Adhyāya 141

संजय उवाच । केशवस्य तु तद्वाक्यं कर्णः श्रुत्वा हितं शुभम् । अब्रवीदभिसंपूज्य कृष्णं मधुनिषूदनम् । जानन्मां किं महाबाहो संमोहयितुमिच्छसि ॥

saṁjaya uvāca । keśavasya tu tad vākyaṁ karṇaḥ śrutvā hitaṁ śubham । abravīd abhisaṁpūjya kr̥ṣṇaṁ madhuniṣūdanam । jānan māṁ kiṁ mahābāho saṁmohayitum icchasi ॥

योऽयं पृथिव्याः कार्त्स्न्येन विनाशः समुपस्थितः । निमित्तं तत्र शकुनिरहं दुःशासनस्तथा । दुर्योधनश्च नृपतिर्धृतराष्ट्रसुतोऽभवत् ॥

yo ’yaṁ pr̥thivyāḥ kārtsnyena vināśaḥ samupasthitaḥ । nimittaṁ tatra śakunir ahaṁ duḥśāsanas tathā । duryodhanaś ca nr̥patir dhr̥tarāṣṭrasuto ’bhavat ॥

असंशयमिदं कृष्ण महद्युद्धमुपस्थितम् । पाण्डवानां कुरूणां च घोरं रुधिरकर्दमम् ॥

asaṁśayam idaṁ kr̥ṣṇa mahad yuddham upasthitam । pāṇḍavānāṁ kurūṇāṁ ca ghoraṁ rudhirakardamam ॥

राजानो राजपुत्राश्च दुर्योधनवशानुगाः । रणे शस्त्राग्निना दग्धाः प्राप्स्यन्ति यमसादनम् ॥

rājāno rājaputrāś ca duryodhanavaśānugāḥ । raṇe śastrāgninā dagdhāḥ prāpsyanti yamasādanam ॥

स्वप्ना हि बहवो घोरा दृश्यन्ते मधुसूदन । निमित्तानि च घोराणि तथोत्पाताः सुदारुणाः ॥

svapnā hi bahavo ghorā dr̥śyante madhusūdana । nimittāni ca ghorāṇi tathotpātāḥ sudāruṇāḥ ॥

पराजयं धार्तराष्ट्रे विजयं च युधिष्ठिरे । शंसन्त इव वार्ष्णेय विविधा लोमहर्षणाः ॥

parājayaṁ dhārtarāṣṭre vijayaṁ ca yudhiṣṭhire । śaṁsanta iva vārṣṇeya vividhā lomaharṣaṇāḥ ॥

प्राजापत्यं हि नक्षत्रं ग्रहस्तीक्ष्णो महाद्युतिः । शनैश्चरः पीडयति पीडयन्प्राणिनोऽधिकम् ॥

prājāpatyaṁ hi nakṣatraṁ grahas tīkṣṇo mahādyutiḥ । śanaiścaraḥ pīḍayati pīḍayan prāṇino ’dhikam ॥

कृत्वा चाङ्गारको वक्रं ज्येष्ठायां मधुसूदन । अनुराधां प्रार्थयते मैत्रं संशमयन्निव ॥

kr̥tvā cāṅgārako vakraṁ jyeṣṭhāyāṁ madhusūdana । anurādhāṁ prārthayate maitraṁ saṁśamayann iva ॥

नूनं महद्भयं कृष्ण कुरूणां समुपस्थितम् । विशेषेण हि वार्ष्णेय चित्रां पीडयते ग्रहः ॥

nūnaṁ mahad bhayaṁ kr̥ṣṇa kurūṇāṁ samupasthitam । viśeṣeṇa hi vārṣṇeya citrāṁ pīḍayate grahaḥ ॥

सोमस्य लक्ष्म व्यावृत्तं राहुरर्कमुपेष्यति । दिवश्चोल्काः पतन्त्येताः सनिर्घाताः सकम्पनाः ॥

somasya lakṣma vyāvr̥ttaṁ rāhur arkam upeṣyati । divaś colkāḥ patanty etāḥ sanirghātāḥ sakampanāḥ ॥

निष्टनन्ति च मातङ्गा मुञ्चन्त्यश्रूणि वाजिनः । पानीयं यवसं चापि नाभिनन्दन्ति माधव ॥

niṣṭananti ca mātaṅgā muñcanty aśrūṇi vājinaḥ । pānīyaṁ yavasaṁ cāpi nābhinandanti mādhava ॥

