणेन च । दिव्यः पुरुष उत्पन्नो ज्वालावर्णो महाबलः ॥

yo ’yaṁ tapaḥprabhāvena r̥ṣisaṁtoṣaṇena ca । divyaḥ puruṣa utpanno jvālāvarṇo mahābalaḥ ॥

धनुष्मान्कवची खड्गी रथमारुह्य दंशितः । दिव्यैर्हयवरैर्युक्तमग्निकुण्डात्समुत्थितः ॥

dhanuṣmān kavacī khaḍgī ratham āruhya daṁśitaḥ । divyair hayavarair yuktam agnikuṇḍāt samutthitaḥ ॥

गर्जन्निव महामेघो रथघोषेण वीर्यवान् । सिंहसंहननो वीरः सिंहविक्रान्तविक्रमः ॥

garjann iva mahāmegho rathaghoṣeṇa vīryavān । siṁhasaṁhanano vīraḥ siṁhavikrāntavikramaḥ ॥

सिंहोरस्को महाबाहुः सिंहवक्षा महाबलः । सिंहप्रगर्जनो वीरः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः ॥

siṁhorasko mahābāhuḥ siṁhavakṣā mahābalaḥ । siṁhapragarjano vīraḥ siṁhaskandho mahādyutiḥ ॥

सुभ्रूः सुदंष्ट्रः सुहनुः सुबाहुः सुमुखोऽकृशः । सुजत्रुः सुविशालाक्षः सुपादः सुप्रतिष्ठितः ॥

subhrūḥ sudaṁṣṭraḥ suhanuḥ subāhuḥ sumukho ’kr̥śaḥ । sujatruḥ suviśālākṣaḥ supādaḥ supratiṣṭhitaḥ ॥

अभेद्यः सर्वशस्त्राणां प्रभिन्न इव वारणः । जज्ञे द्रोणविनाशाय सत्यवादी जितेन्द्रियः ॥

abhedyaḥ sarvaśastrāṇāṁ prabhinna iva vāraṇaḥ । jajñe droṇavināśāya satyavādī jitendriyaḥ ॥

धृष्टद्युम्नमहं मन्ये सहेद्भीष्मस्य सायकान् । वज्राशनिसमस्पर्शान्दीप्तास्यानुरगानिव ॥

dhr̥ṣṭadyumnam ahaṁ manye sahed bhīṣmasya sāyakān । vajrāśanisamasparśān dīptāsyān uragān iva ॥

यमदूतसमान्वेगे निपाते पावकोपमान् । रामेणाजौ विषहितान्वज्रनिष्पेषदारुणान् ॥

yamadūtasamān vege nipāte pāvakopamān । rāmeṇājau viṣahitān vajraniṣpeṣadāruṇān ॥

पुरुषं तं न पश्यामि यः सहेत महाव्रतम् । धृष्टद्युम्नमृते राजन्निति मे धीयते मतिः ॥

puruṣaṁ taṁ na paśyāmi yaḥ saheta mahāvratam । dhr̥ṣṭadyumnam r̥te rājann iti me dhīyate matiḥ ॥

क्षिप्रहस्तश्चित्रयोधी मतः सेनापतिर्मम । अभेद्यकवचः श्रीमान्मातङ्ग इव यूथपः ॥

kṣiprahastaś citrayodhī mataḥ senāpatir mama । abhedyakavacaḥ śrīmān mātaṅga iva yūthapaḥ ॥

भीम उवाच । वधार्थं यः समुत्पन्नः शिखण्डी द्रुपदात्मजः । वदन्ति सिद्धा राजेन्द्र ऋषयश्च समागताः ॥

bhīma uvāca । vadhārthaṁ yaḥ samutpannaḥ śikhaṇḍī drupadātmajaḥ । vadanti siddhā rājendra r̥ṣayaś ca samāgatāḥ ॥

