Adhyāya 147

वासुदेव उवाच । एवमुक्ते तु गान्धार्या धृतराष्ट्रो जनेश्वरः । दुर्योधनमुवाचेदं नृपमध्ये जनाधिप ॥

vāsudeva uvāca । evam ukte tu gāndhāryā dhr̥tarāṣṭro janeśvaraḥ । duryodhanam uvācedaṁ nr̥pamadhye janādhipa ॥

दुर्योधन निबोधेदं यत्त्वां वक्ष्यामि पुत्रक । तथा तत्कुरु भद्रं ते यद्यस्ति पितृगौरवम् ॥

duryodhana nibodhedaṁ yat tvāṁ vakṣyāmi putraka । tathā tat kuru bhadraṁ te yady asti pitr̥gauravam ॥

सोमः प्रजापतिः पूर्वं कुरूणां वंशवर्धनः । सोमाद्बभूव षष्ठो वै ययातिर्नहुषात्मजः ॥

somaḥ prajāpatiḥ pūrvaṁ kurūṇāṁ vaṁśavardhanaḥ । somād babhūva ṣaṣṭho vai yayātir nahuṣātmajaḥ ॥

तस्य पुत्रा बभूवुश्च पञ्च राजर्षिसत्तमाः । तेषां यदुर्महातेजा ज्येष्ठः समभवत्प्रभुः ॥

tasya putrā babhūvuś ca pañca rājarṣisattamāḥ । teṣāṁ yadur mahātejā jyeṣṭhaḥ samabhavat prabhuḥ ॥

पूरुर्यवीयांश्च ततो योऽस्माकं वंशवर्धनः । शर्मिष्ठायाः संप्रसूतो दुहितुर्वृषपर्वणः ॥

pūrur yavīyāṁś ca tato yo ’smākaṁ vaṁśavardhanaḥ । śarmiṣṭhāyāḥ saṁprasūto duhitur vr̥ṣaparvaṇaḥ ॥

यदुश्च भरतश्रेष्ठ देवयान्याः सुतोऽभवत् । दौहित्रस्तात शुक्रस्य काव्यस्यामिततेजसः ॥

yaduś ca bharataśreṣṭha devayānyāḥ suto ’bhavat । dauhitras tāta śukrasya kāvyasyāmitatejasaḥ ॥

यादवानां कुलकरो बलवान्वीर्यसंमतः । अवमेने स तु क्षत्रं दर्पपूर्णः सुमन्दधीः ॥

yādavānāṁ kulakaro balavān vīryasaṁmataḥ । avamene sa tu kṣatraṁ darpapūrṇaḥ sumandadhīḥ ॥

न चातिष्ठत्पितुः शास्त्रे बलदर्पविमोहितः । अवमेने च पितरं भ्रातॄंश्चाप्यपराजितः ॥

na cātiṣṭhat pituḥ śāstre baladarpavimohitaḥ । avamene ca pitaraṁ bhrātr̥̄ṁś cāpy aparājitaḥ ॥

पृथिव्यां चतुरन्तायां यदुरेवाभवद्बली । वशे कृत्वा स नृपतीनवसन्नागसाह्वये ॥

pr̥thivyāṁ caturantāyāṁ yadur evābhavad balī । vaśe kr̥tvā sa nr̥patīn avasan nāgasāhvaye ॥

तं पिता परमक्रुद्धो ययातिर्नहुषात्मजः । शशाप पुत्रं गान्धारे राज्याच्च व्यपरोपयत् ॥

taṁ pitā paramakruddho yayātir nahuṣātmajaḥ । śaśāpa putraṁ gāndhāre rājyāc ca vyaparopayat ॥

य चैनमन्ववर्तन्त भ्रातरो बलदर्पितम् । शशाप तानपि क्रुद्धो ययातिस्तनयानथ ॥

ya cainam anvavartanta bhrātaro baladarpitam । śaśāpa tān api kruddho yayātis tanayān atha ॥

यवीयांसं ततः पूरुं पुत्रं स्ववशवर्तिनम् । राज्ये निवेशयामास विधेयं नृपसत्तमः ॥

yavīyāṁsaṁ tataḥ pūruṁ putraṁ svavaśavartinam । rājye niveśayām āsa vidheyaṁ nr̥pasattamaḥ ॥

एवं ज्येष्ठोऽप्यथोत्सिक्तो न राज्यमभिजायते । यवीयांसोऽभिजायन्ते राज्यं वृद्धोपसेवया ॥

evaṁ jyeṣṭho ’py athotsikto na rājyam abhijāyate । yavīyāṁso ’bhijāyante rājyaṁ vr̥ddhopasevayā ॥

