Adhyāya 142

वैशंपायन उवाच । असिद्धानुनये कृष्णे कुरुभ्यः पाण्डवान्गते । अभिगम्य पृथां क्षत्ता शनैः शोचन्निवाब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । asiddhānunaye kr̥ṣṇe kurubhyaḥ pāṇḍavān gate । abhigamya pr̥thāṁ kṣattā śanaiḥ śocann ivābravīt ॥

जानासि मे जीवपुत्रे भावं नित्यमनुग्रहे । क्रोशतो न च गृह्णीते वचनं मे सुयोधनः ॥

jānāsi me jīvaputre bhāvaṁ nityam anugrahe । krośato na ca gr̥hṇīte vacanaṁ me suyodhanaḥ ॥

उपपन्नो ह्यसौ राजा चेदिपाञ्चालकेकयैः । भीमार्जुनाभ्यां कृष्णेन युयुधानयमैरपि ॥

upapanno hy asau rājā cedipāñcālakekayaiḥ । bhīmārjunābhyāṁ kr̥ṣṇena yuyudhānayamair api ॥

उपप्लव्ये निविष्टोऽपि धर्ममेव युधिष्ठिरः । काङ्क्षते ज्ञातिसौहार्दाद्बलवान्दुर्बलो यथा ॥

upaplavye niviṣṭo ’pi dharmam eva yudhiṣṭhiraḥ । kāṅkṣate jñātisauhārdād balavān durbalo yathā ॥

राजा तु धृतराष्ट्रोऽयं वयोवृद्धो न शाम्यति । मत्तः पुत्रमदेनैव विधर्मे पथि वर्तते ॥

rājā tu dhr̥tarāṣṭro ’yaṁ vayovr̥ddho na śāmyati । mattaḥ putramadenaiva vidharme pathi vartate ॥

जयद्रथस्य कर्णस्य तथा दुःशासनस्य च । सौबलस्य च दुर्बुद्ध्या मिथोभेदः प्रवर्तते ॥

jayadrathasya karṇasya tathā duḥśāsanasya ca । saubalasya ca durbuddhyā mithobhedaḥ pravartate ॥

अधर्मेण हि धर्मिष्ठं हृतं वै राज्यमीदृशम् । येषां तेषामयं धर्मः सानुबन्धो भविष्यति ॥

adharmeṇa hi dharmiṣṭhaṁ hr̥taṁ vai rājyam īdr̥śam । yeṣāṁ teṣām ayaṁ dharmaḥ sānubandho bhaviṣyati ॥

ह्रियमाणे बलाद्धर्मे कुरुभिः को न संज्वरेत् । असाम्ना केशवे याते समुद्योक्ष्यन्ति पाण्डवाः ॥

hriyamāṇe balād dharme kurubhiḥ ko na saṁjvaret । asāmnā keśave yāte samudyokṣyanti pāṇḍavāḥ ॥

ततः कुरूणामनयो भविता वीरनाशनः । चिन्तयन्न लभे निद्रामहःसु च निशासु च ॥

tataḥ kurūṇām anayo bhavitā vīranāśanaḥ । cintayan na labhe nidrām ahaḥsu ca niśāsu ca ॥

श्रुत्वा तु कुन्ती तद्वाक्यमर्थकामेन भाषितम् । अनिष्टनन्ती दुःखार्ता मनसा विममर्श ह ॥

śrutvā tu kuntī tad vākyam arthakāmena bhāṣitam । aniṣṭanantī duḥkhārtā manasā vimamarśa ha ॥

धिगस्त्वर्थं यत्कृतेऽयं महाञ्ज्ञातिवधे क्षयः । वर्त्स्यते सुहृदां ह्येषां युद्धेऽस्मिन्वै पराभवः ॥

dhig astv arthaṁ yatkr̥te ’yaṁ mahāñ jñātivadhe kṣayaḥ । vartsyate suhr̥dāṁ hy eṣāṁ yuddhe ’smin vai parābhavaḥ ॥

पाण्डवाश्चेदिपाञ्चाला यादवाश्च समागताः । भारतैर्यदि योत्स्यन्ति किं नु दुःखमतः परम् ॥

pāṇḍavāś cedipāñcālā yādavāś ca samāgatāḥ । bhāratair yadi yotsyanti kiṁ nu duḥkham ataḥ param ॥

पश्ये दोषं ध्रुवं युद्धे तथा युद्धे पराभवम् । अधनस्य मृतं श्रेयो न हि ज्ञातिक्षये जयः ॥

paśye doṣaṁ dhruvaṁ yuddhe tathā yuddhe parābhavam । adhanasya mr̥taṁ śreyo na hi jñātikṣaye jayaḥ ॥

पितामहः शांतनव आचार्यश्च युधां पतिः । कर्णश्च धार्तराष्ट्रार्थं वर्धयन्ति भयं मम ॥

pitāmahaḥ śāṁtanava ācāryaś ca yudhāṁ patiḥ । karṇaś ca dhārtarāṣṭrārthaṁ vardhayanti bhayaṁ mama ॥

नाचार्यः कामवाञ्शिष्यैर्द्रोणो युध्येत जातु चित् । पाण्डवेषु कथं हार्दं कुर्यान्न च पितामहः ॥

nācāryaḥ kāmavāñ śiṣyair droṇo yudhyeta jātu cit । pāṇḍaveṣu kathaṁ hārdaṁ kuryān na ca pitāmahaḥ ॥

