Adhyāya 146

वासुदेव उवाच । भीष्मेणोक्ते ततो द्रोणो दुर्योधनमभाषत । मध्ये नृपाणां भद्रं ते वचनं वचनक्षमः ॥

vāsudeva uvāca । bhīṣmeṇokte tato droṇo duryodhanam abhāṣata । madhye nr̥pāṇāṁ bhadraṁ te vacanaṁ vacanakṣamaḥ ॥

प्रातीपः शंतनुस्तात कुलस्यार्थे यथोत्थितः । तथा देवव्रतो भीष्मः कुलस्यार्थे स्थितोऽभवत् ॥

prātīpaḥ śaṁtanus tāta kulasyārthe yathotthitaḥ । tathā devavrato bhīṣmaḥ kulasyārthe sthito ’bhavat ॥

ततः पाण्डुर्नरपतिः सत्यसंधो जितेन्द्रियः । राजा कुरूणां धर्मात्मा सुव्रतः सुसमाहितः ॥

tataḥ pāṇḍur narapatiḥ satyasaṁdho jitendriyaḥ । rājā kurūṇāṁ dharmātmā suvrataḥ susamāhitaḥ ॥

ज्येष्ठाय राज्यमददाद्धृतराष्ट्राय धीमते । यवीयसस्तथा क्षत्तुः कुरुवंशविवर्धनः ॥

jyeṣṭhāya rājyam adadād dhr̥tarāṣṭrāya dhīmate । yavīyasas tathā kṣattuḥ kuruvaṁśavivardhanaḥ ॥

ततः सिंहासने राजन्स्थापयित्वैनमच्युतम् । वनं जगाम कौरव्यो भार्याभ्यां सहितोऽनघ ॥

tataḥ siṁhāsane rājan sthāpayitvainam acyutam । vanaṁ jagāma kauravyo bhāryābhyāṁ sahito ’nagha ॥

नीचैः स्थित्वा तु विदुर उपास्ते स्म विनीतवत् । प्रेष्यवत्पुरुषव्याघ्रो वालव्यजनमुत्क्षिपन् ॥

nīcaiḥ sthitvā tu vidura upāste sma vinītavat । preṣyavat puruṣavyāghro vālavyajanam utkṣipan ॥

ततः सर्वाः प्रजास्तात धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् । अन्वपद्यन्त विधिवद्यथा पाण्डुं नराधिपम् ॥

tataḥ sarvāḥ prajās tāta dhr̥tarāṣṭraṁ janeśvaram । anvapadyanta vidhivad yathā pāṇḍuṁ narādhipam ॥

विसृज्य धृतराष्ट्राय राज्यं स विदुराय च । चचार पृथिवीं पाण्डुः सर्वां परपुरंजयः ॥

visr̥jya dhr̥tarāṣṭrāya rājyaṁ sa vidurāya ca । cacāra pr̥thivīṁ pāṇḍuḥ sarvāṁ parapuraṁjayaḥ ॥

कोशसंजनने दाने भृत्यानां चान्ववेक्षणे । भरणे चैव सर्वस्य विदुरः सत्यसंगरः ॥

kośasaṁjanane dāne bhr̥tyānāṁ cānvavekṣaṇe । bharaṇe caiva sarvasya viduraḥ satyasaṁgaraḥ ॥

संधिविग्रहसंयुक्तो राज्ञः संवाहनक्रियाः । अवैक्षत महातेजा भीष्मः परपुरंजयः ॥

saṁdhivigrahasaṁyukto rājñaḥ saṁvāhanakriyāḥ । avaikṣata mahātejā bhīṣmaḥ parapuraṁjayaḥ ॥

सिंहासनस्थो नृपतिर्धृतराष्ट्रो महाबलः । अन्वास्यमानः सततं विदुरेण महात्मना ॥

siṁhāsanastho nr̥patir dhr̥tarāṣṭro mahābalaḥ । anvāsyamānaḥ satataṁ vidureṇa mahātmanā ॥

कथं तस्य कुले जातः कुलभेदं व्यवस्यसि । संभूय भ्रातृभिः सार्धं भुङ्क्ष्व भोगाञ्जनाधिप ॥

kathaṁ tasya kule jātaḥ kulabhedaṁ vyavasyasi । saṁbhūya bhrātr̥bhiḥ sārdhaṁ bhuṅkṣva bhogāñ janādhipa ॥

ब्रवीम्यहं न कार्पण्यान्नार्थहेतोः कथंचन । भीष्मेण दत्तमश्नामि न त्वया राजसत्तम ॥

bravīmy ahaṁ na kārpaṇyān nārthahetoḥ kathaṁ cana । bhīṣmeṇa dattam aśnāmi na tvayā rājasattama ॥