यस्य संग्राममध्येषु दिव्यमस्त्रं विकुर्वतः । रूपं द्रक्ष्यन्ति पुरुषा रामस्येव महात्मनः ॥

yasya saṁgrāmamadhyeṣu divyam astraṁ vikurvataḥ । rūpaṁ drakṣyanti puruṣā rāmasyeva mahātmanaḥ ॥

न तं युद्धेषु पश्यामि यो विभिन्द्याच्छिखण्डिनम् । शस्त्रेण समरे राजन्संनद्धं स्यन्दने स्थितम् ॥

na taṁ yuddheṣu paśyāmi yo vibhindyāc chikhaṇḍinam । śastreṇa samare rājan saṁnaddhaṁ syandane sthitam ॥

द्वैरथे विषहेन्नान्यो भीष्मं राजन्महाव्रतम् । शिखण्डिनमृते वीरं स मे सेनापतिर्मतः ॥

dvairathe viṣahen nānyo bhīṣmaṁ rājan mahāvratam । śikhaṇḍinam r̥te vīraṁ sa me senāpatir mataḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । सर्वस्य जगतस्तात सारासारं बलाबलम् । सर्वं जानाति धर्मात्मा गतमेष्यच्च केशवः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । sarvasya jagatas tāta sārāsāraṁ balābalam । sarvaṁ jānāti dharmātmā gatam eṣyac ca keśavaḥ ॥

यमाह कृष्णो दाशार्हः सोऽस्तु नो वाहिनीपतिः । कृतास्त्रो ह्यकृतास्त्रो वा वृद्धो वा यदि वा युवा ॥

yam āha kr̥ṣṇo dāśārhaḥ so ’stu no vāhinīpatiḥ । kr̥tāstro hy akr̥tāstro vā vr̥ddho vā yadi vā yuvā ॥

एष नो विजये मूलमेष तात विपर्यये । अत्र प्राणाश्च राज्यं च भावाभावौ सुखासुखे ॥

eṣa no vijaye mūlam eṣa tāta viparyaye । atra prāṇāś ca rājyaṁ ca bhāvābhāvau sukhāsukhe ॥

एष धाता विधाता च सिद्धिरत्र प्रतिष्ठिता । यमाह कृष्णो दाशार्हः स नः सेनापतिः क्षमः । ब्रवीतु वदतां श्रेष्ठो निशा समतिवर्तते ॥

eṣa dhātā vidhātā ca siddhir atra pratiṣṭhitā । yam āha kr̥ṣṇo dāśārhaḥ sa naḥ senāpatiḥ kṣamaḥ । bravītu vadatāṁ śreṣṭho niśā samativartate ॥

ततः सेनापतिं कृत्वा कृष्णस्य वशवर्तिनम् । रात्रिशेषे व्यतिक्रान्ते प्रयास्यामो रणाजिरम् । अधिवासितशस्त्राश्च कृतकौतुकमङ्गलाः ॥

tataḥ senāpatiṁ kr̥tvā kr̥ṣṇasya vaśavartinam । rātriśeṣe vyatikrānte prayāsyāmo raṇājiram । adhivāsitaśastrāś ca kr̥takautukamaṅgalāḥ ॥

वैशंपायन उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा धर्मराजस्य धीमतः । अब्रवीत्पुण्डरीकाक्षो धनंजयमवेक्ष्य ह ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasya tad vacanaṁ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ । abravīt puṇḍarīkākṣo dhanaṁjayam avekṣya ha ॥

ममाप्येते महाराज भवद्भिर्य उदाहृताः । नेतारस्तव सेनायाः शूरा विक्रान्तयोधिनः । सर्व एते समर्था हि तव शत्रून्प्रमर्दितुम् ॥

mamāpy ete mahārāja bhavadbhir ya udāhr̥tāḥ । netāras tava senāyāḥ śūrā vikrāntayodhinaḥ । sarva ete samarthā hi tava śatrūn pramarditum ॥

