Adhyāya 145

वैशंपायन उवाच । आगम्य हास्तिनपुरादुपप्लव्यमरिंदमः । पाण्डवानां यथावृत्तं केशवः सर्वमुक्तवान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । āgamya hāstinapurād upaplavyam ariṁdamaḥ । pāṇḍavānāṁ yathāvr̥ttaṁ keśavaḥ sarvam uktavān ॥

संभाष्य सुचिरं कालं मन्त्रयित्वा पुनः पुनः । स्वमेवावसथं शौरिर्विश्रामार्थं जगाम ह ॥

saṁbhāṣya suciraṁ kālaṁ mantrayitvā punaḥ punaḥ । svam evāvasathaṁ śaurir viśrāmārthaṁ jagāma ha ॥

विसृज्य सर्वान्नृपतीन्विराटप्रमुखांस्तदा । पाण्डवा भ्रातरः पञ्च भानावस्तंगते सति ॥

visr̥jya sarvān nr̥patīn virāṭapramukhāṁs tadā । pāṇḍavā bhrātaraḥ pañca bhānāv astaṁgate sati ॥

संध्यामुपास्य ध्यायन्तस्तमेव गतमानसाः । आनाय्य कृष्णं दाशार्हं पुनर्मन्त्रममन्त्रयन् ॥

saṁdhyām upāsya dhyāyantas tam eva gatamānasāḥ । ānāyya kr̥ṣṇaṁ dāśārhaṁ punar mantram amantrayan ॥

युधिष्ठिर उवाच । त्वया नागपुरं गत्वा सभायां धृतराष्ट्रजः । किमुक्तः पुण्डरीकाक्ष तन्नः शंसितुमर्हसि ॥

yudhiṣṭhira uvāca । tvayā nāgapuraṁ gatvā sabhāyāṁ dhr̥tarāṣṭrajaḥ । kim uktaḥ puṇḍarīkākṣa tan naḥ śaṁsitum arhasi ॥

वासुदेव उवाच । मया नागपुरं गत्वा सभायां धृतराष्ट्रजः । तथ्यं पथ्यं हितं चोक्तो न च गृह्णाति दुर्मतिः ॥

vāsudeva uvāca । mayā nāgapuraṁ gatvā sabhāyāṁ dhr̥tarāṣṭrajaḥ । tathyaṁ pathyaṁ hitaṁ cokto na ca gr̥hṇāti durmatiḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । तस्मिन्नुत्पथमापन्ने कुरुवृद्धः पितामहः । किमुक्तवान्हृषीकेश दुर्योधनममर्षणम् । आचार्यो वा महाबाहो भारद्वाजः किमब्रवीत् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । tasminn utpatham āpanne kuruvr̥ddhaḥ pitāmahaḥ । kim uktavān hr̥ṣīkeśa duryodhanam amarṣaṇam । ācāryo vā mahābāho bhāradvājaḥ kim abravīt ॥

पिता यवीयानस्माकं क्षत्ता धर्मभृतां वरः । पुत्रशोकाभिसंतप्तः किमाह धृतराष्ट्रजम् ॥

pitā yavīyān asmākaṁ kṣattā dharmabhr̥tāṁ varaḥ । putraśokābhisaṁtaptaḥ kim āha dhr̥tarāṣṭrajam ॥

किं च सर्वे नृपतयः सभायां ये समासते । उक्तवन्तो यथातत्त्वं तद्ब्रूहि त्वं जनार्दन ॥

kiṁ ca sarve nr̥patayaḥ sabhāyāṁ ye samāsate । uktavanto yathātattvaṁ tad brūhi tvaṁ janārdana ॥

उक्तवान्हि भवान्सर्वं वचनं कुरुमुख्ययोः । कामलोभाभिभूतस्य मन्दस्य प्राज्ञमानिनः ॥

uktavān hi bhavān sarvaṁ vacanaṁ kurumukhyayoḥ । kāmalobhābhibhūtasya mandasya prājñamāninaḥ ॥