प्रादुर्भूतेषु चैतेषु भयमाहुरुपस्थितम् । निमित्तेषु महाबाहो दारुणं प्राणिनाशनम् ॥

prādurbhūteṣu caiteṣu bhayam āhur upasthitam । nimitteṣu mahābāho dāruṇaṁ prāṇināśanam ॥

अल्पे भुक्ते पुरीषं च प्रभूतमिह दृश्यते । वाजिनां वारणानां च मनुष्याणां च केशव ॥

alpe bhukte purīṣaṁ ca prabhūtam iha dr̥śyate । vājināṁ vāraṇānāṁ ca manuṣyāṇāṁ ca keśava ॥

धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु सर्वेषु मधुसूदन । पराभवस्य तल्लिङ्गमिति प्राहुर्मनीषिणः ॥

dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu sarveṣu madhusūdana । parābhavasya tal liṅgam iti prāhur manīṣiṇaḥ ॥

प्रहृष्टं वाहनं कृष्ण पाण्डवानां प्रचक्षते । प्रदक्षिणा मृगाश्चैव तत्तेषां जयलक्षणम् ॥

prahr̥ṣṭaṁ vāhanaṁ kr̥ṣṇa pāṇḍavānāṁ pracakṣate । pradakṣiṇā mr̥gāś caiva tat teṣāṁ jayalakṣaṇam ॥

अपसव्या मृगाः सर्वे धार्तराष्ट्रस्य केशव । वाचश्चाप्यशरीरिण्यस्तत्पराभवलक्षणम् ॥

apasavyā mr̥gāḥ sarve dhārtarāṣṭrasya keśava । vācaś cāpy aśarīriṇyas tat parābhavalakṣaṇam ॥

मयूराः पुष्पशकुना हंसाः सारसचातकाः । जीवं जीवकसंघाश्चाप्यनुगच्छन्ति पाण्डवान् ॥

mayūrāḥ puṣpaśakunā haṁsāḥ sārasacātakāḥ । jīvaṁ jīvakasaṁghāś cāpy anugacchanti pāṇḍavān ॥

गृध्राः काका बडाः श्येना यातुधानाः शलावृकाः । मक्षिकाणां च संघाता अनुगच्छन्ति कौरवान् ॥

gr̥dhrāḥ kākā baḍāḥ śyenā yātudhānāḥ śalāvr̥kāḥ । makṣikāṇāṁ ca saṁghātā anugacchanti kauravān ॥

धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु भेरीणां नास्ति निस्वनः । अनाहताः पाण्डवानां नदन्ति पटहाः किल ॥

dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu bherīṇāṁ nāsti nisvanaḥ । anāhatāḥ pāṇḍavānāṁ nadanti paṭahāḥ kila ॥

उदपानाश्च नर्दन्ति यथा गोवृषभास्तथा । धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु तत्पराभवलक्षणम् ॥

udapānāś ca nardanti yathā govr̥ṣabhās tathā । dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu tat parābhavalakṣaṇam ॥

मांसशोणितवर्षं च वृष्टं देवेन माधव । तथा गन्धर्वनगरं भानुमन्तमुपस्थितम् । सप्राकारं सपरिखं सवप्रं चारुतोरणम् ॥

māṁsaśoṇitavarṣaṁ ca vr̥ṣṭaṁ devena mādhava । tathā gandharvanagaraṁ bhānumantam upasthitam । saprākāraṁ saparikhaṁ savapraṁ cārutoraṇam ॥

कृष्णश्च परिघस्तत्र भानुमावृत्य तिष्ठति । उदयास्तमये संध्ये वेदयानो महद्भयम् । एका सृग्वाशते घोरं तत्पराभवलक्षणम् ॥

kr̥ṣṇaś ca parighas tatra bhānum āvr̥tya tiṣṭhati । udayāstamaye saṁdhye vedayāno mahad bhayam । ekā sr̥g vāśate ghoraṁ tat parābhavalakṣaṇam ॥

कृष्णग्रीवाश्च शकुना लम्बमाना भयानकाः । संध्यामभिमुखा यान्ति तत्पराभवलक्षणम् ॥

kr̥ṣṇagrīvāś ca śakunā lambamānā bhayānakāḥ । saṁdhyām abhimukhā yānti tat parābhavalakṣaṇam ॥