तथैव सर्वधर्मज्ञः पितुर्मम पितामहः । प्रतीपः पृथिवीपालस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः ॥

tathaiva sarvadharmajñaḥ pitur mama pitāmahaḥ । pratīpaḥ pr̥thivīpālas triṣu lokeṣu viśrutaḥ ॥

तस्य पार्थिवसिंहस्य राज्यं धर्मेण शासतः । त्रयः प्रजज्ञिरे पुत्रा देवकल्पा यशस्विनः ॥

tasya pārthivasiṁhasya rājyaṁ dharmeṇa śāsataḥ । trayaḥ prajajñire putrā devakalpā yaśasvinaḥ ॥

देवापिरभवज्ज्येष्ठो बाह्लीकस्तदनन्तरम् । तृतीयः शंतनुस्तात धृतिमान्मे पितामहः ॥

devāpir abhavaj jyeṣṭho bāhlīkas tadanantaram । tr̥tīyaḥ śaṁtanus tāta dhr̥timān me pitāmahaḥ ॥

देवापिस्तु महातेजास्त्वग्दोषी राजसत्तमः । धार्मिकः सत्यवादी च पितुः शुश्रूषणे रतः ॥

devāpis tu mahātejās tvagdoṣī rājasattamaḥ । dhārmikaḥ satyavādī ca pituḥ śuśrūṣaṇe rataḥ ॥

पौरजानपदानां च संमतः साधुसत्कृतः । सर्वेषां बालवृद्धानां देवापिर्हृदयंगमः ॥

paurajānapadānāṁ ca saṁmataḥ sādhusatkr̥taḥ । sarveṣāṁ bālavr̥ddhānāṁ devāpir hr̥dayaṁgamaḥ ॥

प्राज्ञश्च सत्यसंधश्च सर्वभूतहिते रतः । वर्तमानः पितुः शास्त्रे ब्राह्मणानां तथैव च ॥

prājñaś ca satyasaṁdhaś ca sarvabhūtahite rataḥ । vartamānaḥ pituḥ śāstre brāhmaṇānāṁ tathaiva ca ॥

बाह्लीकस्य प्रियो भ्राता शंतनोश्च महात्मनः । सौभ्रात्रं च परं तेषां सहितानां महात्मनाम् ॥

bāhlīkasya priyo bhrātā śaṁtanoś ca mahātmanaḥ । saubhrātraṁ ca paraṁ teṣāṁ sahitānāṁ mahātmanām ॥

अथ कालस्य पर्याये वृद्धो नृपतिसत्तमः । संभारानभिषेकार्थं कारयामास शास्त्रतः । मङ्गलानि च सर्वाणि कारयामास चाभिभूः ॥

atha kālasya paryāye vr̥ddho nr̥patisattamaḥ । saṁbhārān abhiṣekārthaṁ kārayām āsa śāstrataḥ । maṅgalāni ca sarvāṇi kārayām āsa cābhibhūḥ ॥

तं ब्राह्मणाश्च वृद्धाश्च पौरजानपदैः सह । सर्वे निवारयामासुर्देवापेरभिषेचनम् ॥

taṁ brāhmaṇāś ca vr̥ddhāś ca paurajānapadaiḥ saha । sarve nivārayām āsur devāper abhiṣecanam ॥

स तच्छ्रुत्वा तु नृपतिरभिषेकनिवारणम् । अश्रुकण्ठोऽभवद्राजा पर्यशोचत चात्मजम् ॥

sa tac chrutvā tu nr̥patir abhiṣekanivāraṇam । aśrukaṇṭho ’bhavad rājā paryaśocata cātmajam ॥

एवं वदान्यो धर्मज्ञः सत्यसंधश्च सोऽभवत् । प्रियः प्रजानामपि संस्त्वग्दोषेण प्रदूषितः ॥

evaṁ vadānyo dharmajñaḥ satyasaṁdhaś ca so ’bhavat । priyaḥ prajānām api saṁs tvagdoṣeṇa pradūṣitaḥ ॥

हीनाङ्गं पृथिवीपालं नाभिनन्दन्ति देवताः । इति कृत्वा नृपश्रेष्ठं प्रत्यषेधन्द्विजर्षभाः ॥

hīnāṅgaṁ pr̥thivīpālaṁ nābhinandanti devatāḥ । iti kr̥tvā nr̥paśreṣṭhaṁ pratyaṣedhan dvijarṣabhāḥ ॥