अप्रियं हृदये मह्यं तन्न तिष्ठति केशव । तेषां वाक्यानि गोविन्द श्रोतुमिच्छाम्यहं विभो ॥

apriyaṁ hr̥daye mahyaṁ tan na tiṣṭhati keśava । teṣāṁ vākyāni govinda śrotum icchāmy ahaṁ vibho ॥

यथा च नाभिपद्येत कालस्तात तथा कुरु । भवान्हि नो गतिः कृष्ण भवान्नाथो भवान्गुरुः ॥

yathā ca nābhipadyeta kālas tāta tathā kuru । bhavān hi no gatiḥ kr̥ṣṇa bhavān nātho bhavān guruḥ ॥

वासुदेव उवाच । शृणु राजन्यथा वाक्यमुक्तो राजा सुयोधनः । मध्ये कुरूणां राजेन्द्र सभायां तन्निबोध मे ॥

vāsudeva uvāca । śr̥ṇu rājan yathā vākyam ukto rājā suyodhanaḥ । madhye kurūṇāṁ rājendra sabhāyāṁ tan nibodha me ॥

मया वै श्राविते वाक्ये जहास धृतराष्ट्रजः । अथ भीष्मः सुसंक्रुद्ध इदं वचनमब्रवीत् ॥

mayā vai śrāvite vākye jahāsa dhr̥tarāṣṭrajaḥ । atha bhīṣmaḥ susaṁkruddha idaṁ vacanam abravīt ॥

दुर्योधन निबोधेदं कुलार्थे यद्ब्रवीमि ते । तच्छ्रुत्वा राजशार्दूल स्वकुलस्य हितं कुरु ॥

duryodhana nibodhedaṁ kulārthe yad bravīmi te । tac chrutvā rājaśārdūla svakulasya hitaṁ kuru ॥

मम तात पिता राजञ्शंतनुर्लोकविश्रुतः । तस्याहमेक एवासं पुत्रः पुत्रवतां वरः ॥

mama tāta pitā rājañ śaṁtanur lokaviśrutaḥ । tasyāham eka evāsaṁ putraḥ putravatāṁ varaḥ ॥

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना द्वितीयः स्यात्कथं सुतः । एकपुत्रमपुत्रं वै प्रवदन्ति मनीषिणः ॥

tasya buddhiḥ samutpannā dvitīyaḥ syāt kathaṁ sutaḥ । ekaputram aputraṁ vai pravadanti manīṣiṇaḥ ॥

न चोच्छेदं कुलं यायाद्विस्तीर्येत कथं यशः । तस्याहमीप्सितं बुद्ध्वा कालीं मातरमावहम् ॥

na cocchedaṁ kulaṁ yāyād vistīryeta kathaṁ yaśaḥ । tasyāham īpsitaṁ buddhvā kālīṁ mātaram āvaham ॥

प्रतिज्ञां दुष्करां कृत्वा पितुरर्थे कुलस्य च । अराजा चोर्ध्वरेताश्च यथा सुविदितं तव । प्रतीतो निवसाम्येष प्रतिज्ञामनुपालयन् ॥

pratijñāṁ duṣkarāṁ kr̥tvā pitur arthe kulasya ca । arājā cordhvaretāś ca yathā suviditaṁ tava । pratīto nivasāmy eṣa pratijñām anupālayan ॥

तस्यां जज्ञे महाबाहुः श्रीमान्कुरुकुलोद्वहः । विचित्रवीर्यो धर्मात्मा कनीयान्मम पार्थिवः ॥

tasyāṁ jajñe mahābāhuḥ śrīmān kurukulodvahaḥ । vicitravīryo dharmātmā kanīyān mama pārthivaḥ ॥