नाहं त्वत्तोऽभिकाङ्क्षिष्ये वृत्त्युपायं जनाधिप । यतो भीष्मस्ततो द्रोणो यद्भीष्मस्त्वाह तत्कुरु ॥

nāhaṁ tvatto ’bhikāṅkṣiṣye vr̥ttyupāyaṁ janādhipa । yato bhīṣmas tato droṇo yad bhīṣmas tv āha tat kuru ॥

दीयतां पाण्डुपुत्रेभ्यो राज्यार्धमरिकर्शन । सममाचार्यकं तात तव तेषां च मे सदा ॥

dīyatāṁ pāṇḍuputrebhyo rājyārdham arikarśana । samam ācāryakaṁ tāta tava teṣāṁ ca me sadā ॥

अश्वत्थामा यथा मह्यं तथा श्वेतहयो मम । बहुना किं प्रलापेन यतो धर्मस्ततो जयः ॥

aśvatthāmā yathā mahyaṁ tathā śvetahayo mama । bahunā kiṁ pralāpena yato dharmas tato jayaḥ ॥

एवमुक्ते महाराज द्रोणेनामिततेजसा । व्याजहार ततो वाक्यं विदुरः सत्यसंगरः । पितुर्वदनमन्वीक्ष्य परिवृत्य च धर्मवित् ॥

evam ukte mahārāja droṇenāmitatejasā । vyājahāra tato vākyaṁ viduraḥ satyasaṁgaraḥ । pitur vadanam anvīkṣya parivr̥tya ca dharmavit ॥

देवव्रत निबोधेदं वचनं मम भाषतः । प्रनष्टः कौरवो वंशस्त्वयायं पुनरुद्धृतः ॥

devavrata nibodhedaṁ vacanaṁ mama bhāṣataḥ । pranaṣṭaḥ kauravo vaṁśas tvayāyaṁ punar uddhr̥taḥ ॥

तन्मे विलपमानस्य वचनं समुपेक्षसे । कोऽयं दुर्योधनो नाम कुलेऽस्मिन्कुलपांसनः ॥

tan me vilapamānasya vacanaṁ samupekṣase । ko ’yaṁ duryodhano nāma kule ’smin kulapāṁsanaḥ ॥

यस्य लोभाभिभूतस्य मतिं समनुवर्तसे । अनार्यस्याकृतज्ञस्य लोभोपहतचेतसः । अतिक्रामति यः शास्त्रं पितुर्धर्मार्थदर्शिनः ॥

yasya lobhābhibhūtasya matiṁ samanuvartase । anāryasyākr̥tajñasya lobhopahatacetasaḥ । atikrāmati yaḥ śāstraṁ pitur dharmārthadarśinaḥ ॥

एते नश्यन्ति कुरवो दुर्योधनकृतेन वै । यथा ते न प्रणश्येयुर्महाराज तथा कुरु ॥

ete naśyanti kuravo duryodhanakr̥tena vai । yathā te na praṇaśyeyur mahārāja tathā kuru ॥

मां चैव धृतराष्ट्रं च पूर्वमेव महाद्युते । चित्रकार इवालेख्यं कृत्वा मा स्म विनाशय । प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा यथा संहरते तथा ॥

māṁ caiva dhr̥tarāṣṭraṁ ca pūrvam eva mahādyute । citrakāra ivālekhyaṁ kr̥tvā mā sma vināśaya । prajāpatiḥ prajāḥ sr̥ṣṭvā yathā saṁharate tathā ॥

नोपेक्षस्व महाबाहो पश्यमानः कुलक्षयम् । अथ तेऽद्य मतिर्नष्टा विनाशे प्रत्युपस्थिते । वनं गच्छ मया सार्धं धृतराष्ट्रेण चैव ह ॥

nopekṣasva mahābāho paśyamānaḥ kulakṣayam । atha te ’dya matir naṣṭā vināśe pratyupasthite । vanaṁ gaccha mayā sārdhaṁ dhr̥tarāṣṭreṇa caiva ha ॥

बद्ध्वा वा निकृतिप्रज्ञं धार्तराष्ट्रं सुदुर्मतिम् । साध्विदं राज्यमद्यास्तु पाण्डवैरभिरक्षितम् ॥

baddhvā vā nikr̥tiprajñaṁ dhārtarāṣṭraṁ sudurmatim । sādhv idaṁ rājyam adyāstu pāṇḍavair abhirakṣitam ॥

प्रसीद राजशार्दूल विनाशो दृश्यते महान् । पाण्डवानां कुरूणां च राज्ञां चामिततेजसाम् ॥

prasīda rājaśārdūla vināśo dr̥śyate mahān । pāṇḍavānāṁ kurūṇāṁ ca rājñāṁ cāmitatejasām ॥