ततः प्रव्यथितात्मासौ पुत्रशोकसमन्वितः । ममार तं मृतं दृष्ट्वा देवापिः संश्रितो वनम् ॥

tataḥ pravyathitātmāsau putraśokasamanvitaḥ । mamāra taṁ mr̥taṁ dr̥ṣṭvā devāpiḥ saṁśrito vanam ॥

बाह्लीको मातुलकुले त्यक्त्वा राज्यं व्यवस्थितः । पितृभ्रातॄन्परित्यज्य प्राप्तवान्पुरमृद्धिमत् ॥

bāhlīko mātulakule tyaktvā rājyaṁ vyavasthitaḥ । pitr̥bhrātr̥̄n parityajya prāptavān puram r̥ddhimat ॥

बाह्लीकेन त्वनुज्ञातः शंतनुर्लोकविश्रुतः । पितर्युपरते राजन्राजा राज्यमकारयत् ॥

bāhlīkena tv anujñātaḥ śaṁtanur lokaviśrutaḥ । pitary uparate rājan rājā rājyam akārayat ॥

तथैवाहं मतिमता परिचिन्त्येह पाण्डुना । ज्येष्ठः प्रभ्रंशितो राज्याद्धीनाङ्ग इति भारत ॥

tathaivāhaṁ matimatā paricintyeha pāṇḍunā । jyeṣṭhaḥ prabhraṁśito rājyād dhīnāṅga iti bhārata ॥

पाण्डुस्तु राज्यं संप्राप्तः कनीयानपि सन्नृपः । विनाशे तस्य पुत्राणामिदं राज्यमरिंदम । मय्यभागिनि राज्याय कथं त्वं राज्यमिच्छसि ॥

pāṇḍus tu rājyaṁ saṁprāptaḥ kanīyān api san nr̥paḥ । vināśe tasya putrāṇām idaṁ rājyam ariṁdama । mayy abhāgini rājyāya kathaṁ tvaṁ rājyam icchasi ॥

युधिष्ठिरो राजपुत्रो महात्मा; न्यायागतं राज्यमिदं च तस्य । स कौरवस्यास्य जनस्य भर्ता; प्रशासिता चैव महानुभावः ॥

yudhiṣṭhiro rājaputro mahātmā; nyāyāgataṁ rājyam idaṁ ca tasya । sa kauravasyāsya janasya bhartā; praśāsitā caiva mahānubhāvaḥ ॥

स सत्यसंधः सतताप्रमत्तः; शास्त्रे स्थितो बन्धुजनस्य साधुः । प्रियः प्रजानां सुहृदानुकम्पी; जितेन्द्रियः साधुजनस्य भर्ता ॥

sa satyasaṁdhaḥ satatāpramattaḥ; śāstre sthito bandhujanasya sādhuḥ । priyaḥ prajānāṁ suhr̥dānukampī; jitendriyaḥ sādhujanasya bhartā ॥

क्षमा तितिक्षा दम आर्जवं च; सत्यव्रतत्वं श्रुतमप्रमादः । भूतानुकम्पा ह्यनुशासनं च; युधिष्ठिरे राजगुणाः समस्ताः ॥

kṣamā titikṣā dama ārjavaṁ ca; satyavratatvaṁ śrutam apramādaḥ । bhūtānukampā hy anuśāsanaṁ ca; yudhiṣṭhire rājaguṇāḥ samastāḥ ॥

अराजपुत्रस्त्वमनार्यवृत्तो; लुब्धस्तथा बन्धुषु पापबुद्धिः । क्रमागतं राज्यमिदं परेषां; हर्तुं कथं शक्ष्यसि दुर्विनीतः ॥

arājaputras tvam anāryavr̥tto; lubdhas tathā bandhuṣu pāpabuddhiḥ । kramāgataṁ rājyam idaṁ pareṣāṁ; hartuṁ kathaṁ śakṣyasi durvinītaḥ ॥

प्रयच्छ राज्यार्धमपेतमोहः; सवाहनं त्वं सपरिच्छदं च । ततोऽवशेषं तव जीवितस्य; सहानुजस्यैव भवेन्नरेन्द्र ॥

prayaccha rājyārdham apetamohaḥ; savāhanaṁ tvaṁ saparicchadaṁ ca । tato ’vaśeṣaṁ tava jīvitasya; sahānujasyaiva bhaven narendra ॥