स्वर्यातेऽहं पितरि तं स्वराज्ये संन्यवेशयम् । विचित्रवीर्यं राजानं भृत्यो भूत्वा ह्यधश्चरः ॥

svaryāte ’haṁ pitari taṁ svarājye saṁnyaveśayam । vicitravīryaṁ rājānaṁ bhr̥tyo bhūtvā hy adhaścaraḥ ॥

तस्याहं सदृशान्दारान्राजेन्द्र समुदावहम् । जित्वा पार्थिवसंघातमपि ते बहुशः श्रुतम् ॥

tasyāhaṁ sadr̥śān dārān rājendra samudāvaham । jitvā pārthivasaṁghātam api te bahuśaḥ śrutam ॥

ततो रामेण समरे द्वन्द्वयुद्धमुपागमम् । स हि रामभयादेभिर्नागरैर्विप्रवासितः । दारेष्वतिप्रसक्तश्च यक्ष्माणं समपद्यत ॥

tato rāmeṇa samare dvandvayuddham upāgamam । sa hi rāmabhayād ebhir nāgarair vipravāsitaḥ । dāreṣv atiprasaktaś ca yakṣmāṇaṁ samapadyata ॥

यदा त्वराजके राष्ट्रे न ववर्ष सुरेश्वरः । तदाभ्यधावन्मामेव प्रजाः क्षुद्भयपीडिताः ॥

yadā tv arājake rāṣṭre na vavarṣa sureśvaraḥ । tadābhyadhāvan mām eva prajāḥ kṣudbhayapīḍitāḥ ॥

प्रजा ऊचुः । उपक्षीणाः प्रजाः सर्वा राजा भव भवाय नः । ईतयो नुद भद्रं ते शंतनोः कुलवर्धन ॥

prajā ūcuḥ । upakṣīṇāḥ prajāḥ sarvā rājā bhava bhavāya naḥ । ītayo nuda bhadraṁ te śaṁtanoḥ kulavardhana ॥

पीड्यन्ते ते प्रजाः सर्वा व्याधिभिर्भृशदारुणैः । अल्पावशिष्टा गाङ्गेय ताः परित्रातुमर्हसि ॥

pīḍyante te prajāḥ sarvā vyādhibhir bhr̥śadāruṇaiḥ । alpāvaśiṣṭā gāṅgeya tāḥ paritrātum arhasi ॥

व्याधीन्प्रणुद्य वीर त्वं प्रजा धर्मेण पालय । त्वयि जीवति मा राष्ट्रं विनाशमुपगच्छतु ॥

vyādhīn praṇudya vīra tvaṁ prajā dharmeṇa pālaya । tvayi jīvati mā rāṣṭraṁ vināśam upagacchatu ॥

भीष्म उवाच । प्रजानां क्रोशतीनां वै नैवाक्षुभ्यत मे मनः । प्रतिज्ञां रक्षमाणस्य सद्वृत्तं स्मरतस्तथा ॥

bhīṣma uvāca । prajānāṁ krośatīnāṁ vai naivākṣubhyata me manaḥ । pratijñāṁ rakṣamāṇasya sadvr̥ttaṁ smaratas tathā ॥

ततः पौरा महाराज माता काली च मे शुभा । भृत्याः पुरोहिताचार्या ब्राह्मणाश्च बहुश्रुताः । मामूचुर्भृशसंतप्ता भव राजेति संततम् ॥

tataḥ paurā mahārāja mātā kālī ca me śubhā । bhr̥tyāḥ purohitācāryā brāhmaṇāś ca bahuśrutāḥ । mām ūcur bhr̥śasaṁtaptā bhava rājeti saṁtatam ॥

प्रतीपरक्षितं राष्ट्रं त्वां प्राप्य विनशिष्यति । स त्वमस्मद्धितार्थं वै राजा भव महामते ॥

pratīparakṣitaṁ rāṣṭraṁ tvāṁ prāpya vinaśiṣyati । sa tvam asmaddhitārthaṁ vai rājā bhava mahāmate ॥