इन्द्रस्यापि भयं ह्येते जनयेयुर्महाहवे । किं पुनर्धार्तराष्ट्राणां लुब्धानां पापचेतसाम् ॥

indrasyāpi bhayaṁ hy ete janayeyur mahāhave । kiṁ punar dhārtarāṣṭrāṇāṁ lubdhānāṁ pāpacetasām ॥

मयापि हि महाबाहो त्वत्प्रियार्थमरिंदम । कृतो यत्नो महांस्तत्र शमः स्यादिति भारत । धर्मस्य गतमानृण्यं न स्म वाच्या विवक्षताम् ॥

mayāpi hi mahābāho tvatpriyārtham ariṁdama । kr̥to yatno mahāṁs tatra śamaḥ syād iti bhārata । dharmasya gatam ānr̥ṇyaṁ na sma vācyā vivakṣatām ॥

कृतार्थं मन्यते बालः सोऽऽत्मानमविचक्षणः । धार्तराष्ट्रो बलस्थं च मन्यतेऽऽत्मानमातुरः ॥

kr̥tārthaṁ manyate bālaḥ so ’’tmānam avicakṣaṇaḥ । dhārtarāṣṭro balasthaṁ ca manyate ’’tmānam āturaḥ ॥

युज्यतां वाहिनी साधु वधसाध्या हि ते मताः । न धार्तराष्ट्राः शक्ष्यन्ति स्थातुं दृष्ट्वा धनंजयम् ॥

yujyatāṁ vāhinī sādhu vadhasādhyā hi te matāḥ । na dhārtarāṣṭrāḥ śakṣyanti sthātuṁ dr̥ṣṭvā dhanaṁjayam ॥

भीमसेनं च संक्रुद्धं यमौ चापि यमोपमौ । युयुधानद्वितीयं च धृष्टद्युम्नममर्षणम् ॥

bhīmasenaṁ ca saṁkruddhaṁ yamau cāpi yamopamau । yuyudhānadvitīyaṁ ca dhr̥ṣṭadyumnam amarṣaṇam ॥

अभिमन्युं द्रौपदेयान्विराटद्रुपदावपि । अक्षौहिणीपतींश्चान्यान्नरेन्द्रान्दृढविक्रमान् ॥

abhimanyuṁ draupadeyān virāṭadrupadāv api । akṣauhiṇīpatīṁś cānyān narendrān dr̥ḍhavikramān ॥

सारवद्बलमस्माकं दुष्प्रधर्षं दुरासदम् । धार्तराष्ट्रबलं संख्ये वधिष्यति न संशयः ॥

sāravad balam asmākaṁ duṣpradharṣaṁ durāsadam । dhārtarāṣṭrabalaṁ saṁkhye vadhiṣyati na saṁśayaḥ ॥

एवमुक्ते तु कृष्णेन संप्रहृष्यन्नरोत्तमाः । तेषां प्रहृष्टमनसां नादः समभवन्महान् ॥

evam ukte tu kr̥ṣṇena saṁprahr̥ṣyan narottamāḥ । teṣāṁ prahr̥ṣṭamanasāṁ nādaḥ samabhavan mahān ॥

योग इत्यथ सैन्यानां त्वरतां संप्रधावताम् । हयवारणशब्दश्च नेमिघोषश्च सर्वशः । शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषस्तुमुलः सर्वतोऽभवत् ॥

yoga ity atha sainyānāṁ tvaratāṁ saṁpradhāvatām । hayavāraṇaśabdaś ca nemighoṣaś ca sarvaśaḥ । śaṅkhadundubhinirghoṣas tumulaḥ sarvato ’bhavat ॥

प्रयास्यतां पाण्डवानां ससैन्यानां समन्ततः । गङ्गेव पूर्णा दुर्धर्षा समदृश्यत वाहिनी ॥

prayāsyatāṁ pāṇḍavānāṁ sasainyānāṁ samantataḥ । gaṅgeva pūrṇā durdharṣā samadr̥śyata vāhinī ॥