ब्राह्मणान्प्रथमं द्वेष्टि गुरूंश्च मधुसूदन । भृत्यान्भक्तिमतश्चापि तत्पराभवलक्षणम् ॥

brāhmaṇān prathamaṁ dveṣṭi gurūṁś ca madhusūdana । bhr̥tyān bhaktimataś cāpi tat parābhavalakṣaṇam ॥

पूर्वा दिग्लोहिताकारा शस्त्रवर्णा च दक्षिणा । आमपात्रप्रतीकाशा पश्चिमा मधुसूदन ॥

pūrvā dig lohitākārā śastravarṇā ca dakṣiṇā । āmapātrapratīkāśā paścimā madhusūdana ॥

प्रदीप्ताश्च दिशः सर्वा धार्तराष्ट्रस्य माधव । महद्भयं वेदयन्ति तस्मिन्नुत्पातलक्षणे ॥

pradīptāś ca diśaḥ sarvā dhārtarāṣṭrasya mādhava । mahad bhayaṁ vedayanti tasminn utpātalakṣaṇe ॥

सहस्रपादं प्रासादं स्वप्नान्ते स्म युधिष्ठिरः । अधिरोहन्मया दृष्टः सह भ्रातृभिरच्युत ॥

sahasrapādaṁ prāsādaṁ svapnānte sma yudhiṣṭhiraḥ । adhirohan mayā dr̥ṣṭaḥ saha bhrātr̥bhir acyuta ॥

श्वेतोष्णीषाश्च दृश्यन्ते सर्वे ते शुक्लवाससः । आसनानि च शुभ्राणि सर्वेषामुपलक्षये ॥

śvetoṣṇīṣāś ca dr̥śyante sarve te śuklavāsasaḥ । āsanāni ca śubhrāṇi sarveṣām upalakṣaye ॥

तव चापि मया कृष्ण स्वप्नान्ते रुधिराविला । आन्त्रेण पृथिवी दृष्टा परिक्षिप्ता जनार्दन ॥

tava cāpi mayā kr̥ṣṇa svapnānte rudhirāvilā । āntreṇa pr̥thivī dr̥ṣṭā parikṣiptā janārdana ॥

अस्थिसंचयमारूढश्चामितौजा युधिष्ठिरः । सुवर्णपात्र्यां संहृष्टो भुक्तवान्घृतपायसम् ॥

asthisaṁcayam ārūḍhaś cāmitaujā yudhiṣṭhiraḥ । suvarṇapātryāṁ saṁhr̥ṣṭo bhuktavān ghr̥tapāyasam ॥

युधिष्ठिरो मया दृष्टो ग्रसमानो वसुंधराम् । त्वया दत्तामिमां व्यक्तं भोक्ष्यते स वसुंधराम् ॥

yudhiṣṭhiro mayā dr̥ṣṭo grasamāno vasuṁdharām । tvayā dattām imāṁ vyaktaṁ bhokṣyate sa vasuṁdharām ॥

उच्चं पर्वतमारूढो भीमकर्मा वृकोदरः । गदापाणिर्नरव्याघ्रो वीक्षन्निव महीमिमाम् ॥

uccaṁ parvatam ārūḍho bhīmakarmā vr̥kodaraḥ । gadāpāṇir naravyāghro vīkṣann iva mahīm imām ॥

क्षपयिष्यति नः सर्वान्स सुव्यक्तं महारणे । विदितं मे हृषीकेश यतो धर्मस्ततो जयः ॥

kṣapayiṣyati naḥ sarvān sa suvyaktaṁ mahāraṇe । viditaṁ me hr̥ṣīkeśa yato dharmas tato jayaḥ ॥

पाण्डुरं गजमारूढो गाण्डीवी स धनंजयः । त्वया सार्धं हृषीकेश श्रिया परमया ज्वलन् ॥

pāṇḍuraṁ gajam ārūḍho gāṇḍīvī sa dhanaṁjayaḥ । tvayā sārdhaṁ hr̥ṣīkeśa śriyā paramayā jvalan ॥

यूयं सर्वान्वधिष्यध्वं तत्र मे नास्ति संशयः । पार्थिवान्समरे कृष्ण दुर्योधनपुरोगमान् ॥

yūyaṁ sarvān vadhiṣyadhvaṁ tatra me nāsti saṁśayaḥ । pārthivān samare kr̥ṣṇa duryodhanapurogamān ॥

नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथः । शुद्धकेयूरकण्ठत्राः शुक्लमाल्याम्बरावृताः ॥

nakulaḥ sahadevaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ । śuddhakeyūrakaṇṭhatrāḥ śuklamālyāmbarāvr̥tāḥ ॥