अयं त्वेको वृथादृष्टिर्धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः । मोहानुवर्ती सततं पापो द्वेष्टि च पाण्डवान् ॥

ayaṁ tv eko vr̥thādr̥ṣṭir dhārtarāṣṭrasya durmateḥ । mohānuvartī satataṁ pāpo dveṣṭi ca pāṇḍavān ॥

महत्यनर्थे निर्बन्धी बलवांश्च विशेषतः । कर्णः सदा पाण्डवानां तन्मे दहति सांप्रतम् ॥

mahaty anarthe nirbandhī balavāṁś ca viśeṣataḥ । karṇaḥ sadā pāṇḍavānāṁ tan me dahati sāṁpratam ॥

आशंसे त्वद्य कर्णस्य मनोऽहं पाण्डवान्प्रति । प्रसादयितुमासाद्य दर्शयन्ती यथातथम् ॥

āśaṁse tv adya karṇasya mano ’haṁ pāṇḍavān prati । prasādayitum āsādya darśayantī yathātatham ॥

तोषितो भगवान्यत्र दुर्वासा मे वरं ददौ । आह्वानं देवसंयुक्तं वसन्त्याः पितृवेश्मनि ॥

toṣito bhagavān yatra durvāsā me varaṁ dadau । āhvānaṁ devasaṁyuktaṁ vasantyāḥ pitr̥veśmani ॥

साहमन्तःपुरे राज्ञः कुन्तिभोजपुरस्कृता । चिन्तयन्ती बहुविधं हृदयेन विदूयता ॥

sāham antaḥpure rājñaḥ kuntibhojapuraskr̥tā । cintayantī bahuvidhaṁ hr̥dayena vidūyatā ॥

बलाबलं च मन्त्राणां ब्राह्मणस्य च वाग्बलम् । स्त्रीभावाद्बालभावाच्च चिन्तयन्ती पुनः पुनः ॥

balābalaṁ ca mantrāṇāṁ brāhmaṇasya ca vāgbalam । strībhāvād bālabhāvāc ca cintayantī punaḥ punaḥ ॥

धात्र्या विश्रब्धया गुप्ता सखीजनवृता तदा । दोषं परिहरन्ती च पितुश्चारित्ररक्षिणी ॥

dhātryā viśrabdhayā guptā sakhījanavr̥tā tadā । doṣaṁ pariharantī ca pituś cāritrarakṣiṇī ॥

कथं नु सुकृतं मे स्यान्नापराधवती कथम् । भवेयमिति संचिन्त्य ब्राह्मणं तं नमस्य च ॥

kathaṁ nu sukr̥taṁ me syān nāparādhavatī katham । bhaveyam iti saṁcintya brāhmaṇaṁ taṁ namasya ca ॥

कौतूहलात्तु तं लब्ध्वा बालिश्यादाचरं तदा । कन्या सती देवमर्कमासादयमहं ततः ॥

kautūhalāt tu taṁ labdhvā bāliśyād ācaraṁ tadā । kanyā satī devam arkam āsādayam ahaṁ tataḥ ॥

योऽसौ कानीनगर्भो मे पुत्रवत्परिवर्तितः । कस्मान्न कुर्याद्वचनं पथ्यं भ्रातृहितं तथा ॥

yo ’sau kānīnagarbho me putravat parivartitaḥ । kasmān na kuryād vacanaṁ pathyaṁ bhrātr̥hitaṁ tathā ॥

इति कुन्ती विनिश्चित्य कार्यं निश्चितमुत्तमम् । कार्यार्थमभिनिर्याय ययौ भागीरथीं प्रति ॥

iti kuntī viniścitya kāryaṁ niścitam uttamam । kāryārtham abhiniryāya yayau bhāgīrathīṁ prati ॥

आत्मजस्य ततस्तस्य घृणिनः सत्यसङ्गिनः । गङ्गातीरे पृथाशृण्वदुपाध्ययननिस्वनम् ॥

ātmajasya tatas tasya ghr̥ṇinaḥ satyasaṅginaḥ । gaṅgātīre pr̥thāśr̥ṇvad upādhyayananisvanam ॥

प्राङ्मुखस्योर्ध्वबाहोः सा पर्यतिष्ठत पृष्ठतः । जप्यावसानं कार्यार्थं प्रतीक्षन्ती तपस्विनी ॥

prāṅmukhasyordhvabāhoḥ sā paryatiṣṭhata pr̥ṣṭhataḥ । japyāvasānaṁ kāryārthaṁ pratīkṣantī tapasvinī ॥

अतिष्ठत्सूर्यतापार्ता कर्णस्योत्तरवाससि । कौरव्यपत्नी वार्ष्णेयी पद्ममालेव शुष्यती ॥

atiṣṭhat sūryatāpārtā karṇasyottaravāsasi । kauravyapatnī vārṣṇeyī padmamāleva śuṣyatī ॥

आ पृष्ठतापाज्जप्त्वा स परिवृत्य यतव्रतः । दृष्ट्वा कुन्तीमुपातिष्ठदभिवाद्य कृताञ्जलिः । यथान्यायं महातेजा मानी धर्मभृतां वरः ॥

ā pr̥ṣṭhatāpāj japtvā sa parivr̥tya yatavrataḥ । dr̥ṣṭvā kuntīm upātiṣṭhad abhivādya kr̥tāñjaliḥ । yathānyāyaṁ mahātejā mānī dharmabhr̥tāṁ varaḥ ॥