अग्रानीके भीमसेनो माद्रीपुत्रौ च दंशितौ । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । प्रभद्रकाश्च पाञ्चाला भीमसेनमुखा ययुः ॥

agrānīke bhīmaseno mādrīputrau ca daṁśitau । saubhadro draupadeyāś ca dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ । prabhadrakāś ca pāñcālā bhīmasenamukhā yayuḥ ॥

ततः शब्दः समभवत्समुद्रस्येव पर्वणि । हृष्टानां संप्रयातानां घोषो दिवमिवास्पृशत् ॥

tataḥ śabdaḥ samabhavat samudrasyeva parvaṇi । hr̥ṣṭānāṁ saṁprayātānāṁ ghoṣo divam ivāspr̥śat ॥

प्रहृष्टा दंशिता योधाः परानीकविदारणाः । तेषां मध्ये ययौ राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥

prahr̥ṣṭā daṁśitā yodhāḥ parānīkavidāraṇāḥ । teṣāṁ madhye yayau rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ॥

शकटापणवेशाश्च यानयुग्यं च सर्वशः । कोशयन्त्रायुधं चैव ये च वैद्याश्चिकित्सकाः ॥

śakaṭāpaṇaveśāś ca yānayugyaṁ ca sarvaśaḥ । kośayantrāyudhaṁ caiva ye ca vaidyāś cikitsakāḥ ॥

फल्गु यच्च बलं किंचित्तथैव कृशदुर्बलम् । तत्संगृह्य ययौ राजा ये चापि परिचारकाः ॥

phalgu yac ca balaṁ kiṁ cit tathaiva kr̥śadurbalam । tat saṁgr̥hya yayau rājā ye cāpi paricārakāḥ ॥

उपप्लव्ये तु पाञ्चाली द्रौपदी सत्यवादिनी । सह स्त्रीभिर्निववृते दासीदाससमावृता ॥

upaplavye tu pāñcālī draupadī satyavādinī । saha strībhir nivavr̥te dāsīdāsasamāvr̥tā ॥

कृत्वा मूलप्रतीकारान्गुल्मैः स्थावरजङ्गमैः । स्कन्धावारेण महता प्रययुः पाण्डुनन्दनाः ॥

kr̥tvā mūlapratīkārān gulmaiḥ sthāvarajaṅgamaiḥ । skandhāvāreṇa mahatā prayayuḥ pāṇḍunandanāḥ ॥

ददतो गां हिरण्यं च ब्राह्मणैरभिसंवृताः । स्तूयमाना ययू राजन्रथैर्मणिविभूषितैः ॥

dadato gāṁ hiraṇyaṁ ca brāhmaṇair abhisaṁvr̥tāḥ । stūyamānā yayū rājan rathair maṇivibhūṣitaiḥ ॥

केकया धृष्टकेतुश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः । श्रेणिमान्वसुदानश्च शिखण्डी चापराजितः ॥

kekayā dhr̥ṣṭaketuś ca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ । śreṇimān vasudānaś ca śikhaṇḍī cāparājitaḥ ॥

हृष्टास्तुष्टाः कवचिनः सशस्त्राः समलंकृताः । राजानमन्वयुः सर्वे परिवार्य युधिष्ठिरम् ॥

hr̥ṣṭās tuṣṭāḥ kavacinaḥ saśastrāḥ samalaṁkr̥tāḥ । rājānam anvayuḥ sarve parivārya yudhiṣṭhiram ॥

जघनार्धे विराटश्च यज्ञसेनश्च सोमकिः । सुधर्मा कुन्तिभोजश्च धृष्टद्युम्नस्य चात्मजाः ॥

jaghanārdhe virāṭaś ca yajñasenaś ca somakiḥ । sudharmā kuntibhojaś ca dhr̥ṣṭadyumnasya cātmajāḥ ॥

