Adhyāya 134

मातोवाच । नैव राज्ञा दरः कार्यो जातु कस्यांचिदापदि । अथ चेदपि दीर्णः स्यान्नैव वर्तेत दीर्णवत् ॥

mātovāca । naiva rājñā daraḥ kāryo jātu kasyāṁ cid āpadi । atha ced api dīrṇaḥ syān naiva varteta dīrṇavat ॥

दीर्णं हि दृष्ट्वा राजानं सर्वमेवानुदीर्यते । राष्ट्रं बलममात्याश्च पृथक्कुर्वन्ति ते मतिम् ॥

dīrṇaṁ hi dr̥ṣṭvā rājānaṁ sarvam evānudīryate । rāṣṭraṁ balam amātyāś ca pr̥thak kurvanti te matim ॥

शत्रूनेके प्रपद्यन्ते प्रजहत्यपरे पुनः । अन्वेके प्रजिहीर्षन्ति ये पुरस्ताद्विमानिताः ॥

śatrūn eke prapadyante prajahaty apare punaḥ । anv eke prajihīrṣanti ye purastād vimānitāḥ ॥

य एवात्यन्तसुहृदस्त एनं पर्युपासते । अशक्तयः स्वस्तिकामा बद्धवत्सा इडा इव । शोचन्तमनुशोचन्ति प्रतीतानिव बान्धवान् ॥

ya evātyantasuhr̥das ta enaṁ paryupāsate । aśaktayaḥ svastikāmā baddhavatsā iḍā iva । śocantam anuśocanti pratītān iva bāndhavān ॥

अपि ते पूजिताः पूर्वमपि ते सुहृदो मताः । ये राष्ट्रमभिमन्यन्ते राज्ञो व्यसनमीयुषः । मा दीदरस्त्वं सुहृदो मा त्वां दीर्णं प्रहासिषुः ॥

api te pūjitāḥ pūrvam api te suhr̥do matāḥ । ye rāṣṭram abhimanyante rājño vyasanam īyuṣaḥ । mā dīdaras tvaṁ suhr̥do mā tvāṁ dīrṇaṁ prahāsiṣuḥ ॥

प्रभावं पौरुषं बुद्धिं जिज्ञासन्त्या मया तव । उल्लपन्त्या समाश्वासं बलवानिव दुर्बलम् ॥

prabhāvaṁ pauruṣaṁ buddhiṁ jijñāsantyā mayā tava । ullapantyā samāśvāsaṁ balavān iva durbalam ॥

यद्येतत्संविजानासि यदि सम्यग्ब्रवीम्यहम् । कृत्वासौम्यमिवात्मानं जयायोत्तिष्ठ संजय ॥

yady etat saṁvijānāsi yadi samyag bravīmy aham । kr̥tvāsaumyam ivātmānaṁ jayāyottiṣṭha saṁjaya ॥

अस्ति नः कोशनिचयो महानविदितस्तव । तमहं वेद नान्यस्तमुपसंपादयामि ते ॥

asti naḥ kośanicayo mahān aviditas tava । tam ahaṁ veda nānyas tam upasaṁpādayāmi te ॥

सन्ति नैकशता भूयः सुहृदस्तव संजय । सुखदुःखसहा वीर शतार्हा अनिवर्तिनः ॥

santi naikaśatā bhūyaḥ suhr̥das tava saṁjaya । sukhaduḥkhasahā vīra śatārhā anivartinaḥ ॥

तादृशा हि सहाया वै पुरुषस्य बुभूषतः । ईषदुज्जिहतः किंचित्सचिवाः शत्रुकर्शनाः ॥

tādr̥śā hi sahāyā vai puruṣasya bubhūṣataḥ । īṣad ujjihataḥ kiṁ cit sacivāḥ śatrukarśanāḥ ॥