विररामैवमुक्त्वा तु विदुरो दीनमानसः । प्रध्यायमानः स तदा निःश्वसंश्च पुनः पुनः ॥

virarāmaivam uktvā tu viduro dīnamānasaḥ । pradhyāyamānaḥ sa tadā niḥśvasaṁś ca punaḥ punaḥ ॥

ततोऽथ राज्ञः सुबलस्य पुत्री; धर्मार्थयुक्तं कुलनाशभीता । दुर्योधनं पापमतिं नृशंसं; राज्ञां समक्षं सुतमाह कोपात् ॥

tato ’tha rājñaḥ subalasya putrī; dharmārthayuktaṁ kulanāśabhītā । duryodhanaṁ pāpamatiṁ nr̥śaṁsaṁ; rājñāṁ samakṣaṁ sutam āha kopāt ॥

ये पार्थिवा राजसभां प्रविष्टा; ब्रह्मर्षयो ये च सभासदोऽन्ये । शृण्वन्तु वक्ष्यामि तवापराधं; पापस्य सामात्यपरिच्छदस्य ॥

ye pārthivā rājasabhāṁ praviṣṭā; brahmarṣayo ye ca sabhāsado ’nye । śr̥ṇvantu vakṣyāmi tavāparādhaṁ; pāpasya sāmātyaparicchadasya ॥

राज्यं कुरूणामनुपूर्वभोग्यं; क्रमागतो नः कुलधर्म एषः । त्वं पापबुद्धेऽतिनृशंसकर्म;न्राज्यं कुरूणामनयाद्विहंसि ॥

rājyaṁ kurūṇām anupūrvabhogyaṁ; kramāgato naḥ kuladharma eṣaḥ । tvaṁ pāpabuddhe ’tinr̥śaṁsakarman; rājyaṁ kurūṇām anayād vihaṁsi ॥

राज्ये स्थितो धृतराष्ट्रो मनीषी; तस्यानुजो विदुरो दीर्घदर्शी । एतावतिक्रम्य कथं नृपत्वं; दुर्योधन प्रार्थयसेऽद्य मोहात् ॥

rājye sthito dhr̥tarāṣṭro manīṣī; tasyānujo viduro dīrghadarśī । etāv atikramya kathaṁ nr̥patvaṁ; duryodhana prārthayase ’dya mohāt ॥

राजा च क्षत्ता च महानुभावौ; भीष्मे स्थिते परवन्तौ भवेताम् । अयं तु धर्मज्ञतया महात्मा; न राज्यकामो नृवरो नदीजः ॥

rājā ca kṣattā ca mahānubhāvau; bhīṣme sthite paravantau bhavetām । ayaṁ tu dharmajñatayā mahātmā; na rājyakāmo nr̥varo nadījaḥ ॥

राज्यं तु पाण्डोरिदमप्रधृष्यं; तस्याद्य पुत्राः प्रभवन्ति नान्ये । राज्यं तदेतन्निखिलं पाण्डवानां; पैतामहं पुत्रपौत्रानुगामि ॥

rājyaṁ tu pāṇḍor idam apradhr̥ṣyaṁ; tasyādya putrāḥ prabhavanti nānye । rājyaṁ tad etan nikhilaṁ pāṇḍavānāṁ; paitāmahaṁ putrapautrānugāmi ॥

यद्वै ब्रूते कुरुमुख्यो महात्मा; देवव्रतः सत्यसंधो मनीषी । सर्वं तदस्माभिरहत्य धर्मं; ग्राह्यं स्वधर्मं परिपालयद्भिः ॥

yad vai brūte kurumukhyo mahātmā; devavrataḥ satyasaṁdho manīṣī । sarvaṁ tad asmābhir ahatya dharmaṁ; grāhyaṁ svadharmaṁ paripālayadbhiḥ ॥

अनुज्ञया चाथ महाव्रतस्य; ब्रूयान्नृपो यद्विदुरस्तथैव । कार्यं भवेत्तत्सुहृद्भिर्नियुज्य; धर्मं पुरस्कृत्य सुदीर्घकालम् ॥

anujñayā cātha mahāvratasya; brūyān nr̥po yad viduras tathaiva । kāryaṁ bhavet tat suhr̥dbhir niyujya; dharmaṁ puraskr̥tya sudīrghakālam ॥

न्यायागतं राज्यमिदं कुरूणां; युधिष्ठिरः शास्तु वै धर्मपुत्रः । प्रचोदितो धृतराष्ट्रेण राज्ञा; पुरस्कृतः शांतनवेन चैव ॥

nyāyāgataṁ rājyam idaṁ kurūṇāṁ; yudhiṣṭhiraḥ śāstu vai dharmaputraḥ । pracodito dhr̥tarāṣṭreṇa rājñā; puraskr̥taḥ śāṁtanavena caiva ॥