रथायुतानि चत्वारि हयाः पञ्चगुणास्ततः । पत्तिसैन्यं दशगुणं सादिनामयुतानि षट् ॥

rathāyutāni catvāri hayāḥ pañcaguṇās tataḥ । pattisainyaṁ daśaguṇaṁ sādinām ayutāni ṣaṭ ॥

अनाधृष्टिश्चेकितानश्चेदिराजोऽथ सात्यकिः । परिवार्य ययुः सर्वे वासुदेवधनंजयौ ॥

anādhr̥ṣṭiś cekitānaś cedirājo ’tha sātyakiḥ । parivārya yayuḥ sarve vāsudevadhanaṁjayau ॥

आसाद्य तु कुरुक्षेत्रं व्यूढानीकाः प्रहारिणः । पाण्डवाः समदृश्यन्त नर्दन्तो वृषभा इव ॥

āsādya tu kurukṣetraṁ vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ । pāṇḍavāḥ samadr̥śyanta nardanto vr̥ṣabhā iva ॥

तेऽवगाह्य कुरुक्षेत्रं शङ्खान्दध्मुररिंदमाः । तथैव दध्मतुः शङ्खौ वासुदेवधनंजयौ ॥

te ’vagāhya kurukṣetraṁ śaṅkhān dadhmur ariṁdamāḥ । tathaiva dadhmatuḥ śaṅkhau vāsudevadhanaṁjayau ॥

पाञ्चजन्यस्य निर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः । निशम्य सर्वसैन्यानि समहृष्यन्त सर्वशः ॥

pāñcajanyasya nirghoṣaṁ visphūrjitam ivāśaneḥ । niśamya sarvasainyāni samahr̥ṣyanta sarvaśaḥ ॥

शङ्खदुन्दुभिसंसृष्टः सिंहनादस्तरस्विनाम् । पृथिवीं चान्तरिक्षं च सागरांश्चान्वनादयत् ॥

śaṅkhadundubhisaṁsr̥ṣṭaḥ siṁhanādas tarasvinām । pr̥thivīṁ cāntarikṣaṁ ca sāgarāṁś cānvanādayat ॥

ततो देशे समे स्निग्धे प्रभूतयवसेन्धने । निवेशयामास तदा सेनां राजा युधिष्ठिरः ॥

tato deśe same snigdhe prabhūtayavasendhane । niveśayām āsa tadā senāṁ rājā yudhiṣṭhiraḥ ॥

परिहृत्य श्मशानानि देवतायतनानि च । आश्रमांश्च महर्षीणां तीर्थान्यायतनानि च ॥

parihr̥tya śmaśānāni devatāyatanāni ca । āśramāṁś ca maharṣīṇāṁ tīrthāny āyatanāni ca ॥

मधुरानूषरे देशे शिवे पुण्ये महीपतिः । निवेशं कारयामास कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥

madhurānūṣare deśe śive puṇye mahīpatiḥ । niveśaṁ kārayām āsa kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ॥

ततश्च पुनरुत्थाय सुखी विश्रान्तवाहनः । प्रययौ पृथिवीपालैर्वृतः शतसहस्रशः ॥

tataś ca punar utthāya sukhī viśrāntavāhanaḥ । prayayau pr̥thivīpālair vr̥taḥ śatasahasraśaḥ ॥

विद्राव्य शतशो गुल्मान्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान् । पर्यक्रामत्समन्ताच्च पार्थेन सह केशवः ॥

vidrāvya śataśo gulmān dhārtarāṣṭrasya sainikān । paryakrāmat samantāc ca pārthena saha keśavaḥ ॥

शिबिरं मापयामास धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः । सात्यकिश्च रथोदारो युयुधानः प्रतापवान् ॥

śibiraṁ māpayām āsa dhr̥ṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ । sātyakiś ca rathodāro yuyudhānaḥ pratāpavān ॥

आसाद्य सरितं पुण्यां कुरुक्षेत्रे हिरण्वतीम् । सूपतीर्थां शुचिजलां शर्करापङ्कवर्जिताम् ॥