पुत्र उवाच । कस्य त्वीदृशकं वाक्यं श्रुत्वापि स्वल्पचेतसः । तमो न व्यपहन्येत सुचित्रार्थपदाक्षरम् ॥

putra uvāca । kasya tv īdr̥śakaṁ vākyaṁ śrutvāpi svalpacetasaḥ । tamo na vyapahanyeta sucitrārthapadākṣaram ॥

उदके धूरियं धार्या सर्तव्यं प्रवणे मया । यस्य मे भवती नेत्री भविष्यद्भूतदर्शिनी ॥

udake dhūr iyaṁ dhāryā sartavyaṁ pravaṇe mayā । yasya me bhavatī netrī bhaviṣyad bhūtadarśinī ॥

अहं हि वचनं त्वत्तः शुश्रूषुरपरापरम् । किंचित्किंचित्प्रतिवदंस्तूष्णीमासं मुहुर्मुहुः ॥

ahaṁ hi vacanaṁ tvattaḥ śuśrūṣur aparāparam । kiṁ cit kiṁ cit prativadaṁs tūṣṇīm āsaṁ muhur muhuḥ ॥

अतृप्यन्नमृतस्येव कृच्छ्राल्लब्धस्य बान्धवात् । उद्यच्छाम्येष शत्रूणां नियमाय जयाय च ॥

atr̥pyann amr̥tasyeva kr̥cchrāl labdhasya bāndhavāt । udyacchāmy eṣa śatrūṇāṁ niyamāya jayāya ca ॥

कुन्त्युवाच । सदश्व इव स क्षिप्तः प्रणुन्नो वाक्यसायकैः । तच्चकार तथा सर्वं यथावदनुशासनम् ॥

kunty uvāca । sadaśva iva sa kṣiptaḥ praṇunno vākyasāyakaiḥ । tac cakāra tathā sarvaṁ yathāvad anuśāsanam ॥

इदमुद्धर्षणं भीमं तेजोवर्धनमुत्तमम् । राजानं श्रावयेन्मन्त्री सीदन्तं शत्रुपीडितम् ॥

idam uddharṣaṇaṁ bhīmaṁ tejovardhanam uttamam । rājānaṁ śrāvayen mantrī sīdantaṁ śatrupīḍitam ॥

जयो नामेतिहासोऽयं श्रोतव्यो विजिगीषुणा । महीं विजयते क्षिप्रं श्रुत्वा शत्रूंश्च मर्दति ॥

jayo nāmetihāso ’yaṁ śrotavyo vijigīṣuṇā । mahīṁ vijayate kṣipraṁ śrutvā śatrūṁś ca mardati ॥

इदं पुंसवनं चैव वीराजननमेव च । अभीक्ष्णं गर्भिणी श्रुत्वा ध्रुवं वीरं प्रजायते ॥

idaṁ puṁsavanaṁ caiva vīrājananam eva ca । abhīkṣṇaṁ garbhiṇī śrutvā dhruvaṁ vīraṁ prajāyate ॥

विद्याशूरं तपःशूरं दमशूरं तपस्विनम् । ब्राह्म्या श्रिया दीप्यमानं साधुवादेन संमतम् ॥

vidyāśūraṁ tapaḥśūraṁ damaśūraṁ tapasvinam । brāhmyā śriyā dīpyamānaṁ sādhuvādena saṁmatam ॥

अर्चिष्मन्तं बलोपेतं महाभागं महारथम् । धृष्टवन्तमनाधृष्यं जेतारमपराजितम् ॥

arciṣmantaṁ balopetaṁ mahābhāgaṁ mahāratham । dhr̥ṣṭavantam anādhr̥ṣyaṁ jetāram aparājitam ॥

नियन्तारमसाधूनां गोप्तारं धर्मचारिणाम् । तदर्थं क्षत्रिया सूते वीरं सत्यपराक्रमम् ॥

niyantāram asādhūnāṁ goptāraṁ dharmacāriṇām । tadarthaṁ kṣatriyā sūte vīraṁ satyaparākramam ॥