इत्युक्तः प्राञ्जलिर्भूत्वा दुःखितो भृशमातुरः । तेभ्यो न्यवेदयं पुत्र प्रतिज्ञां पितृगौरवात् । ऊर्ध्वरेता ह्यराजा च कुलस्यार्थे पुनः पुनः ॥

ity uktaḥ prāñjalir bhūtvā duḥkhito bhr̥śam āturaḥ । tebhyo nyavedayaṁ putra pratijñāṁ pitr̥gauravāt । ūrdhvaretā hy arājā ca kulasyārthe punaḥ punaḥ ॥

ततोऽहं प्राञ्जलिर्भूत्वा मातरं संप्रसादयम् । नाम्ब शंतनुना जातः कौरवं वंशमुद्वहन् । प्रतिज्ञां वितथां कुर्यामिति राजन्पुनः पुनः ॥

tato ’haṁ prāñjalir bhūtvā mātaraṁ saṁprasādayam । nāmba śaṁtanunā jātaḥ kauravaṁ vaṁśam udvahan । pratijñāṁ vitathāṁ kuryām iti rājan punaḥ punaḥ ॥

विशेषतस्त्वदर्थं च धुरि मा मां नियोजय । अहं प्रेष्यश्च दासश्च तवाम्ब सुतवत्सले ॥

viśeṣatas tvadarthaṁ ca dhuri mā māṁ niyojaya । ahaṁ preṣyaś ca dāsaś ca tavāmba sutavatsale ॥

एवं तामनुनीयाहं मातरं जनमेव च । अयाचं भ्रातृदारेषु तदा व्यासं महामुनिम् ॥

evaṁ tām anunīyāhaṁ mātaraṁ janam eva ca । ayācaṁ bhrātr̥dāreṣu tadā vyāsaṁ mahāmunim ॥

सह मात्रा महाराज प्रसाद्य तमृषिं तदा । अपत्यार्थमयाचं वै प्रसादं कृतवांश्च सः । त्रीन्स पुत्रानजनयत्तदा भरतसत्तम ॥

saha mātrā mahārāja prasādya tam r̥ṣiṁ tadā । apatyārtham ayācaṁ vai prasādaṁ kr̥tavāṁś ca saḥ । trīn sa putrān ajanayat tadā bharatasattama ॥

अन्धः करणहीनेति न वै राजा पिता तव । राजा तु पाण्डुरभवन्महात्मा लोकविश्रुतः ॥

andhaḥ karaṇahīneti na vai rājā pitā tava । rājā tu pāṇḍur abhavan mahātmā lokaviśrutaḥ ॥

स राजा तस्य ते पुत्राः पितुर्दायाद्यहारिणः । मा तात कलहं कार्षी राज्यस्यार्धं प्रदीयताम् ॥

sa rājā tasya te putrāḥ pitur dāyādyahāriṇaḥ । mā tāta kalahaṁ kārṣī rājyasyārdhaṁ pradīyatām ॥

मयि जीवति राज्यं कः संप्रशासेत्पुमानिह । मावमंस्था वचो मह्यं शममिच्छामि वः सदा ॥

mayi jīvati rājyaṁ kaḥ saṁpraśāset pumān iha । māvamaṁsthā vaco mahyaṁ śamam icchāmi vaḥ sadā ॥

न विशेषोऽस्ति मे पुत्र त्वयि तेषु च पार्थिव । मतमेतत्पितुस्तुभ्यं गान्धार्या विदुरस्य च ॥

na viśeṣo ’sti me putra tvayi teṣu ca pārthiva । matam etat pitus tubhyaṁ gāndhāryā vidurasya ca ॥

श्रोतव्यं यदि वृद्धानां मातिशङ्कीर्वचो मम । नाशयिष्यसि मा सर्वमात्मानं पृथिवीं तथा ॥

śrotavyaṁ yadi vr̥ddhānāṁ mātiśaṅkīr vaco mama । nāśayiṣyasi mā sarvam ātmānaṁ pr̥thivīṁ tathā ॥