āsādya saritaṁ puṇyāṁ kurukṣetre hiraṇvatīm । sūpatīrthāṁ śucijalāṁ śarkarāpaṅkavarjitām ॥

खानयामास परिखां केशवस्तत्र भारत । गुप्त्यर्थमपि चादिश्य बलं तत्र न्यवेशयत् ॥

khānayām āsa parikhāṁ keśavas tatra bhārata । guptyartham api cādiśya balaṁ tatra nyaveśayat ॥

विधिर्यः शिबिरस्यासीत्पाण्डवानां महात्मनाम् । तद्विधानि नरेन्द्राणां कारयामास केशवः ॥

vidhir yaḥ śibirasyāsīt pāṇḍavānāṁ mahātmanām । tadvidhāni narendrāṇāṁ kārayām āsa keśavaḥ ॥

प्रभूतजलकाष्ठानि दुराधर्षतराणि च । भक्ष्यभोज्योपपन्नानि शतशोऽथ सहस्रशः ॥

prabhūtajalakāṣṭhāni durādharṣatarāṇi ca । bhakṣyabhojyopapannāni śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

शिबिराणि महार्हाणि राज्ञां तत्र पृथक्पृथक् । विमानानीव राजेन्द्र निविष्टानि महीतले ॥

śibirāṇi mahārhāṇi rājñāṁ tatra pr̥thak pr̥thak । vimānānīva rājendra niviṣṭāni mahītale ॥

तत्रासञ्शिल्पिनः प्राज्ञाः शतशो दत्तवेतनाः । सर्वोपकरणैर्युक्ता वैद्याश्च सुविशारदाः ॥

tatrāsañ śilpinaḥ prājñāḥ śataśo dattavetanāḥ । sarvopakaraṇair yuktā vaidyāś ca suviśāradāḥ ॥

ज्याधनुर्वर्मशस्त्राणां तथैव मधुसर्पिषोः । ससर्जरसपांसूनां राशयः पर्वतोपमाः ॥

jyādhanurvarmaśastrāṇāṁ tathaiva madhusarpiṣoḥ । sasarjarasapāṁsūnāṁ rāśayaḥ parvatopamāḥ ॥

बहूदकं सुयवसं तुषाङ्गारसमन्वितम् । शिबिरे शिबिरे राजा संचकार युधिष्ठिरः ॥

bahūdakaṁ suyavasaṁ tuṣāṅgārasamanvitam । śibire śibire rājā saṁcakāra yudhiṣṭhiraḥ ॥

महायन्त्राणि नाराचास्तोमरर्ष्टिपरश्वधाः । धनूंषि कवचादीनि हृद्यभूवन्नृणां तदा ॥

mahāyantrāṇi nārācās tomararṣṭiparaśvadhāḥ । dhanūṁṣi kavacādīni hr̥dy abhūvan nr̥ṇāṁ tadā ॥

गजाः कङ्कटसंनाहा लोहवर्मोत्तरच्छदाः । अदृश्यंस्तत्र गिर्याभाः सहस्रशतयोधिनः ॥

gajāḥ kaṅkaṭasaṁnāhā lohavarmottaracchadāḥ । adr̥śyaṁs tatra giryābhāḥ sahasraśatayodhinaḥ ॥

निविष्टान्पाण्डवांस्तत्र ज्ञात्वा मित्राणि भारत । अभिसस्रुर्यथोद्देशं सबलाः सहवाहनाः ॥

niviṣṭān pāṇḍavāṁs tatra jñātvā mitrāṇi bhārata । abhisasrur yathoddeśaṁ sabalāḥ sahavāhanāḥ ॥

चरितब्रह्मचर्यास्ते सोमपा भूरिदक्षिणाः । जयाय पाण्डुपुत्राणां समाजग्मुर्महीक्षितः ॥

caritabrahmacaryās te somapā bhūridakṣiṇāḥ । jayāya pāṇḍuputrāṇāṁ samājagmur mahīkṣitaḥ ॥