अधिरूढा नरव्याघ्रा नरवाहनमुत्तमम् । त्रय एते महामात्राः पाण्डुरच्छत्रवाससः ॥

adhirūḍhā naravyāghrā naravāhanam uttamam । traya ete mahāmātrāḥ pāṇḍuracchatravāsasaḥ ॥

श्वेतोष्णीषाश्च दृश्यन्ते त्रय एव जनार्दन । धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु तान्विजानीहि केशव ॥

śvetoṣṇīṣāś ca dr̥śyante traya eva janārdana । dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu tān vijānīhi keśava ॥

अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः । रक्तोष्णीषाश्च दृश्यन्ते सर्वे माधव पार्थिवाः ॥

aśvatthāmā kr̥paś caiva kr̥tavarmā ca sātvataḥ । raktoṣṇīṣāś ca dr̥śyante sarve mādhava pārthivāḥ ॥

उष्ट्रयुक्तं समारूढौ भीष्मद्रोणौ जनार्दन । मया सार्धं महाबाहो धार्तराष्ट्रेण चाभिभो ॥

uṣṭrayuktaṁ samārūḍhau bhīṣmadroṇau janārdana । mayā sārdhaṁ mahābāho dhārtarāṣṭreṇa cābhibho ॥

अगस्त्यशास्तां च दिशं प्रयाताः स्म जनार्दन । अचिरेणैव कालेन प्राप्स्यामो यमसादनम् ॥

agastyaśāstāṁ ca diśaṁ prayātāḥ sma janārdana । acireṇaiva kālena prāpsyāmo yamasādanam ॥

अहं चान्ये च राजानो यच्च तत्क्षत्रमण्डलम् । गाण्डीवाग्निं प्रवेक्ष्याम इति मे नास्ति संशयः ॥

ahaṁ cānye ca rājāno yac ca tat kṣatramaṇḍalam । gāṇḍīvāgniṁ pravekṣyāma iti me nāsti saṁśayaḥ ॥

कृष्ण उवाच । उपस्थितविनाशेयं नूनमद्य वसुंधरा । तथा हि मे वचः कर्ण नोपैति हृदयं तव ॥

kr̥ṣṇa uvāca । upasthitavināśeyaṁ nūnam adya vasuṁdharā । tathā hi me vacaḥ karṇa nopaiti hr̥dayaṁ tava ॥

सर्वेषां तात भूतानां विनाशे समुपस्थिते । अनयो नयसंकाशो हृदयान्नापसर्पति ॥

sarveṣāṁ tāta bhūtānāṁ vināśe samupasthite । anayo nayasaṁkāśo hr̥dayān nāpasarpati ॥

कर्ण उवाच । अपि त्वा कृष्ण पश्याम जीवन्तोऽस्मान्महारणात् । समुत्तीर्णा महाबाहो वीरक्षयविनाशनात् ॥

karṇa uvāca । api tvā kr̥ṣṇa paśyāma jīvanto ’smān mahāraṇāt । samuttīrṇā mahābāho vīrakṣayavināśanāt ॥

अथ वा संगमः कृष्ण स्वर्गे नो भविता ध्रुवम् । तत्रेदानीं समेष्यामः पुनः सार्धं त्वयानघ ॥

atha vā saṁgamaḥ kr̥ṣṇa svarge no bhavitā dhruvam । tatredānīṁ sameṣyāmaḥ punaḥ sārdhaṁ tvayānagha ॥

संजय उवाच । इत्युक्त्वा माधवं कर्णः परिष्वज्य च पीडितम् । विसर्जितः केशवेन रथोपस्थादवातरत् ॥

saṁjaya uvāca । ity uktvā mādhavaṁ karṇaḥ pariṣvajya ca pīḍitam । visarjitaḥ keśavena rathopasthād avātarat ॥

ततः स्वरथमास्थाय जाम्बूनदविभूषितम् । सहास्माभिर्निववृते राधेयो दीनमानसः ॥

tataḥ svaratham āsthāya jāmbūnadavibhūṣitam । sahāsmābhir nivavr̥te rādheyo dīnamānasaḥ ॥

ततः शीघ्रतरं प्रायात्केशवः सहसात्यकिः । पुनरुच्चारयन्वाणीं याहि याहीति सारथिम् ॥

tataḥ śīghrataraṁ prāyāt keśavaḥ sahasātyakiḥ । punar uccārayan vāṇīṁ yāhi yāhīti sārathim ॥